و اگر غم و شادیت بود، به آن کس گوی که او تیمار غم و شادی تو دارد و اثر غم و شادی پیش مردمان، برخود پیدا مکن و به هر نیک و بد، زود شادان و زود اندوهگین مشو که این فعل کودکان باشد.




قابوس‌نامه
عنصرالمعالی‌کی‌کاووس

@vir486

وین جهان وان جهان مرا مطلب
کاین دو گم شد در آن جهان که من‌ام!

او اهل زهد و ریاضت است و با روزه‌دار‌‌‌ی‌های دراز و بی‌خوابی‌ها تن خود را بسیار می‌آزارد تا روح برای پرواز به «عالم خود» هرچه سبکبارتر شود.

تا چند ازین استور - تن، کو کاه و جو خواهد ز من!
بر چرخ راه کهکشان از بهر او پُر کاه شد!

مولوی با همه شوریده‌سری‌ها و رفتارهای شگفت‌اش پس از آشنایی با شمس تبریزی به هر حال شيخي‌ست و مرشدي پرهيزگار که جانب شرع و کمابیش عرف را در رفتار نگاه می‌دارد و هیچگاه دل به وسوسه‌هاي نفس یعنی کشش‌های جهان حس و لذّات حسى نمی‌سپارد، اگرچه هنگامی که روح شاعرانه در او به جوش می‌آید با چشمی شاعرانه به طبیعت می‌نگرد که در نگاهی یگانه انگار جلوه‌گه جمال یار ازلی‌ست و ‌یا هنگامی که آن شور برای شمس تبریزی به اوج می‌رسد خرقه‌ی صوفی را بر خود می‌دَرَد و یکپارچه شاعر می‌شود و غزل‌های پرشور زیبا با ایماژهای عالی شاعرانه می‌آفریند.

اما وجه زاهدانه‌ی وجود او آن جا که نظریه‌پردازی صوفیانه می‌کند و در مقام مرشد اخلاق می‌نشیند با نگاهی دوگانه انگار از خوار داشتن طبیعت و زندگی بازنمی‌ایستد. چرا که به هر حال، او نیز پرورش یافته‌ی مکتب زهد و پرهيز صوفیان خراسانی است و با مرگ پدر بر مسند ارشاد او نشسته و همواره در میان خیل مریدان و هواداران زیسته که ستاینده‌ی جایگاه بلند معنوی و پارسایی اویند. او پایه‌گذار خانقاهی‌ست که همچنان نام او را بر خود دارد و سلسله‌ای از مشایخ که تاکنون بر جای‌اند و کتابی به کلانی مثنوی در خوار شمردن مردارعالم جسمانی و سگ نفس و ستایش زهد و پرهیز که برای تبلیغ دیدگاه زاهدانه و هدایت دیگران به این راه سروده شده است. او قله‌ی عرفان پارسایانه‌ی ذوقی‌ای‌ست که در هرات و بلخ و نیشابور پرورش یافته و در قونیه جا افتاده‌است.


عرفان و رندی در شعر حافظ
داریوش آشوری
ص۱۷۶و۱۷۷


@vir486

چو عمر از ده گذشتت یا خود از بیست
نمی‌شاید دگر چون غافلان زیست

نشاط عمر باشد تا چهل سال
چهل‌ساله فرو ریزد پر و بال

پس از پنجه نباشد تن‌درستی
بصر کندی پذیرد‌، پای سستی

چو شصت آمد نشست آمد پدیدار
چو هفتاد آمد افتاد آلت از کار

به هشتاد و نود چون در رسیدی
بسا سختی که از گیتی کشیدی

وز آن‌جا گر به صد، منزل رسانی
بود مرگی به صورت زندگانی

اگر صد سال مانی ور یکی روز
بباید رفت ازین کاخِ دل‌افروز

پس آن بهتر که خود را شاد داری
در آن شادی خدا را یاد داری

به وقت خوش‌دلی چون شمعِ پُرتاب
دهن پُر خنده داری دیده پر آب

چو صبح آن روشنان از گریه رستند
که برقِ خنده را بر لب ببستند

چو بی‌گریه نشاید بود خندان
وزین خنده نشاید بست دندان

بیاموزم تو را گر کار بندی
که بی‌گریه زمانی خوش بخندی

چو خندان گردی از فرخنده‌فالی
بخندان تنگ‌دستی را به مالی

نبینی آفتاب آسمان را؟
کز آن خندد که خنداند جهان را



نظامی‌گنجه‌ای


@vir486

و اما سعدی کیست؟

او نخستین شاعر بزرگ فارس و پیشرو عرفان رندانه‌ی شاعرانه ی پرورش یافته در آب و هوای آن سرزمین یا به ویژه در شیراز؛ عرفانی زندگی‌دوست و رها از شطح و طامات و ادعاهای گزاف صوفیانه در باب کشف و کرامات؛ عرفاني مرگ آگاه، اما نه مرگ پرست. سعدی با آز دنیا‌پرستی میانه ندارد، اما بی قرار کندن از زندگی و زمین نیز نیست، بلکه زمین، این جایگاه نمود جمال ازلی جایگاه زیبایی‌ها و شور و مستی زندگی را با اشتیاق تمام و روح شاعرانه‌ی سرشار دوست دارد. به خلاف آن صوفیان شاعر دریغ‌اش از آن نیست که چرا به دنیا آمده و در «غربت» این عالم مانده است بلکه از آن است که چرا فرصت زندگانی این همه کوتاه است.

سعدى تني درست و جاني پرنشاط و زیبایی‌پرست دارد و از آن جا که زندگی و جهان زندگانی را دوست دارد، زاهدانه به آن پشت نمی‌کند. ازین رو به زندگانی روزمره و مسائل عملی و اخلاقی آن و به آنچه به معاش و معاد مردمان مربوط است نیز باریک‌بینانه توجه دارد و چند و چون کار زندگی روزمره را هم از جهت منطق طبیعی و هم اخلاقی آن، زیر نظر دارد در چند و چون کار پادشاهی تا درویشی، از کار عاشقی تا ادب هم سفری از کسب و کار بازار تا آداب همسری باریک‌بینانه با عقلِ سلیم نظر می‌کند و کلی‌بافی اخلاقی زاهدانه و فیلسوفانه نمی‌کند. فلسفه‌ی اخلاق ازلی و ابدی نمی‌بافد، بلکه با نظر کردن از سرِ انصاف در طبع بشری خویش و دیگران و درنگ در خواسته‌های آشکار و پنهان آن و وضع هر کس در حال و روز خویش، حکم‌های خردمندانه‌ی سازگار با شرایط هر کس و هر وضعي می‌دهد چنین حکمتِ عملی خردمندانه می‌گوید: دروغ مصلحت آمیز به از راستِ فتنه‌انگیز و می‌داند که دروغ مصلحت آمیز جزء جدایی ناپذیر رابطه‌ی روزمره ی مردمان است برای نگاه داشت رابطه‌هاي، اجتماعی از جمله در زندگی روزمره ی آموزگاران و فيلسوفان اخلاق، یعنی همانانی که به خاطر این گفتار بر او خرده می‌گیرند.


عرفان و رندی در شعر حافظ
داریوش آشوری
ص۱۷۷و۱۷۸

@vir486

ناله‌ی مرغ اسیر این‌همه بهر وطن است


عارف‌قزوینی

کلاس درس دوازدهم انسانی

بینش ناصرخسرو یکسره اخلاقی‌ست. جهان برای او از دیدگاه خیر و شر بخش‌بندی می‌شود، بزرگترین بخش‌بندی آن بخش‌بندی هستی به دو عالم روحانی و جسمانی یا عالم خیر مطلق و عالم شر مطلق است. عالم، طبیعت یعنی این جهان، از دید زاهدانه‌ی او جز شر مطلق نیست، آن چنان که جلوه فروشی‌های طبیعت در بهار نیز برای او جز دام فریب و هوسناکی نیست. در جهان او زیبا و زشت راه ندارد هر چه هست خوب و بد است. او زاهد تمام عیار است که می‌خواهد با زهد و عبادت و پرهیز هر چه زودتر از دام این جهان ظلم و ظلمت و شهوت و حسّ و هوسناکی و بازی‌های زمان بگذرد و به عالم نور و پاکی، یعنی عالم عقلاني ناب و پایداری ابدی یا «آن جهان»، بپیوندد. او ذهن و زبانی بسیار روشن دارد که از هر گونه ایهام و ابهام و آرایش می‌گریزد؛ زیرا همه چیز را در روشنایی عقل زاهدانه‌ی خود می‌بیند برخلاف زاهدانی که با آوردن نمادهای صوفیانه در شعر و گرایش به نوعي وحدت وجود، مقصودهای نهایی زاهدانه‌ی خود را در نما و آرايشي از عشق و احوال عاشقانه می‌پوشانند.




عرفان و رندی در شعر حافظ
داریوش آشوری
ص ۶۵۹

@vir486

این چنین زیر و زبر عالم نمی‌ماند مدام
می‌نشاند چرخ هر کس را به جای خویشتن


صائب تبریزی



@vir486

اندر جایگاه مطربان و مسخرگان در تاریخ این مملکت


خوانی نهاده بودند سخت با تکلّف، آنجا نشست و اولیا و حشم و بزرگان را بنشاندند و شعرا پیش آمدند و شعر خواندند و براثر ایشان مطربان زدن‌وگفتن گرفتند و شراب روان شد هم برین خوان و دیگر خوان که سرهنگان و خیلتاشان و اصناف لشکر بودند. مشربه‌های بزرگ، چنانکه از خوان مستان باز گشته بودند، امیر قدحی چند خورده بود از خوان و بتخت بزرگ اصل در صفه‌ی بار آمد و مجلسی ساخته بودند که ماننده آن کس یاد نداشت و وزیر و عارض و صاحب دیوانِ رسالت و ندماء حاضر آمدند و مطربانِ سرایی و بیرونی دست بکار بردند و نشاطی بر پاشد که گفتی درین بُقعت غم نماند که همه هزیمت شد. و امیر شاعرانی را که بیگانه‌تر بودند بیست هزار درم فرمود و علوی زینبی را پنجاه هزار درم بر پیلی بخانه او بردند و عنصری را هزار دینار دادند و مطربان و مسخرگان را سی‌هزار درم.

تاریخ بیهقی
نسخه‌ی خطیب‌رهبر
ص ۱۷۹


@vir486

 
این شعر گذاشتم تا بدانیم و یادمان نرود که یک‌زمانی در این مرزوبوم مردانی از جنس بهار، خانلری، دشتی، نفیسی، فروغی،غنی، قزوینی،مینوی بوده‌اند و چنان در کار خویش دقیق و سخت‌کوش بوده‌اند که گویی آن قسمت از تاریخ را از مملکتی دیگر برداشته‌اند.
 
اوج و قدرت کلام این مرد رو ببینیم و کله‌مان سوت بکشه و با خود بخوانیم که ای خدا، ای فلک، ای طبیعت شامِ تاریک وطن را را سحر کن.....
 

 

 

یاد باد آن عهد کم بندی به پای اندر نبود
جز می اندر دست و غیر از عشقم اندر سر نبود

خوبتر از من جوانی خوش کلام و خوش‌خرام
در میان شاعران شرق‌، سرتاسر نبود

درسخن‌های دری چابک‌تر و بهتر ز من
در همه مرز خراسان‌، یک سخن گستر نبود

سال عمر دوستان از پانزده تا شانزده
سال عمر بنده نیز از بیست افزونتر نبود

بیست ساله شاعری‌، با چشم‌های پرفروغ
جز من اندر خاوران معروف و نام آور نبود

خانه‌ای شخصی و مبلی ساده و قدری کتاب
آمد و رفتی و ترتیبی کز آن خوشتر نبود

مادرم تدبیر منزل را نکو می‌داشت پاس
پاسداری در جهانم‌، بهتر از مادر نبود

اندر آن دوران نبود اندر دواوین عجم
ز اوستادی شعر خوبی کان مرا از بر نبود


دیوان بهار


@vir486

همه شب به کویت آیم به بهانه‌ی گدایی
که مگر شبی ز رحمت به رخم دری گشایی

به خدا اگر توانم روم از درت به جایی
که مرا ز بند زلفت نبود سرِ رهایی

همه تن به جمله چشمم که مگر ز در درآیی
همه جان به جمله گوشم که مگر لبی گشایی

بنشین پیاله‌ گیر و بیا و بوسه‌ای ده
دم خویش نگهدار و مزن دمِ از جدایی

به کدام کیش و آیین به کدام مذهب و دین
ببری قرار دل را به سراغ دل نیایی

مده ای فقیه پندم که به پند تو بخندم
من و تُرکِ پارسی‌ گو و تو راه پارسایی


ادیب نیشابوری



@vir486

غزل عاشقانه و سبک آن

شعر غنایی صمیمانه‌ترین نوع شعر و آینه‌ی شخصیت حقیقی شاعر است. اگرچه در بعضی از انواع شعر غنایی مانند مدح، فخر، مرثیه، هجو و وصف ممکن است شاعر بعضی عواطف مثل شادی و غم و اعجاب را بر خود ببندد و در واقع بر اساس عواطفی کاذب و در جهت مقصودی مثلاً گرفتن صله شعر بگوید، اما در قسم عاشقانه شعر غنایی غالباً عاطفه‌ای حقیقی زمینه و انگیزه شعر را رقم می‌زند و به همین سبب است که شعر عاشقانه بیشتر به شعر ناب نزدیک می‌شود و از مفهوم شعر در مقام صناعتی که با کسب مهارت در آن بدون نیاز به احساسی می‌توان درباره هر موضوعی شعر گفت دور می‌شود.

شعرهای عاشقانه فارسی از منظومه‌های غنایی که بگذریم، بیشتر در قالب مشهور غزل شکل گرفته است کلمه غزل نه تنها از نظر معنی به مضمون و مایه عاشقانه شعر اشاره دارد بلکه یادآور قالب و صورت خاصی که شعرهای عاشقانه در آن بیان می‌شود نیز هست.



در سایه‌ی آفتاب( شعر فارسی و ساخت‌شکنی در شعر مولوی)
دکتر تقی پورنامداریان
ص ۶۱


@vir486

یک.چند به مرگ شادمانی کردیم
رخساره به سیلی ارغوانی کردیم

عمری گذراندیم به مردن مردن
مُردُم به گمان که زندگانی کردیم

فرخی‌یزدی




@vir486

نگاهی ناتمام به شعرِ متعهد فارسی در دهه سی و چهل


اروپای بین دو جنگ میدان برخورد و مبارزه ایدئولوژی‌های سیاسی گوناگون دموکراسی، فاشیسم، کمونیسم و یا سوسیالیسم بود. اگر جمهوری وایمار و جبهه‌ی مردمی در آلمان و فرانسه ناکام ماند، در عوض کمونیسم در روسیه و فاشیسم در ایتالیا و آلمان پیروز شد. جنگ‌های داخلی اسپانیا که از مرزهای آن کشور فراتر گذشته و روح اروپا را تسخیر کرده‌بود از جریان سیاسی ایدئولوژیک چندین ساله‌ای بر‌می‌خاست که دست کم از انقلاب اکتبر آغاز شده بود.

جنگ جهانی دوم به خلاف جنگ اول از دیدگاهی، جنگ ایدئولوژی‌ها بود جنگ فاشیسم با دموکراسی و سوسیالیسم که پس از پیروزی، (جنگ سردِ) دموکراسی و کمونیسم جای آن را گرفت‌. تمامی این ماجرای جهانگیر نه فقط اثر خود را در ادبیات غرب به جا گذاشت و اندیشه، برداشت، ساخت و صورت آن را دگرگون کرد، بلکه ادبیات آن سامان در این دوران مالامال از بازسازی و بازنمود و تفسیر و تأویل و به زبانی دیگر باز‌آفریدن و آزمون این پیشامدهای بنیان‌کَن و دوران ساز بود. این‌ها موضوع گفت‌وگوی ما نیست منظور فقط یادآوری این نکته است که از جمله آثار این جریان یکی پیدایش و گسترش ادبیات مترقی‌ مردمی، چپ، سوسیالیستی یا به هر نام دلخواه دیگر که بنامیم بود، ادبیاتی که آرزوی از میان رفتن اختلاف طبقاتی و ستم اجتماعی را در سر می‌پرورد، که در شوق برابری شهروندان و مبارزه در راه آزادی و رهایی انسان می‌سوخت. جان ادبیات زمان جنگ و پس از آن، به نیروی این آرزوی شریف و انسان دوست زنده بود.

ادامه‌دارد....

شکاریم یکسر همه پیشِ مرگ
شاهرخ مسکوب
ص۷۹و۸۰


@vir486

خانه شرع خراب است که ارباب صلاح
در عمارت‌گری گنبد دستار خودند



طالب‌آملی


@vir486

نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش دوم

و اما در ایران البته ما نیز از آنچه در جهان روی داده بود و پیش از همه از جنگ برکنار نماندیم جنگ جهانی دوم با وجود همه محنت‌ها و پریشانی‌ها برای ما آزادی دست نیافتنی را به هدیه آورد. شکست فاشیسم به منزله پیروزی دموکراسی‌های غربی و سوسیالیسم شوروی بود و ایران نیز در تبِ دموکراسی و سوسیالیسم می‌سوخت. و البته در این میان برای روشنفکران سوسیالیسم فریبندگی دیگری داشت، به علت‌های بسیار، مثلاً تجربه استعماری و تلخ گذشته از انگلستان دموکرات و بی‌تجربگی نسبت به سوسیالیسم روسی یا اختلاف شدید طبقاتی و فقر و درماندگی مردم همین مشت نمونه خروار کافی است.

در آن سال‌ها جاذبه‌ی شوروی در همه جا برای روشنفکران اهل درد بی‌نظیر بود. در ایران هم حزب توده شکفته‌ترین و سرشارترین دوره فعالیتش را می‌گذراند. گرایش به چپ در اندیشه، رزمندگی در سیاست و تعهد در هنر حاکم بود در چنین حال و هوایی اولین و آخرین کنگره نویسندگان ایران در چهارم تیرماه سال ۱۳۲۵ در انجمن روابط فرهنگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی تشکیل شد. رئیس کنگره شاعر بنام و وزیر فرهنگ وقت ملک الشعرای بهار بود و در هیئت رئیسه کسانی از صادق‌هدایت گرفته تا علی اصغر حکمت و بدیع الزمان فروزانفر شرکت داشتند. دهخدا هم بود.

همین ترکیب هیئت رئیسه نشان می‌دهد که چه گرایش‌های گوناگونی از همه دست در آن جا گرد آمده بود جز نیما و شاید تا اندازه‌ای افراشته و دو نوپرداز نوخاسته و خام یعنی توللی و جواهری، دیگر همه شاعران شرکت کننده پیروان مکتب قدیم بودند که اکثراً حرف‌های همیشگی را به زبان همیشگی بازگو می‌کردند یا نمونه دیگر علی اصغر حکمت و دکتر خانلری دو سخنران اصلی کنگره بودند با برداشت‌ها و استنباط‌های ادبی بیگانه از هم.



شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب
ص۸۰و۸۱

@vir486

خون گشته مرا ز هجر یاران، دیده
زین غم شده چون سیل بهاران، دیده
 
گر دست به من زنند می ریزد اشک
مانند درخت‌های باران دیده


قبلان‌بیگ: قورچی و سلاح‌دار شاهان صفوی در قرن یازدهم


@vir486

و بعجب بمانده‌ام از حرص و مناقشت با یکدیگر و چندین وزر و وبال و حساب و تبعت، که درویش گرسنه در محنت و زحیر و توانگر با همه نعمت، چون مرگ فراز آید، از یکدیگر بازشان نتوان شناخت. مرد آن است که پس از مرگ نامش زنده‌بماند.

گزیده‌ی تاریخ بیهقی
خلیل خطیب‌رهبر
ص۱۵۹


@vir486

اندر خواری‌های دانش در این مملکت


لولئی با پسر خود ماجرا می‌کرد که تو هیچ کار نمی‌کنی و عمر در بطالت به سر می‌بری. چند با تو گویم که معلق‌زدن بیاموز و سگ از چنبر جهانیدن و رسن بازی تعلم‌ کن تا از عمر خود برخوردار شوی.
اگر از من نمی‌شنوی به خدا تو را در مدرسه اندازم تا آن علم مرده‌ریگ ایشان بیاموزی و دانشمند شوی و تا زنده باشی در مذلّت و فلاکت و ادبار بمانی و یک جو از هیچ جا حاصل نتوانی کرد.

لولی: کولی

 رساله‌ی دلگشا
عبید زاکانی



@vir486

داستان یک مَثَل

نمی‌دانید روزه هم دارم، خادم مسجد هم هستم!

نادانی، در مسجد نماز را با قرائت می‌خواند. یکی گفت: چقدر خوب و با قرائت نماز می‌خوانَد!

مرد نادان، نماز خود را شکست و به ستاینده‌ی خود گفت: پس نمی‌دانید روزه هم دارم، خادم مسجد هم هستم!


دوازده‌هزار مثل فارسی، دکتر ابراهیم شکورزاده بلوری، ص ۳۰۴.


@vir486