خیام را چگونه بنگریم؟




شعر حافظ در قلمروِ خلاقیت هنری است و ما می‌خواهیم آن را به زبان منطق توجیه کنیم. این درست نیست. اصولاً هنر از قوانین عاطفه (اگر بتوانیم برای عاطفه یک قوانینی قائل بشویم) تبعیت می‌کند، نه از قوانین عقل.

بنابراین به نظر من خیلی طبیعی است که یک آدمی که احتمالاً متشرّع است در لحظه‌هایی از دایرهٔ اعتقادات عادی خودش خروج داشته باشد. شاید خیلی از شماها خیّام را مثل بسیاری از منتقدان اروپایی بنگرید. بسیاری از منتقدان عصر حاضر خودمان مثل صادق هدایت، خواسته‌اند که خیّام را یک آدم به معنی ماتریالیست مطلق بدانند. مثلاً این نمونه که:

دارنده چو ترکیب طبایع آراست
از بهرِ چه او فکندش اندر کم و کاست
گر نیک نیامد این صُوَر عیب کراست؟
گر نیک آمد شکستن از بهرِ چراست

یا:

جامی‌ست که عقل‌آفرین می‌زندش
صدبوسه زِ مهر بر جبین می‌زندش
این کوزه‌گر دهر چنین جامِ لطیف
می‌سازد و باز بر زمین می‌زندش

این اعتراض از همین نوع است، یعنی اعتراضی است که این کوزه‌گر دهر... شما اگر تعقیب کنید این تمِ کوزه و کوزه‌گر را، این صراحتی که شما فرضاً در «پیر ما گفت خطا بر قلمِ صنع نرفت...» یا مثلا « این کوزه‌گر دهر چنین جام لطیف...». این یک اعتراض ملایمی است که اولاً نسبتش می‌دهد به کوزه‌گر دهر. طبعاً دهر چیزی است که آدم می‌تواند مسئولیت را بر گردن خود خدا نیندازد. اما وقتی او می‌گوید قلمِ صنع، صنع حوزهٔ عمل الهی است، حوزهٔ فعل الهی است. این تصریح بیشتری دارد. اما او می‌گوید:
«این کوزه‌گر دهر...» یعنی غیرمستقیم همین حرف را می‌زند.
در عین حال جملهٔ «می‌سازد و باز بر زمین می‌زندش» می‌تواند سؤالی باشد، سوال انکاری.  یعنی این کار را نمی‌کند، وانگهی کار کوزه‌گری اصلاً مگر کار دهر است؟! در اصل کار خداست و چون خدا عالم و عادل و حکیم است این کار را نمی‌کند. شما ظاهر قضیه را می‌بینید و بر ظاهر قضاوت می‌کنید، حال آنکه باطن کار جورِ دیگر است. درست است که می‌شکندش این شکستن در واقع نوعی پوست‌اندازی است، از اسارت تن خلاص شدن است.
اما می‌خواستم این را برایتان بگویم که این نوع تفکر زندیقی–الحادی اگر بخواهد ملاک این قرار بگیرد که در یک لحظه یا در چند لحظه، برای یک شادی زودگذر، چنین تفکّری پیش بیاید و شما این را به حساب مجموعهٔ نظام فکری او قرار بدهید، این را در مورد خیّام نفی نمی‌کنم (البته اگر اصلاً خیامی وجود داشته باشد).
این مسأله اصلاً در تمدّن اسلامی اثری طبیعی بوده است. این من و شما هستیم که شاید کاسهٔ از آش داغ‌تر باشیم.
در آن دورهٔ شکفتگی تمدن اسلامی، خیلی راحت آدم‌ها می‌آمدند حرفشان را می‌زدند. یک آدمی مثل خیام بوده و آدمی هم مثل نجم‌الدین رازی به او فحش می‌داده.

شما آثار ابوالعلا معرّی را نگاه کنید. مَعَرّی آدمی است مسلمان و حتی نوعی شیعه. همین آدم از شیعه‌های اولیه هم دلبستگی‌اش به مذهب بیشتر می‌شود و حتی به ازلیّت نور محمدی هم اعتقاد دارد و آدمی است زاهد و خیلی هم معتقد. هیچ وقت هوس خوردن شراب نمی‌کرده. اما همین آدم در مسائل فروع فقهی می‌گوید کاش پیغمبری می‌آمد و شراب را حلال می‌کرد. اَیأتی نَبِیّ یَجعلُ الْخمرَ طَلَقَةً. این آدم وقتی از دایرهٔ خودش بیرون می‌آید، تمام اصول مارکسیسم–لنینیسم را در جیبش می‌بیند. پس دوره‌های شکفتگی تمدن اسلامی این جور تفکّر وجود دارد.



#شفیعی_کدکنی



@vir486

شادی بطلب که حاصلِ عمر دمی است
هر ذرّه ز خاکِ کیقبادی و جَمی است

احوالِ جهان و اصلِ این عمر که هست،
خوابی و خیالی و فریبی و دمی است

#خیام_نیشابوری

@vir486

#سعدی
#ه

هردم از عمر می رود نفسی
چون نگه می‌کنی نمانده بسی

ای که پنجاه رفت و در خوابی
مگر این پنج روزه دریابی

خجل آن کس که رفت و کار نساخت
کوس رحلت زدند و بار نساخت

هرکه آمد عمارتی نو ساخت
رفت و منزل به دیگری پرداخت

نیک و بد چون همی بباید مُرد
خُنُک آن کس که گویِ نیکی برد




@vir486

‍ با آنکه صد سال از عمر مشروطه می‌گذرد، و به تولّای آن مردم می‌خواستند سرنوشتِ خود را از دستِ یک خانواده و گروه بیرون آورند و خود آن را در دست گیرند، با این حال باید نتیجه‌ی کار را از عارف قزوینی و میرزاده عشقی و ملک الشّعرا بهار و نسیم شمال پرسید، و نیما هم می‌گفت: «به کجای این شبِ تیره بیاویزم قبای ژنده‌ی خود را؟».
ایرانی از «مشروطه» به این سو، آزمایش‌های گوناگون کرده است و این امید را در خود پرورانده که به سکونی برسد. به زندگی‌ای دست یابد که متناسب با استعداد و تاریخ و اعتبار و منابعِ این کشور باشد، زندگی‌ای که اجازه بدهد که استعدادها راهِ رشد در پیش گیرند، و آرزوها اگر در حدّ معقول بودند، سرشان به سنگ نخورد. به نحوِ آگاه یا نا‌آگاه هدف از مشروطه‌خواهی این بود که مردم از «رعیّت بودن» بیرون آیند و قدری «شهروند» بشوند. این نبود که چند شِبْه به جای اصل گذارده شود و کار را انجام شده بشناسند.

                #باران_نه_رگبار
              #دیروز_امروز_فردا
___

سیصد گُلِ سرخ، یک گُلش نصرانی
ما را ز سرِ بُریده می‌ترسانی؟
گر ما ز سرِ بُریده می‌ترسیدیم
در محلّ عاشقان نمی‌رقصیدیم
(والنتین ژوکوفسکی: اشعار عامیانهٔ ایران در عصر قاجاری،انتشارات اساطیر،۱۳۸۹)



@vir486

بیشترین ایرادی را که به پروین اعتصامی می‌گیرند (ایراد و نه نقد، چون در نقّادی شما نیازمند دانش نظری ورزیده‌ای هستی تا با آن بتوانی متن را تحلیل کنی امّا در «ایراد گرفتن»، انسان می‌تواند از در و دیوار با هر ذهن خام و ساده‌اندیشی هم «نکته بگیرد» و آن را به جای نقد، جا بزند)، این است که شعرهای او «زنانه» نیست چرا که «زبانش مردانه» است و برای همین همیشه زبان شعر پروین را در مقابل «زبان زنانه»‌ی فروغ قرار می‌دهند و آخرش نتیجه می‌گیرند‌ که در شعر پروین عناصری همچون: «گوشواری به دو گوشم می‌آویزم/ از دو گیلاس سرخ همزاد/ و به انگشتانم برگ گل کوکب می‌چسبانم»، نیست و به همین دلیل هم سعی در کوچک‌شماری جایگاه هنری او دارند. این ایراد خود هیچ نیست بجز غلبه‌ی نگاه «مردسالارنه»‌ی روبه‌پسی که ادراکش از «جنسیّت» چیزی در مایه‌های همین «گوشوار» و «برگ گل کوکب» است که فروغ دارد و مثلاً پروین ندارد! و یا این‌که چون فروغ گفته است:

«من خوشه‌های نارس گندم را
به زیر پستان می‌گیرم
و شیر می‌دهم».

او از پروین، «زن‌تر» است. می‌دانیم که در حوزه‌ی نوع ادبی تعلیمی، از رودکی تا قبل از پروین ما همیشه با گفتمان غالب patriarchy (پدرشاهی، پدرسالاری) سروکار داشته‌ایم. یعنی معلّم و ادبیّات تربیّتی کلاسیک ما، در اختیار مردان شاعر بود و نماینده بزرگ شاخص آن هم، سعدی شیرازی است. پروین برای اوّلین بار بود که ادب تعلیمی را در قالب مناظره‌ها و قطعاتش از فضاهای مدرسی و مستبدانه‌ی مردسالارانه درآورد، و تعلیم را که ذاتاً ویژگی‌ای زنانه و مادرانه است را به جایگاه اصیل خودش بازگرداند. او‌ بدون آن‌که از واژگان و عناصر «تابوی» زنانه در فرهنگ مردسالارانه ما استفاده کند، از طریق همین زبان «نمادین» به‌قول ژولیا کریستوا، راه به انرژی «امر نشانه‌ای» برد. شما در غالب مناظره‌های پروین، با یک «دیگری» مواجه‌اید که در طول تاریخ ما، یا به‌واسطه‌ی اجتماع یا اخلاقیّات رسمی یا سیاست، صدایش خفه و «ضعیف» شده است. این صدای «ضعیفه» همان صدای دیگریِ زنانه‌ است که خودش را برای نمونه در مناظره‌ی «محتسب و مست» نشان می‌دهد:

«محتسب، مستی به ره دید و گریبانش گرفت
مست گفت ای دوست، این پیراهن است، افسار نیست
گفت: مستی، زان سبب افتان و خیزان میروی
گفت: جرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست
گفت: می‌باید تو را تا خانهٔ قاضی برم
گفت: رو صبح آی، قاضی نیمه‌شب بیدار نیست»...

یا در حکایت مشهور «اشک یتیم»:

«روزی گذشت پادشهی از گذرگهی
فریاد شوق بر سر هر کوی و بام خاست
پرسید زان میانه یکی کودک یتیم
کاین تابناک چیست که بر تاج پادشاست»..

در تمامی این «تقابل‌های دوگانه»، شاعر همیشه «مادرانه» طرفِ صدای ضعیف را می‌گیرد که در حقیقت همه‌و‌همه انعکاسی از وجه خاموشِ وضعیّت زن در جامعه‌ی سنتی ما بوده است. این «کورای نشانه‌ای» از نگاه کریستوا، به زبان نمادینِ پروین صبغه‌ی «زایشی» و تأویلی می‌دهد و برای همین هم هست که شعر او در دوره‌‌های بعدی که «ادبیّات زنانه» وضعیّتی بهتر پیدا کرد، باز هم زنده و پوینده است. و این‌چنین هم نیست که فروغ فرخزاد به‌قول اخوان ثالث: «پریشادخت شعر آدمیزادان» باشد! کوتاه کنم: حقوقی که پروین اعتصامی بر گردن ادبیّاتِ ایران دارد، از رهگذر «رنگ زنانه دادن به ادبیّات تعلیمی» است و واکاوی عمیق‌تر این بحث هم از سمت نظریات روانکاوانه‌ی زبان کریستوا و لاکان بیشتر میسّر است.

«اسد آبشیرینی»



@vir486

#حافظ


ابرِ آذاری برآمد بادِ نوروزی وزید
وَجهِ مِی می‌خواهم و مُطرب، که می‌گوید رسید؟

شاهدان در جلوه و من شرمسارِ کیسه‌ام
بارِ عشق و مُفلسی صَعب است، می‌باید کشید

قَحطِ جُود است آبروی خود نمی‌باید فروخت
باده و گُل از بهایِ خرقه می‌باید خرید

گوییا خواهد گشود از دولتم کاری که دوش
من همی‌کردم دعا و صبحِ صادق می‌دمید

با لبی و صد هزاران خنده آمد گل به باغ
از کریمی گوییا در گوشه‌ای بویی شنید

دامنی گر چاک شد در عالمِ رندی چه باک
جامه‌ای در نیکنامی نیز می‌باید درید

این لطایف کز لبِ لَعلِ تو من گفتم، که گفت؟
وین تَطاول کز سرِ زلفِ تو من دیدم، که دید؟

عدلِ سلطان گر نپرسد حالِ مظلومانِ عشق
گوشه‌گیران را ز آسایش طمع باید بُرید

تیرِ عاشق‌کُش ندانم بر دلِ حافظ که زد
این قَدَر دانم که از شعرِ تَرَش خون می‌چکید



کانال‌ ادبی‌ ویر

@vir486

نگاه شاعران به روزه‌

از میان شاعران پارسی‌زبان، نگاه شیخ اجل، سعدی شیرازی، به روزه نگاهی اخلاقی، آموزشی، اجتماعی و جامعه‌شناسانه است. وی در ضمن نگاه تغزّلی به اصطلاحات دینی در عزلیّات خود، در بوستان تأکید دارند که روزه، نخوردن نیست بلکه خوراندن است. اگر از نگرش رمضان‌ستایِ همراه با بار عرفانی جناب مولانا بگذریم، این نگرش بسیار هرمنوتیک، تأویلی و زیباست که نان در آن، نیروی شگرف رسالت بشری را نیست و نابود نمی‌کند و سخت قابل پذیرش است:

به سرهنگ سلطان چنین گفت زن:
که خیز ای مبارک در رزق زن!

برو تا ز خوانت نصیبی دهند
که فرزندکانت نظر بر رهند

بگفتا: بُوَد مَطبَخ امروز سرد
که سلطان به شب نیّت روزه کرد

زن از ناامیدی سر انداخت پیش
همی گفت با خود دل از فاقه ریش:

که سلطان از این روزه گویی چه خواست
که افطار او، عید طفلان ماست؟

خورنده که خیرش برآید ز دست
به از صائِم‌الدَّهرِ دنیاپرست

مُسلَّم کسی را بُوَد روزه‌داشت
که درمانده‌ای را دهد نان چاشت

وگرنه چه لازم که سعی‌ای بری
ز خود بازگیری و هم خود خوری؟

البتّه پس از سعدی شیرازی، هُمام تبریزی نیز همین نگاه انسان‌دوستانه را دارد -که بیانگر ژرفای نگرش بشرگرایانه‌ در ادب پارسی است.



@vir486

بیاد اَندامِ سَهی روزه گرفتیم
آغوش بِوقتِ اِفطار گشاییم!

[ بِسملِ تبریزی]


@vir486

زن برترین و درخشنده‌ترین چهره را در شاهنامه دارد.


زن برترین، گرامی‌ترین، درخشنده‌ترین چهره را در شاهنامه دارد. شاهنامه از این دید نیز هم در پهنه‌ی سخن پارسی، هم در گستره‌ی ادب گیتی شاهکاری است بی‌همانند. ما در شاهنامه زنانی را می‌یابیم که نه‌تنها فروتر از مردان نیستند، از آنان برترند. زنی مانند سیندخت، مادرِ رودابه، در خرد، در گره‌گشایی از کارهای باریک و دشوار، در کاردانی، نه‌تنها در میانه‌ی زنان، در میان مردان نیز بی‌همانند و همتاست. او گره‌ای کور را می‌گشاید که نامورترین و بلندپایه‌ترین مردان آن روزگار در گشودن آن درمی‌مانند. آن گره‌ِ کور پیوند زال است با رودابه. نه مهراب کابلی پدر رودابه، نه زال پدر رستم، نه پادشاه ایران در آن روزگار منوچهر، نه هیچ‌یک از دیگر بزرگان ایران با این پیوند دم‌ساز نیستند. از این روی که مهراب پدر رودابه تبار ضحاک ماردوش می‌رسانیده است.
‌‌‎‌‌‌ ‎‌


    میرجلال‌الدین کزازی


@vir486

    برنامه گلهــــابسیار عالی...

یک شاخه گل ۴۱۳
دستگاه چهارگاه

محمدرضا شجریان : آواز
پروین : ترانه
احمد عبادی : سه تار
فریدون حافظی : تار
منصور صارمی : سنتور
حسن ناهید : نی
حبیب‌الله صالحی : آهنگساز
جهانگیر ملک : تنبک
آذر پژوهش : گوینده

اشعار از سعدی و سیمین بهبهان


@vir486

«فرهنگ» و «ادبیات» موقعی اهمّیّتِ حیاتی‌شان محسوس خواهد بود که چند گاهی از میان برداشته شوند، اکنون مانند هوا و آب هستند، همه جا هستند، به رایگان هم هستند؛ در درون همه، یا دسترس همه هستند، و طبیعی است که ما متوجّه حضور آنها نشویم و قدرشان را ندانیم، امّا اگر فرض کنیم که برای مدّتی از ما جدا گردند، آن وقت است که حسّ جهت‌یابی و تعادلِ خود را از دست بدهیم...
من وقتی تصوّرِ آن را می‌کنم به یاد آن لاک‌پشتِ استرالیایی می‌افتم که ماجرایش در یک فیلم مستند آمده بود، و مفهوم کنایه‌ایِ شومی داشت:
«لاک‌پشت درشت اندامی نشان داده می‌شد که بر اثر تشعشعِ اتمی جهت‌یابیِ خود را از دست داده بود، و دیگر نمی‌توانست برای نوشیدنِ آب، راهِ دریا را پیش گیرد، بدین گونه در میانِ شن‌های داغ به طرز دردناکی جان سپرد.»
آدمیزاد نیز در معرضِ آن می‌تواند باشد که حسّ جهت‌یابیِ خود را از دست بدهد. در این صورت اگر هم مرگِ جسمانی به سراغش نیاید، روحاً به منزله‌ی مُرده خواهد بود. باید قدری هم به سلامتِ حسّ جهت‌یابی اندیشید قبل از آنکه دیر شده باشد.


جام‌جهان‌بین
#اسلامی_ندوشن
                


@vir486

به یاد عبدالحسین زرین‌کوب

.
چون سرو در مقامِ رضا ایستاده‌ام
آسوده‌خاطرم ز بهار و خزان خویش


صائب‌‌تبریزی


@vir486

آن کلاغی که پرید
از فراز سر ما
و فرو رفت در اندیشه‌ی آشفته‌ی ابری ولگرد
و صدایش همچون نیزه‌ی کوتاهی
پهنای افق را پیمود
خبر ما را با خود خواهد برد به شهر.

همه می‌دانند
همه می‌دانند
که من و تو از آن روزنه‌ی سرد عبوس
باغ را دیدیم
و از آن شاخه‌ی بازیگر دور از دست
سیب را چیدیم.

همه می‌ترسند
همه می‌ترسند اما من و تو
به چراغ و آب و آینه پیوستیم
و نترسیدیم
سخن از پیوند سست دو نام
و هم آغوشی در
اوراق کهنه‌ی یک دفتر نیست
سخن از گیسوی خوشبخت من‌ است.

با شقایق‌های سوخته‌ی بوسه‌ی تو
و صمیمیت تن‌هامان در طراری
و درخشیدن عریانی‌مان
مثل فلس ماهی‌ها در آب
سخن از زندگی نقره‌ای آوازی‌ست
که سحرگاهان فواره‌ی کوچک می‌خواند
ما در آن جنگل سبز سیال
شبی از خرگوشان وحشی
و در آن دریای مضطرب خونسرد
از صدف‌های پر از مروارید
و در آن کوه غریب فاتح
از عقابان جوان پرسیدیم
که چه باید کرد؟

همه می‌دانند
همه می‌دانند
ما به خواب سرد و ساکت سیمرغان ره یافته‌ایم
ما حقیقت را در باغچه پیدا کردیم
در نگاه شرم آگین گلی گمنام
و بقا را در یک لحظه‌ی نامحدود
که دو خورشید به هم خیره شدند
سخن از پچ‌پچ ترسانی در ظلمت نیست
سخن از روزست و
پنجره‌های باز و
هوای تازه
و اجاقی که در آن اشیا بیهده می‌سوزند
و زمینی که ز کشتی دیگر بارور است
و تولد و تکامل و غرور
سخن از دستان عاشق ماست
که پلی از پیغام عطر و نور و نسیم
بر فراز شبها ساخته‌اند.

به چمنزار بیا
به چمنزار بزرگ
و صدایم کن از پشت نفس‌های گل ابریشم
همچنان آهو که جفتش را.

پرده‌ها از بغضی پنهانی سرشارند
و کبوترهای معصوم
از بلندی‌های برج سپید خود
به زمین می‌نگرند.


#فروغ_فرخزاد


@vir486

غزل عاشقانه و سبک آن
بخش اول

شعر غنایی صمیمانه‌ترین نوع شعر و آینه‌ی شخصیت حقیقی شاعر است. اگرچه در بعضی از انواع شعر غنایی مانند مدح، فخر ،مرثیه، هجو و وصف ممکن است شاعر بعضی عواطف مثل شادی و غم و اعجاب را بر خود ببندد و در واقع بر اساس عواطفی کاذب و در جهت مقصودی مثلاً گرفتن صله شعر بگوید، اما در قسم عاشقانه شعر غنایی غالباً عاطفه‌ای حقیقی زمینه و انگیزه‌ی شعر را رقم می‌زند و به همین سبب است که شعر عاشقانه بیشتر به شعر ناب نزدیک می‌شود و از مفهوم شعر در مقام صناعتی که با کسب مهارت در آن بدون نیاز به احساسی می‌توان درباره هر موضوعی شعر گفت دور می‌شود.

شعرهای عاشقانه فارسی از منظومه‌های غنایی که بگذریم، بیشتر در قالب مشهور غزل شکل گرفته است. کلمه غزل نه تنها از نظر معنی، به مضمون و مایه عاشقانه شعر اشاره دارد بلکه یادآور قالب و صورت خاصی که شعرهای عاشقانه در آن بیان می‌شود نیز هست.


در سایه‌ی آفتاب(شعر فارسی و ساخت‌شکنی شعر مولوی)
#تقی_پورنامداریان
ص ۶۰

@vir486

خود را
چو یافتی همه عالم از آن توست...

صائب


@vir486

تنها با شعر یا با آتش نجات خواهیم یافت.


— ارنست یونگر


@vir486

چو شد تخت ایران ز شاهان تهی
ندیدند کس، روزگارِ بِهی

#شاهنامه
#فردوسی



@vir486

پیشاپیش عید باستانی و همایونی نوروز خجسته باد.
این بیت حکیم توس بدرقه‌ی سال ۴۰۳ باشد و همیار ۴۰۴‌تان باد.
به کامتان گردد سپهر بلند
دلتان شاد و تن‌تان بی‌گزند.

به امید آزادی و رهایی ایران و ایرانی از دست ضحاک‌صفتان و ضحاک‌منشان.
به امید روزی که پسر و دخترِ خزر دست در دست پسر و دخترِ خلیج بر این خاک گوارا پای‌ بکوبند به رقص و شادمانی.
پای‌ بکوبند به سلامتی و تندرستی.
پای بکوبند به رهایی و آزادی.
پای بکوبند به هم‌نوع دوستی و ایران دوستی.
پای بکوبند به ساخت و آباد ایران‌زمین.

این چند بیت حکیم توس رو همیشه بعنوان عبرت جلوی چشم داشته‌باشیم.

از ایران وز ترک وز تازیان
نژادی پدید آید اندر میان
نه ترک و نه دهقان و نه تازی بود
سخن‌ها به کردار بازی بُوَد
همه‌ گنج‌ها زیر دامن نهند
بمیرند و کوشش به دشمن دهند
پدر بر پسر کین سیم آورد
خورش کشک و پوشش گلیم آورد
پیاده شود مردم رزم‌جوی
سوار آنکه لاف آرد و گفت‌و‌گوی
شود بنده‌ بی‌هنر شهریار
نژاد و بزرگی ناید به کار



@vir486