اندر خواری‌های دانش در این مملکت


لولئی با پسر خود ماجرا می‌کرد که تو هیچ کار نمی‌کنی و عمر در بطالت به سر می‌بری. چند با تو گویم که معلق‌زدن بیاموز و سگ از چنبر جهانیدن و رسن بازی تعلم‌ کن تا از عمر خود برخوردار شوی.
اگر از من نمی‌شنوی به خدا تو را در مدرسه اندازم تا آن علم مرده‌ریگ ایشان بیاموزی و دانشمند شوی و تا زنده باشی در مذلّت و فلاکت و ادبار بمانی و یک جو از هیچ جا حاصل نتوانی کرد.

لولی: کولی

 رساله‌ی دلگشا
عبید زاکانی



@vir486

داستان یک مَثَل

نمی‌دانید روزه هم دارم، خادم مسجد هم هستم!

نادانی، در مسجد نماز را با قرائت می‌خواند. یکی گفت: چقدر خوب و با قرائت نماز می‌خوانَد!

مرد نادان، نماز خود را شکست و به ستاینده‌ی خود گفت: پس نمی‌دانید روزه هم دارم، خادم مسجد هم هستم!


دوازده‌هزار مثل فارسی، دکتر ابراهیم شکورزاده بلوری، ص ۳۰۴.


@vir486

هیچ می‌دانی چرا چون موج،
در گریز از خویشتن پیوسته می‌کاهم؟
زان که بر این پرده‌ی تاریک،
این خاموشی نزدیک،
آن‌چه می‌خواهم‌، نمی‌بینم
وآن‌چه می‌بینم، نمی‌خواهم..



                    محمدرضا شفیعی کدکنی


@vir486

اگر بخواهیم سه کتاب از شاهکارهای نثر فارسی انتخاب کنیم یکی از آن سه کتاب اسرارالتوحید است. آن دو کتاب دیگر به نظر من «تاریخ بیهقی» است و «تذكرة الاولياء».

ادبیات جابجایی‌های سمانتیک، معناشناختی و زبان‌شناسی کلمه‌های هر جمله است. حافظ توانسته سلمان ساوجی خیر، بیهقی توانسته گُردیزی خير.

در ادبیات و هنر یک جمله می‌تواند چند معنی داشته باشد. جمله (دیشب باران فراوان بارید) یک معنایی را به ذهن متبادر می‌کند معنای شماره یک است. اما اگر جای کلمه «باران» را عوض کنیم و آن را به اول جمله بیاوریم یا دیشب را به آخر جمله ببریم در دید اول معنی همان است اما از نظر سمانتیک یا معناشناسی و زبان شناسی جدید بین این جملات تفاوت احساس می‌شود. در این جمله محور جانشینی تغییری نکرده چون کلمه‌ای از بیرون نیاوردیم که معنی را تغییر دهد. به این معنی، معنی شماره دو می‌گوییم با این مفهوم، بی‌نهایت معنی می‌توانیم داشته باشیم.

ادبیات معنی شماره دو است. اگر به معنی شماره یک حرف بزنیم تنها یک معنی دارد. آنچه در دیوان حافظ وجود دارد معنی شماره دو است و الا معنی شماره یک در دیوان باقی شاعران در دیوان سلمان ساوجی و..... نیز وجود دارد. قلمرو معنی شماره یک قلمرو محدود و بسته‌ای است. بیهقی معنی شماره دو و گردیزی معنی شماره یک است.



این کیمیای هستی جلد سوم،
صص ۳۲۲-۳۲۱
محمدرضا شفیعی‌کدکنی



@vir486

و اَینَ الرِجّالُ المُهَذَبونَ

مردان پیراسته کجایند؟


تاریخ بیهقی
بکوشش خلیل خطیب‌رهبر
ص۲۰۳


@vir486

از بس که ملول از دلِ دلمرده‌ی خویشم
هم خسته ی بیگانه، هم آزرده‌ی خویشم
این گریه‌ی مستانه‌ی من بی‌سببی نیست
ابر چمن تشنه و پژمرده‌ی خویشم
گلبانگ ز شوق گل شاداب توان داشت
من نوحه‌سرای گل افسرده‌ی خویشم
شادم که دگر دل نگراید سوی شادی
تا داد غمش ره  به سراپرده‌ی خویشم
پی کرد فلک مرکب آمالم و در دل
خون موج زد از بختِ بدآورده‌ی خویشم
ای قافله! بدرود‌، سفر خوش‌، به سلامت
من همسفر مرکب پی کرده‌ی خویشم
بینم چو به تاراج  رود کوه زر از خلق
دل خوش نشود همچو گل از خرده‌ی خویشم
گویند که ( امید  و  چه نومید! ) ندانند
من مرثیه گوی وطن مرده‌ی خویشم
مسکین چه کند حنظل اگر تلخ نگوید؟
پرورده‌ی این باغ‌، نه پرورده‌ی خویشم


اخوان‌ثالث


@vir486

نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش سوم

کنگره در پایان کار قطعنامه‌ای صادر کرد که در آن پس از اظهار نظر درباره ادبیات ایران، وظایف شاعران و نویسندگان و شرح کارهای سازمانی که باید انجام شود، درباره‌ی آینده‌ی ادب فارسی نیز رهنمودهایی داد که بخشی از آن را در این جا می‌آوریم:

ادبیات ایران در طی قرون متمادیه هماره از جنگ خیر و شر و پیکار یزدان و اهریمن سخن گفته، احساسات عالیه انسان‌دوستی و برابری ابنای بشر را در دلها برانگیخته از این رهگذر نه تنها در اخلاق و فرهنگ مردم ایران بلکه در ادبیات و مدنیت جهانی تأثیری بسزا و عمیق داشته است.

ادبیات معاصر نیز کم و بیش این وظیفه‌ی بزرگ یعنی هدایت و تربیت مردم را انجام داده و در جنبش آزادی ایران سهم بزرگی به عهده گرفته به خصوص عده‌ای از نویسندگان و شاعران در طی جنگ اخیر با اصولی که حرّیت و فضیلت و فرهنگ جهانی را مورد تهدید قرار داده‌بود به مبارزه برخاسته و خلق را آگاه ساختند.

معهذا می‌توان گفت که نثر و نظم کنونی ایران چنان که از سخنرانی و مباحثات کنگره بر می‌آید وظایف دیگری در مقابل مردم ایران و جهانیان به عهده دارد که باید در آینده انجام دهد. با در نظر گرفتن مراتب فوق:

۱. کنگره آرزومند است که نویسندگان ایران در نظم و نثر سنت دیرین ادبیات فارسی یعنی طرفداری از حق و عدالت و مخالفت با ستمگری و زشتی را پیروی نمایند و در آثار خود از آزادی و عدل و دانش و دفع خرافات هواخواهی نموده پیکار ضد اصول و بقایای فاشیزم را موضوع بحث و تراوش فکر خود قرار دهند و به حمایت صلح جهانی و افکار بشر دوستی و دموکراسی حقیقی برای ترقی و تعالی ایران کوشش کنند.

۲. کنگره‌ آرزومند است که نویسندگان و شاعران به خلق روی آورند و بدون این که افراط روا دارند در جست و جوی اسلوب‌ها و سبک‌های جدیدی که ملایم و منطبق با زندگی کنونی باشد برآیند و انتقاد ادبی سالم و علمی را که شرط لازم پیدایش ادبیات بزرگ است ترویج کنند.

۳. کنگره آرزومند است که مناسبات فرهنگی و ادبی موجود بین ملت ایران و تمام دموکراسی‌های ترقی‌خواهِ جهان و بالاخص اتحاد شوروی بیش از پیش استوار گشته به نفع صلح و بشریت توسعه یابد.

۴. کنگره از هیئت مدیره انجمن روابط فرهنگی ایران با اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی که انعقاد این کنگره از ابتکارات حسنه آن به شمار می.رود سپاسگزار است.

۵ کنگره تأسیس یک کمیسیون تشکیلات موقتی را که بنیاداتحادیه گویندگان و نویسندگان ایران را پی ریزی کند، ضرورت می‌داند و اجرای این منظور را به هیئت رئیسه محول می‌نماید.

ادامه‌دارد...


شکاریم یکسر همه پیشِ مرگ
شاهرخ مسکوب
ص۸۱تا۸۳

@vir486

خوشا کسی که درین خاکدان به غیر دردل
دگر امید گشایش به هیچ باب ندارد



صائب


@vir486

و من رفتم و ندانم که حالِ شما چون خواهد شد که این‌جا هیچ دلیلِ خیر نیست.



#تاریخ_بیهقی
گزیده‌ی خلیل خطیب‌رهبر
ص۷۱



@vir486

غمی عجیب درون این چند بیت حکیم ناصرخسرو نهفته‌است که آرزوی دیدار خراسان را دارد، این غم هنوز توی دل‌های ما ایرانیان جا دارد، یک‌بار غم دوری از وطن و این‌بار غم ویرانی وطن.

بگذر ای بادِ دل‌افروزِ خراسانی
بر یکی مانده به یمگان دره زندانی

اندر این تنگی بی‌راحت بنشسته
خالی از نعمت وز ضیعت و دهقانی

برده این چرخِ جفاپیشه ببیدادی
از دلش راحت وز تنش تن‌آسانی

دل پُر اندوه‌تر از نارِ پُر از دانه
تن گُدازنده‌تر از نالِ زمستاني

ضیعت: باغ و زمین و کشتزار
نال: نی‌ میان خالی


سی‌قصیده‌ی ناصرخسرو
به کوشش مهدی محقق

@vir486

آن سرو که گویند به بالای تو ماند
هرگز قدمی پیش تو رفتن نتواند

دنبال تو بودن گنه از جانب ما نیست
با غمزه بگو تا دل مردم نستاند

زنهار که چون می‌گذری بر سر مجروح
وز وی خبرت نیست که چون می‌گذراند

بخت آن نکند با من سرگشته که یک روز
همخانه من باشی و همسایه نداند

هر کاو سر پیوند تو دارد به حقیقت
دست از همه چیز و همه کس درگسلاند

امروز چه دانی تو که در آتش و آبم
چون خاک شوم باد به گوشت برساند

آنان که ندانند پریشانی مشتاق
گویند که نالیدن بلبل به چه ماند

گل را همه کس دست گرفتند و نخوانند
بلبل نتوانست که فریاد نخواند

هر ساعتی این فتنه نوخاسته از جای
برخیزد و خلقی متحیر بنشاند

در حسرت آنم که سر و مال به یک بار
در دامنش افشانم و دامن نفشاند

سعدی تو در این بند بمیری و نداند
فریاد بکن یا بکشد یا برهاند
 

سعدی
غلامحسین‌یوسفی
نشر سخن


@vir486

این قوم [عُلما] که در خرافات غوطه‌ورند و از تعصب کور، دیواری در برابر حقیقت ساخته‌اند، نه تنها خود را به هلاکت می‌افکنند، بلکه مملکت را نیز به سوی تباهی می‌برند.


محمدعلی فروغی



@vir486

نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش‌چهارم

با این‌که دیگر کنگره‌ای تشکیل نشد و به خلاف پاره‌ای کشورها، هیچ سازمانی ادبیات ایران را هدایت نمی‌کرد ولی رهنمودهای این قطعنامه تا چند دهه بر روح ادبیات ایران حاکم شد. نه برای ارج و اعتباری که کنگره داشت، چون پس از اندک زمانی هر یک از شرکت کنندگان پراکنده به راهی رفتند، بلکه برای این که قطعنامه بیان کننده خواست‌های سیاسی و اجتماعی زمانه و مبین انتظاری بود که خوانندگان جوانتر از ادبیات و تصوری که اهل قلم از وظیفه خود داشتند و می‌خواستند به گفته‌ی شاملو سمندروار در آتش مردم بنشینند و از خاکستر خود باز زاده شوند. افزون بر این چنین گرایشی با ندای ادبیات مترقی جهان می‌خواند و ساز ما را با آن هم کوک و هم آواز می‌کرد.

از مقدمه‌ی قطعنامه و کلیات آن و آزادی و عدل و دانش و دفع خرافات که بگذریم می‌بینیم کنگره خواستار مبارزه با فاشیسم، حمایت از صلح جهانی، افکار بشر دوستی و دموکراسی حقیقی است و روی آوردن به خلق و استواری مناسبات فرهنگی با دموکراسی‌های ترقی‌خواه و بالاخص اتحاد شوروی‌.

امروز، پس از تجربه‌ی سال‌ها معنای حقیقی کلمات و هماهنگی آنها با سیاست وقت شوروی و نهضت چپ ایران روشن‌تر دیده می‌شود. خواست ما در این جا نه سنجیدن کار کنگره است و نه داوری در هدف‌های آن بلکه بیان امر واقع است و اشاره به شکفتن دریافتی که از چندی پیش از آن در هوای ادبیات ایران جوانه‌های پراکنده‌ای زده بود و در قطعنامه کنگره تبلور یافت.

ادامه‌دارد...

شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب
ص۸۳


@vir486

خبرِ خیر تو از نقل حریفان سخت است
حفظ حالات من و طعنه آنان سخت است

لحظه‌ی بغض نشد حفظ کنم چشمم را
در دل ابر ... نگهداری باران سخت است

کشتی کوچک من هرچه که محکم باشد
جَستن از عرصه هول‌آور طوفان سخت است

ساده عاشق شده‌ام‌، ساده‌تر از آن رسوا
شهره شهر شدن باتو چه آسان...سخت‌ است

ای که از کوچه‌ی ما می‌گذری، معشوقه!
بی‌محلی سر این کوچه دوچندان سخت‌ است

زیرباران که به‌من زل بزنی خواهی دید:
فن تشخیصِ‌ نم از چهره‌ی گریان سخت‌ است

کوچه مهر - سر نبش - کماکان باران .....
دیدن حجله‌ی من، اول آبان سخت است

کاظم‌بهمنی



@vir486

وقتی شما به قداست «مرغ همایونی» همچون «همای» قائل شدی و «سایه‌ی او»، دیگر همه‌ی مرغان در برابرش برایت «زاغ و زغن» می‌شوند:

«دولت از مرغ همایون طلب و سایه‌ی او
زانکه با زاغ و زغن شهپرِ دولت نبود».

این «دالِ محوری»: «شاه ظِل‌الله»، بنیاد تمامِ «تقابل‌های دوگانه‌ی» غزلیات حافظ را بنا نهاده است. اینهمه هَدی و نثارهایی که خواجه به پایِ : «پیرِ مغان»، «رند» و «شرابِ ارغوانی» می‌ریزد و در مقابلش تحقیرهایی که متوجّه «محتسب»، «صوفی»، «زاهد» می‌کند ریشه در همین باور به «قدسیّتِ» ظل‌الله دارد. ستایش‌هایی که حافظ از «میکده»، «ساقی»، «مغبچه»، «خرابات» و ملائماتِ این فرقه و دسته می‌کند، چیزی کم از مدیحه‌جات‌ِ شاعران عصر غزنوی از محمود و مسعودِ تُرک نیست! فقط در یک «محور جانشینی» شاه رفته جایش «ساقی» و «پیرِ مغان» نشسته و همان‌طور که دشمنانِ محمود غزنوی در غزوات از او شکست‌های سنگین می‌خوردند، «صوفی» و «زاهد» هم از دست «رند» و «پیرِ خرابات» جان سالم به‌در نمی‌برند. بنابراین، تقابل‌های بنیادین شعر حافظ چندان هم تقابل‌های جدیدی نیستند، ادامه‌ی همان فرهنگ مدیحه‌سرایی گذشته‌اند. «حضورِ» قدرتمندِ این «دال مرکزیِ مرغ همایون» تا روزگار نیما در ادبیّات فارسی ادامه داشت و نهایت با «خودسوزی ققنوس» به «اراده‌ی خویش»، همچون ابرمرد نیچه‌ای و «خاکستر» شدنش از هم فروریخت و «مرکززدوده» شد:

«آنگه ز رنج‌های درونیش مست
خود را به روی هیبت آتش می‌افکند
باد ، شدید می‌دمد و سوخته‌ست مرغ
خاکستر تنش را اندوخته‌ست مرغ
پس جوجه‌هاش از دل خاکسترش به در».


«اسد آبشیرینی»
استاد دانشگاه شهید چمران اهواز

@vir486

نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل
بخش پنجم



از آن زمان و در اساس تا امروز - اندیشه سیاسی چپ ایران همان ایدئولوژی حزب توده است که دنیا را به دو اردوگاه استثمار شوندگان و استثمار کنندگان، به کشورهای سوسیالیستی و امپریالیستی به نیک و بد تقسیم می‌کند و آزادی و رهایی نیکان، زحمتکشان و شکست بدان، سرمایه داران و طبقات حاکم را پس از مبارزه‌ای بی‌امان و مرگبار، ناگزیر ولی - در مقیاس تاریخی - نزدیک می‌پندارد.

البته نه موضوع به این سادگی است که در نهایت کوتاهی و ساده‌لوحی سر و ته آن را به هم بستیم و نه در این جا مجالی برای پرداختن به آن. فقط می‌خواهیم بگوییم که دوپارگی هستی به روشنایی و تاریکی، نبرد چاره‌ناپذیر آن دو و سرانجام رستاخیز و رهایی توده‌ها، از ایدئولوژی سیاسی به ادبیات راه یافت و نه فقط به صورت تکیه‌گاه فکری و عاطفی بعضی از گویندگان و نویسندگان درآمد بلکه دلیلی شد برای حقانیت ادبیات از این راه. از راه خدمت به توده‌ها و هدف آنها، ادبیات وجود خود را توجیه می‌کرد از ورای عینک امیدی زودرس به افق نظر می‌انداخت و چشم‌اندازی مطلوب می‌آفرید تا آنچه را که در آرزو داشت تماشا کند:

رستگاری روی خواهد کرد
و شب تیره بدل به صبح روشن گشت خواهد.

این درونمایه‌ی اساسی مرغ آمین نیما نخستین و شاید برجسته‌ترین نمونه شعر ایدئولوژیک است. شعری که از محدودیت ایدئولوژی فراتر رفت و به پایگاه شعری «سیاسی» رسید.

مرغ آمین درد آلودی است کاواره بمانده
رفته تا آن سوی این بیداد خانه
بازگشته، رغبتش دیگر از رنجوری نه سوی آب و دانه
نوبت روز گشایش را
در پی چاره بمانده
می‌شناسد آن نهان بین نهانان گوش پنهان جهان دردمند ما
جور دیده مردمان را.

مرغ آن چنان که شاعر خود می‌گوید نشان روز بیدار ظفرمندی یا به زبان دیگر مظهر و نماد پیروزی دردناک مردم دردمند است در «شب دلتنگ»، شب بیداد که گاه پوشیده بر فراز بام مردم پیدا می‌شود و خودی می‌نماید و کم کم:

رنگ می‌بندد
شکل می‌گیرد
گرم می‌خندد.

مرغ در حال «شدن» است تا آنگاه که رمز درد خلق» را در می‌یابد، محرم آنها می‌شود و از حال و روزشان و رنج هایشان می‌پرسد. از این پس شعر گفت و گوی آرزومندانه‌ای است به نفرین و آفرین - به دعا در حق مردم و لعنت در حق دشمنانشان تا آنجا که در پاسخ مرغ، انبوه آمین‌های مردم چون صدای رودی از جا کنده، طنین می‌افکند و با این آگاهی و هم پیوندی پیروزی طلوع می‌کند:
و

مرغ آمین گوی
دور می‌گردد
از فراز بام در بسیط خطه آرام می‌خواند خروس از دور
می‌شکافد جرم دیوار سحرگاهان
وز بر آن سرد دوداندود خاموش
هرچه با رنگ تجلی رنگ در پیکر می‌افزاید.
می‌گریزد شب
صبح می‌آید.


شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب
ص۸۴و۸۵
@vir486