در عالم بی‌وفا کسی خرم نیست
شادی و نشاط در بنی‌آدم نیست

آن کس که درین زمانه او را غم نیست
یا آدم نیست، یا از این عالم نیست



هلالی جغتایی

@vir486

سبک حافظ به این صورت که هست خطی نیست، یعنی پیگیر و اسیر یک خط باریک معنایی نیست که ملزم باشد بی‌هیچ تخطی و تجاوزی مثل یک قطار صبور درازنای ریل خود را صرفاً به قصد انجام وظیفه و با نظمی ساعت‌وار بپیماید بلکه چونان حرکت ناپیدای غنچه‌ای نیم‌شکفته سیری دوری و دایره‌ای و فواره‌وار دارد. خوشه در خوشه مثل چشمه‌ای می‌جوشد.
سیرش و ساختمانش حلقوی یا بلکه کروی است. در همه سو می‌گسترد. همین است که از همه جا می‌توان خواندنش را آغاز کرد و یا به پایان برد. توتى اكلها كل حین (ابراهیم ۲۵)گویی به جای آنکه بخوانی‌اش می‌خواندت. از همه سو خواننده را می‌پاید و از همه سو بسوی خواننده می‌آید. از هر عنصر و عامل ملال آوری می‌پرهیزد. حضور و هشیاری و احاطه و آگاهی است. مثل چشمه زاینده‌ی سیاله‌ی نفسِ آدمی با تداعی معانی غریبش که بسیار چیزها را در فیضان خویش می‌گنجاند و همه چیز را در خود حل می‌کند ولی وحدت و هویت خود را از دست نمی‌دهد.


ذهن و زبان حافظ
بهاءالدین خرمشاهی
ص ۲۴


@vir486

دلا، تا توانی مهر گیتی مورز
که تیغ سیاست به کینت کشد

مشو غره، گر ابلق چرخ را
قضا و قدر زیر زینت کشد

گرفتم که بر آسمان رفته‌ای
عجل عاقبت بر زمینت کشد


هلالی جغتایی



@vir486

ناصر‌خسرو درباره‌ی خود به زبان ستایش می‌گوید:

ای حجت زمین خراسان به شعر زهد
جز طبع عُنصری‌ت نشاید به خادمی

و حافظ نیز درباره‌ی خود و شعر خود می‌گوید:

همچو حافظ، به رغم مدعیان
شعر رندانه گفتن‌ام هوس است

این دو گونه شعر که یکی بیان دیدگاه زاهدانه است نسبت به جهان و دیگری بیان دیدگاه رندانه در ادبیات ما فراوان است و بسياري جاها مرز آن دو در هم می‌ریزد، یعنی ای بسا شعرهایِ زاهدانه هست که تقلید شعر رندانه را در می‌آورد و داعیه‌ی رندی دارد.

اما، شعر ناصرخسرو بی‌هیچ ابهام یکسره زاهدانه است. هیچ یک از نمادهای زبان شاعرانه‌ی صوفیانه را به کار نمی‌برد و از می و مطرب و زلف و رخ یار سخن نمی‌گوید، زیرا صوفی نیست. دیدگاه او یک دیدگاه متافیزیکی دوگانه انگارِ بسیار روشن است که مایه‌ی خود را از متافیزیک فلسفی دینی می‌گیرد نه ادبیات صوفیانه. او هیچ داعيه‌ي سر فروبردن در عالم اسرار الاهی را ندارد و شطح و طامات صوفیانه بر زبان نمی‌آورد، بلکه یک دیندار درست ایمان است که از مرجع یا امام خود پیروی مطلق می‌کند. زاد راه او برای بریدن از عالم جسمانی و پلیدی‌های آن و سفر به عالم روحانی پاک ناب پارسایی اوست و بس چند کتاب هم درباره‌ي فلسفه‌ي جهان بيني دینی خود نوشته است، از جمله زادالمسافرین و جامع الحکمتین در این کتاب‌ها وی حکمتِ زاهدانه و بینش دوگانه انگار خود را شرح می‌دهد. دیوان او نیز، که قصیده‌سرایی‌ست (زیرا هیچ دل و دماغ غزل سرایی ندارد) همه شعرِ پند و اندرز در يادآوري پليدي دنیای مادی و خوار شمردن طبیعت و دامِ فریب دانستن آن است.


عرفان و رندی در شعر حافظ
داریوش آشوری
ص ۳۵۶ و ۳۵۷



@vir486

قصه‌ی قیس و غصه‌ی لیلی
حرف محمود و سرگذشت ایاز

کهنه شد این‌فسانه‌‌ها یکسر
کن حدیث نوی ز سر آغاز

بگذر از این فسون و این‌ نیرنگ
دیگر ازین سنخ خانه مساز

گر هوای سخن بود به سرت
از وطن بعد ازین سخن گو باز

ادیب‌الممالک فراهانی



@vir486

این چه بساطی است، چه گشته مگر؟
مملکت از چیست؟ شده محتضر:

موقع خدمت همه مانند خر
جمله اطباش، به گل مانده در

به به ازین مملکت خر تو خر!

نیست به دزدی شما، در جهان؟
کیست که خر کرده، شما را چنان؟

چیست که خفتند، همه بی گمان؟
وه به شما، ای همه افتادگان!

به به ازین مملکت خر تو خر!

مادر بیچاره، فتاده علیل
دخترک اندر پی هر کج سبیل

پرستارانش ز وزیر و وکیل
جمله فتادند، به فکر آجیل

به به ازین مملکت خر تو خر!


میرزاده عشقی


@vir486

آران مرد پوش: گِل به سر مالیدیم و بر سینه زدیم و سیاه پوشیدیم و رجز خواندیم و شب زنده داشتیم، کتاب بر سر گرفتیم و توبه کردیم و استغفار، شیون از دل برآوردیم و نماز وحشت خواندیم! هر کاری کردیم جز دست به کاری زدن هر کاری کردیم جز این که کاری بکنیم، می‌غرد دیوارها را بلند بر نیاوردیم و نیکو نساختیم و کار امروز به فردا گذاشتیم! خردنامه‌ها شستیم و هوسنامه‌ها دریدیم و تصاویر کتب سوختیم و در یکدیگر افتادیم و هر که را تهمت زدیم از زندیق و شکاک و فلسفی و دهری و گبر و مجوس؛ که این عقوبت فرود نیامدی اگر خلقی از شمایان را انکاری گزاف برنخاستی - آری - همواره خود را گناهی می‌تراشیم تا سزاوار این تنبیه شویم!




تاراج‌نامه( ذیل تاریخ جهانگشا )
بهرام بیضایی


@vir486

پُر از خورد و داد و خرید و فروخت
تو گفتی زمان چشم ایشان بدوخت
ز کوری یکی دیگری را ندید
همی این بدان، آن بدین برکشید
زمانی بیاید کزان سان شود
که دانا پرستار نادان شود
بر ایشان بود دانشومند خوار
درختِ خردشان نیاید به بار
ستاینده‌ی مرد نادان شوند
نیایش‌کُنان پیش یزدان شوند

شاهنامه فردوسی
تصحیح استاد خالقی‌مطلق
جلد سه
داستان اسکندر و کید هندی




@vir486

رستم در شاهنامه یک نیاز سیاسی و اجتماعی و ملّی‌ست. به این معنا که نامِ ایران با رستم پیوند خورده است، اگر فردوسی رکن اساسی فرهنگ این مرزوبوم است رستم در شاهنامه رکن اصلی سیاسی و اجتماعی‌ست و بدون رستم ایران را خطرهای بزرگی تهدید می‌کند.
بهمین دلیل هم هست که تفاوتی نمی‌کند رقیب در جنگ کیست، خواه اسفندیار و خواه سهرابِ پسر. فردوسی تا آنجا به رستم میدان می‌دهد و اجازه کنش می‌دهد که رستم در برابر پادشاهی چون کی‌کاووس سینه سپر می‌کند و زبان به نقدش می‌گشاید:
چرا دارم از خشم کاووس باک
چه کاووس پیشم‌ چه یک مشت خاک

اسفندیار تنها به دنبال نفع شخصی خویش است و سهراب نیز همینطور، اما رستم این‌گونه نیست، از آن زمان که زال بدو گرز گاوسر بخشید تا آن زمان که شغاد( آن نابرادر) را به تیغ دوخت در پی نام و یاد ایران بود...

عیسی قاسمی



@vir486

از بس که ملول از دلِ دل‌مرده‌ی خویشم
هم خسته‌ی بیگانه، هم آزرده‌ی خویشم
گل‌بانگ ز شوقِ گلِ شاداب توان داشت
من نوحه‌سرای گلِ افسرده‌ی خویشم
پی کرد فلک مرکبِ آمالم و در دل
خون موج زد از بختِ بدآورده‌ی خویشم
ای قافله! بدرود! سفر خوش! به‌سلامت!
من هم‌سفرِ مرکبِ پی‌کرده‌ی خویشم
گویند که «امّید و چه نومید!» ندانند
من مرثیه‌گوی وطنِ مرده‌ی خویشم

مهدی اخوان‌ثالث



@vir486

طنز عالی‌ترین ساحت اندیشه در نقادی سیاسی - اجتماعی است. طنز انتقام انسان از بی‌عدالتی تحمیلی چه در ساحت سیاسی و چه در فضای اجتماعی است. قید و بندهای اجتماعی و سیاسی در حد افراط و یا تفریط، اختناق‌آفریند و در جو اختناق طنز پدید می‌آید. طنز‌نویس نظم و عدالت را به همگان یادآوری می‌کند معایب و نقایص را روی دایره می‌ریزد تا راه حلی بیابد.

گاهی حقایق را وارونه جلوه می‌دهد و در بیان خود رندانه و زیرکانه عمل می‌کند. در بی‌سامانی سامان‌زدگی را به طعن می‌گیرد و درشت‌نمایی می‌کند و گزافه می‌بافد تا بی‌خبران را بیدار سازد و خردمندان را برانگیزد تا دست به اصلاح بزنند. در شرایط وارونگی است که انسان دل عـقـه می‌گیرد و رشته سلامتش می‌گسلد و در پی درمان می‌افتد و این نهایت مقصود طنز‌نویس است. طنز‌پرداز شنگی و شادی می‌آفریند اما این شادی یک قربانی و اشک در پی دارد و تحسر و تنبه حاصل طنز در حقیقت هم‌آمیزی خنده و اشک و انزجار است که در درون آن زندگی فارغ از زشتی‌ها و بی‌عدالتی‌ها شکل می‌گیرد.


تجدد ادبی در دوره‌ی مشروطه
یعقوب آژند


@vir486

بیاض گردن او گر به دست ما افتد
چه بوسه‌های گلوسوز انتخاب کنیم


صائب



@vir486

«تکیه‌گاهِ» انسانِ سنتی، «زمین» و «زمینیان» نیست، «آسمان» است و «آسمانیان»! در «مدرنیسم» برعکسْ ما با «زمین» به‌جای «آسمان» سروکار داریم. انسانِ مدرن، امیدش را از «آسمان» بریده و به «زمین» «ایمان» آورده است: «و یأسِ ساده و غمناکِ آسمان» / و «ایمان بیاوریم به آغازِ فصلِ سرد»، (فروغ). در نگاهی منتقدانه به عقل و اندیشه‌ی مدرن است که دیگر انسان، امیدش را از «اصولِ زمینی» هم از دست داده و به آن‌ها به دیده‌ی شک و تردید می‌نگرد، اینجاست که «پست‌مدرنیسم» که نقد مدرنیسم است، سر برمی‌آورد:

«چگونه ایستادم و دیدم
زمین به زیر دو پایم ز تکیه‌گاه تهی می‌شود». (فروغ)

اصولاً مبانی اندیشه‌های پست‌مدرنیستی در خودِ مدرنیسم هم وجود دارد، بیشتر در این موارد این «وجه غالبِ» این اِلِمان‌هاست که اهمیت دارد. فروغ به‌عنوان «مدرن‌ترین شاعر معاصرِ ایران»، در شعرهای خود به مثابه‌ی «زنی تنها»، دیگر به «زمین» و «زمینیان» هم «عشق» نمی‌ورزد و اعتقاد چندانی ندارد:

«در کوچه باد می‌آید
این ابتدای ویرانیست
آن روز هم که دست‌های تو ویران شدند باد می‌آمد...

انسان پوک
انسان پوک پر از اعتماد
نگاه کن که دندانهایش
چگونه وقت جویدن سرود می‌خواند
و چشم‌هایش
چگونه وقت خیره شدن می‌درند».

دکتر اسد آبشیرینی
استاد دانشگاه شهید چمران اهواز


@vir486