شعر فارسی (از رودکی تا نیما) ویر
12.9K subscribers
299 photos
426 videos
7 files
78 links
Download Telegram
زبان محلی زبان اندیشه


اگر این گفته‌ی هایدگر را که: «زبانِ محلّی، خاستگاه راز‌آمیز هر زبان راستین است»، در «سکوت»مان خوب بشنویم، خواهیم دید که پشت این‌همه، هم‌همه‌ی زبان رسمی، «زبان‌های محلی» چونان آب‌های زیرزمینی خزانه‌ی غنی ادبیّات و فرهنگ یک مملکت را می‌سازند. از رودکی و فردوسی گرفته تا حافظ و نیما یوشیج مدرن، هیچ‌کدام با زبان رسمی نه فکر می‌کردند نه هم سخن می‌گفتند. «جهانِ» آن‌ها «زبان مادری محلی‌»شان بوده است! و به پشتوانه‌ی همین «فرهنگ عامّه» این‌چنین شاهکارهای عظیمی را در «زبان رسمی» خلق کرده‌اند. دور نیست که یکی از عوامل بنیادینی که امروزه‌روز در زبان فارسی، شاعران قدری چون کلاسیک‌ها و یا حتّی گویندگان معاصرِ دهه ۴۰ و ۵۰ نداریم، به محاق رفتن ادبیّات و فرهنگ فولکلور و زبان‌های محلی باشد! چرا که «هستی» انسان در زبان آلوده‌ی رسمی به قول هایدگر بر انسان «گشوده» نمی‌شود! منی که از روستا آمده‌ام همچنان به زبان همان روستا فکر می‌کنم امّا به‌ناچار به زبان رسمی می‌نویسم و نان می‌خورم! پیداست فاصله‌ی زبان هستی انسان تا زبان ناندانی او از کجاست تا به‌کجا. از همان حدود دوره‌ی صفویه بود که زبان و فرهنگ عامّه در شعر و ادبیّات فارسی برای خود راهی گشود و اتفّاقاً از همان روزگاران هم بود که هر چه جلوتر آمدیم قدرت زبان عامّه در تقابل با رشد زبان سیاست و شهرنشینی جدید رو به افول گذاشت و شد آنچه شد! «فهم هستی» همیشه خودش را در شعر بیشتر از نثر بر ایرانی جلوه‌گر می‌ساخته و دلیل این اقبال امروز جهانی به داستان و رمان‌نویسی بی‌نسبت با بی‌باروری زبان رسمی از آبشخورهای زلال زبان‌های محلّی و فرهنگ عامه به هیچ‌روی نیست! اینجاست که مقدرت فیلم‌ساز «ایرانی»‌ای همچون علی حاتمی با آن دیالوگ‌های ماندگار و برخورنده از ادبیّات عامه خودش را بیشتر و بیشتر نمایان می‌سازد. جای دوری نمی‌رویم، به گفته‌ی هم نزدیکان نیما (چون عالیه‌خانم همسرش، آل احمد وسیمین دانشور دوست و همسایه‌اش) و نیز شعرهایی که خودِ او به زبان طبری سرود، نیما تا آخر یک دهاتی ماند و دهاتی زیست! چه اگر او «ازین دونان شهرستان» بود، هرگز چنین «آلثیا/ناپوشیدگی»‌ای را در زبان فارسی سکّه نمی‌زد، نیما «خاطر پردرد کوهستانی» بود. می‌خواهم بگویم همّتِ شاملو در «کتاب کوچه‌»اش و استفاده‌ی وافر از زبان جارگون هم در پی بردن به همین نقیصه در فرهنگ جدید ایران بود که فهمیده بود «هستی» ایرانی دارد رو به چه سویی می‌رود! فروغ بود که به منوچهر آتشیِ تازه آمده بود «شهر» گفت: «برگرد برو ولایتت بچه‌های تهران خرابت می‌کنند» و عاقبت هم کردند. دفترهای اولیّه‌ی آتشی مثل «آهنگ دیگر» که سوز تش‌بادها و دشت‌های دامن‌سوخته‌ی جنوب را آیینگی می‌کند، با آن «چیزک‌»هایی که وقتی «شهری» شد نوشت مقایسه کنید! «اسب سفید وحشی» نه هیچ‌گاه در تهران پیدا می‌شود نه هم آنجا «آخور»ش است، جای او:

«انديشناك سينه مفلوك دشت‌هاست
اندوهناك قلعه خورشيد سوخته ‌ست!».


بگذریم، هایدگر نه تنها در فلسفه‌اش از واژگان غیر رسمی و محلّی جهت «ناپوشیدگی»‌ای که این کلمات با خودشان می‌آوردند، استفاده می‌کرد بلکه بسیار نیز از شاعر هم‌وطنش «یوهان هبل» (فوت ۱۸۲۶)، به ازای استفاده از «گویش محلی» در اشعارش تمجید و تحسین می‌کرد. او حتّی حاضر نشد اصطلاح مشهورش «دازاین» را از زبان رسمی به وام بگیرد، آن را از ترکیب دو کلمه: «دا/ آنجا» و «زاین/ بودن» ساخت تا عمق بی‌اعتمادی‌اش را به «زبان صنعت‌زده» به‌قول خودش نشان دهد. نمونه‌ی مشهور وطنی‌اش هم حتماً همه در شعر «زمستان» اخوان به یادگار داریم که همین دو کلمه‌ی «تیپا‌خورده و رنجور» در جوار زبان فاخر «آرکاییک»، چه «فضایی» را در کار او در همه ادوار بر فارسی‌زبانان «آشکار» کرده است، تا یادم نرفته بگویم که همین استفاده از زبان «باستان‌گرایانه» در شعر و نثر نیز، خود نوعی سرباز زدن از زبان جاافتاده و رسمی است و در شمول همان خویش‌کاری زبان محلّی قرار خواهد گرفت:

«منم من، میهمان هر شبت، لولی وش مغموم
منم من، سنگ تیپاخورده ی رنجور
منم، دشنام پست آفرینش، نغمهٔ ناجور
نه از رومم، نه از زنگم، همان بیرنگ بیرنگم
بیا بگشای در، بگشای، دلتنگم».

«اسد آبشیرینی»


@vir486
👏5👍4
دل در پیِ عشق دلبران است هنوز
وز عمرِ گذشته در گمان است هنوز

گفتیم که ما و او به هم پیر شویم
ما پیر شدیم و دل جوان است هنوز




#عبید_زاکانی


@vir486
👍10👏5❤4
به یاد دهخدا

وقتی دهخدا شعر «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» را سرود، به یک حساب نخستین سنگ بنای تجدّد شعری را بر زمین فرهنگِ معاصر نهاد.
در این شعر که قالب آن تا حدودی تازه می‌نمود، بعضی تصاویر و حال و هوای روحیِ تازه‌ای داشت و تاثیر عاطفی شعر فوق‌العاده بود.

هنوز هم پس از قریب یک قرن که این شعر را می‌خوانیم، بُغضِ گلوگیرِ ما صدقِ عاطفی سراینده را به ما منتقل می‌کند.
در هر دوره‌ای از ادوار تاریخی این قرن چه مقدار مصادیق مشهور و گمنام که برای این شعر داشته‌ایم و داریم و خواهیم داشت.

از دهخدا شعر بسیاری در دست نداریم. اما دیوان کوچکِ دهخدا یکی از دیوان‌های عزیز دوران معاصر است که در آن وطن‌پرستی و عشق به آزادی و شرف ملّی، موج می‌زند و در دو سوی جدّ و هزل، شاهکارهای برجسته‌ای را عرضه می‌دارد.

با چراغ و آینه، صفحه ۳۷۸
#محمدرضا_شفیعی‌کدکنی



@vir486
❤12👍3👏2👌2
صحبت بر سر تفاهم است!!!!


سبحان الله ز فرقِ سر تا پایت
در قالب آرزوی من ریخته‌اند

خاقانی

@vir486
❤7👏2💋2👍1
                   دلتنگ را
               ز وسعتِ منزل
                  چه فایده؟


            
صائب تبریزی


@vir486
❤13👍7🔥2👏2👌1
بیار باده و اوّل به دستِ حافظ
به شرط آنکه ز مجلس سخن به در نرود


حافظ


@vir486
👍12🔥2
برخی اصطلاحات شعر حافظ

سواد
ایهام دارد:
۱. سیاهی
۲. پیش‌نویسِ نامه که خط خورده و سیاه است، در مقابلِ بیاض به معنی سفیدی، که پاکنویسِ نامه و از قلم‌خوردگی پاک و سفید است.

سواد نامه‌ی مویِ سیاه چون طی شد
بیاض کم نشود ور صد انتخاب رود

دیوان حافظ
تصحیح زنده‌یاد پرویز ناتل خانلری
جلد دوم
ص ۱۱۹۷


@vir486
👍12🔥2
#فردوسی


شاهنامه، گورستان پهناور پرخروشی است که مردگان آن زنده‌ترین مردگان هستند.
عمر نسل‌ها و قوم‌های گوناگون را در آن می‌نگریم که خیز برمی‌دارد، موج می‌زند و فرو می‌افتد، سپس آرام می‌گیرد، مانند یک گورستان مواج،
و آفتاب جاودان فردوسی بر این گورستان تابیده است و شکوه مرگ را می‌نمایاند که بسی پایدارتر و پررنگ‌تر از شکوه زندگی است....


محمد‌علی اسلامی‌ندوشن
زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه


@vir486
👍12❤6🔥2
موی بشکافی به عیبِ دیگران
ور بپرسم عیبِ تو، کوری در آن...



عطار


@vir486
👍15👏4🔥2
حکایت

محتسب آن مرد را می‌زد بزور
مست گفت: ای محتسب کم کن تو شور

زان که گر نانِ حرام این جایگاه
مستی آوردی و افکندی ز راه

بودیی  تو مست‌تر از من بسی
لیک آن مستی نمی‌بیند کسی

در جفای من مرو زین بیش نیز
داد بِستان اندکی از خویش نیز




#عطار
منطق‌الطیر

@vir486
👍7👏4🔥3❤2
بُزك نمیر، بهار میاد


گریه مكن عزیز من!
موسم نوبهار من!
بلبل مست نغمه خوان
بر سر شاخسار میاد
غله ز «خوار» مى‌رسد
گندم شهریار میاد

بُزك نمیر، بهار میاد
خربزه با خیار میاد


دخترك عزیز من،
از غم نان به سر مزن!
طفلك با تمیز من،
شعله به خشك و تر مزن!
طوطى اشك ریز من،
بر دل من شرر مزن!
سال دگر براى تو
شوهر غمگسار میاد

بُزك نمیر، بهار میاد
خربزه با خیار میاد


سال دگر به خوشدلى
نان و پنیر مى‌خورى
گوشت، كباب مى‌كنى
دیزى سیر مى‌خورى
روغن زرد مى‌خورى
شربت و شیر مى‌خورى
بر درِ خانه‌ات همى
خربزه بار بار میاد

بزك نمیر، بهار میاد
خربزه با خیار میاد



#سید_اشرف_حسینی
معروف به نسیم شمال

@vir486
❤13👍6👏3🔥2
همه شب به کویت آیم به بهانه‌ی گدایی
که مگر شبی ز رحمت به رخم دری گشایی

به خدا اگر توانم روم از درت به جایی
که مرا ز بند زلفت نبود سر رهایی

همه تن به جمله چشمم که مگر ز در درآیی
همه جان به جمله گوشم که مگر لبی گشایی


#ادیب_نیشابوری


@vir486
❤9👍2🔥2👏2
#شاهرخ_مسکوب
شکاریم یکسر همه پیشِ مرگ
تاریخ۱۳۴٣/٢/٢۳





دو هفته‌ای است که روزهای بحرانی بدی را می‌گذرانم. سنگین و غمزده‌ام هر وقت غمی به من هجوم می‌آورد سنگین و لخت می‌شوم انگار همه نیروی حیاتی مرا خشک می‌کند. و این هجوم مثل سیل نیست که ناگهان فرا رسد و هر چیز را با خشم و خروش درهم بریزد. سیلابی است که انگار دشتی را فرا می‌گیرد اندک اندک بالا می‌آید و همه چیز را در بر می‌گیرد و غرق می‌کند آب از سر می‌گذرد.

جهان به مجلس مستان بی‌خرد ماند
که رنج بیش برد هر کسی که هشیار است




@vir486
👍7👏6
بند بگسل باش آزاد ای پسر
چند باشی بند سیم و بند زر

#مولانا

@vir486
👍9❤3👏2
نادرشاه در نامه‌ای به دربار عثمانی اخطار داد که خاک ایران را ترک کند اما دربار عثمانی این شعر را به زبان فارسی برای نادر فرستاد:

چو خواهی قشونم نظاره کنی
سحرگه نظر بر ستاره کنی

اگر آل عثمان حیاتم دهد
ز چنگ فرنگی نجاتم دهد

چنانت بکوبم به گرز گران
که یکسر روی تا مازندران


نادر شاه در پاسخ چنین گفت:

چو خورشید سعادت نمایان شود
ستاره ز پیشش گریزان شود

عقاب شکاری نترسد ز بوم
دو مرد خراسان دو صد مرد روم

اگر دست یزدان دهد رونقم
به اسکندریه زنم بیرقم



@vir486
👍24👏6❤4🔥3
زان باده که در میکده‌ی عشق فروشند
ما را دو سه ساغر بده و گو رمضان باش



#حافظ


@vir486
👍14❤6🔥2💋2
اژدها:

  در اساطیر ایرانی اژدها حیوانی است پلید که اهریمن آن را همراه مار، کژدم، چلپاسه و... جزء «خرَفَستران» (گزندگان)گزنده و زهرآگین آفرید که انواعی دارد؛ مانند: سه سر، دو سر، هفت سرو...(قلی زاده، 1388: 73). از منظر رمزشناسی نیز قهرمان داستان بایستی این موجود شریر را از پای در آورد. این هیولا یک پندار و یک رمز است برای ظهور و تجلی رمزی دیگر که با آن تقابل دارد. به قول «فرای» این حیوان هم جنبه سترونی دارد و هم جنبه آفرینش و آفرینش و حیات نتیجه مرگ اوست زیرا اژدها مرگ است و کشتن مرگ،یعنی آوردن زندگی (فرای، 1379: 226).

تعداد زیادی از پژوهشگران ایرانی اژدها را نماد خشکسالی می­‌دانند(رستگار فسایی،1365: 118و2؛ بهار، 1384: 311و226؛ سرکاراتی،1378: 238-237). نبرد بهمن (اردشیر) با اژدهایی در سرزمین مصر؛ در مصر خبر می­‌آورند که اژدهایی پدیدآمده بر فراز کوه که همه­ ستوران و احشام را می­‌بلعد. بهمن عازم نبرد می­‌شود، ناگاه اژدها آتشی برمی­‌دمد و تمام کوه و صحرا را آتش فرا می­‌گیرد، بهمن از پیش اژدها می­‌گریزد. اما اژدها فرامی­‌رسد و او را به دم درمی­‌کشد و بهمن در دهان اژدها ناپدید می­‌شود(طرسوسی،1374: 1/8).

البته گاه این موجود در نقش یک ناجی عمل می­‌کند و همیشه شرور نیست: آنگاه که به دستور همای، داراب را به پادافره کُشتن جمهرون و رشنواد به بیابانی دور و سوزان می­‌برند تا بکشند، ناگهان اژدهایی پدید می­‌آید و به یک دمیدن، تمام بیابان را پُر از آتش می­‌کند، از ترس این موجود، جلادان فرار می­‌کنند و داراب از مرگ می­‌رَهد(طرسوسی،1374: 1/56 و 335-334). گاه این موجود نقشی مرموز و نماین دارد: اژدهایی برفراز کوهی در میان جزایر «سلاهط» و «نوط» که آتش از دهانش برمی­‌آید و فوجی از لشکر اسکندر را می­‌سوزاند و سرانجام به جانب مغرب می­‌رود، این اژدها از زمان حضرت آدم پیوسته در میان مشرق و مغرب روان است و وقتی به مغرب برسد، جهان به پایان می­‌رسد و هفت هزار سال طول می­‌کشد تا از مشرق به مغرب برسد(طرسوسی،1374: 2/339-337).



@vir486
👍6❤2👏2👌2
برخی اصطلاحات شعر حافظ

پیشانی

دل ز ناوکِ چشمت گوش داشتم لیکن
ابرویِ کمان‌دارت می‌برد به پیشانی


پیشانی در لغت به معنی گستاخی و سخت‌روئی و سماجت است، به پیشانی بردن یعنی با سماجت و گستاخی بردن. این تعبیر را عبید زاکانی معاصر حافظ نیز بکار برده‌است.

زلفت به پریشانی دل بُرد به پیشانی
دل بُرد به پیشانی زلفت به پریشانی



دیوان حافظ
تصحیح زنده‌یاد پرویز ناتل‌خانلری
جلد دوم
ص ۱۱۶۵

@vir486
👍8❤3🔥3👏1👌1💯1
دوایِ تو دوایِ توست حافظ
لبِ نوشش، لبِ نوشش، لبِ نوش


#حافظ


@vir486
❤10👍2💋2🔥1👏1
گر چه بر واعظ شهر این سخن آسان نشود
تا ریا ورزد و سالوس مسلمان نشود

رندی آموز و کرم کن که نه چندان هنر است
حیوانی که ننوشد می و انسان نشود

گوهر پاک بباید که شود قابل فیض
ور نه هر سنگ و گلی لؤلؤ و مرجان نشود

اسم اعظم بکند کار خود ای دل خوش باش
که به تلبیس و حیل دیو مسلمان نشود

عشق می‌ورزم و امید که این فن شریف
چون هنرهای دگر موجب حرمان نشود

دوش می‌گفت که فردا بدهم کام دلت
سببی ساز خدایا که پشیمان نشود

حسن خلقی ز خدا می‌طلبم خوی تو را
تا دگر خاطر ما از تو پریشان نشود

ذره را تا نبود همت عالی حافظ
طالب چشمه خورشید درخشان نشود



#حافظ


@vir486
❤15👍3🔥1👏1