آمیختگی خرد و سخن


    دانایی سرچشمه‌ی آفرینش است. انسان نیز به سبب خرد ( = دانایی)، آفریننده است. انسان آفریدگار خرد نیست، این موهبت خداست، امّا برای خردورزی ناگزیر به سخن روی می‌آورد. انسان آفریدگار سخن است که شاید تنها وسیله‌ی پروردن، صورت بخشیدن و از قوه به فعل درآوردن خرد (= دانایی) باشد.

   و چه آفرینشی برتر از سخن. ولی سخنی که فردوسی از آن دم می‌زند، بی‌خرد هستی نمی‌پذیرد. این دو چون تیر و کمان، یکی بی‌دیگری به هیچ کاری نمی‌آید.

روان در سخن گفتن آژیر کن
کمان کن خرد را، سخن تیر کن

چنین سخنی مایه‌ی رامش روان و آزادی روحِ شاعر است.

سخن چون برابر شود با خرد
روان سُراینده رامش بَرد


ارمغانِ مور
#شاهرخ_مسکوب
ص۲۱۹

@vir486

شنیده‌ام سخنی خوش که پیرِ کنعان گفت
«فِراق یار، نه آن می‌کند که بتوان گفت»

حدیثِ هولِ قیامت که گفت واعظِ شهر
کنایتی‌ست که از روزگارِ هجران گفت

نشانِ یارِ سفرکرده از کِه پُرسم باز؟
که هر چه گفت بَریدِ صبا، پریشان گفت

فغان که آن مهِ نامهربانِ مِهرگُسِل
به تَرکِ صحبتِ یاران خود چه آسان گفت

من و مقامِ رضا بعد از این و شُکرِ رقیب
که دل به دردِ تو خو کرد و ترکِ درمان گفت

غمِ کهن به میِ سال‌خورده دفع کنید
که تخم خوش‌دلی این است؛ پیرِ دهقان گفت

گره به باد مزن گر چه بر مراد رود
که این سخن به مَثَل، باد با سلیمان گفت

به مهلتی که سپهرت دهد ز راه مرو
تو را که گفت که این زال تَرک دَستان گفت؟

مزن ز چون و چرا دم که بندهٔ مُقبِل
قبول کرد به جان، هر سخن که جانان گفت

که گفت حافظ از اندیشهٔ تو آمد باز؟
من این نگفته‌ام آن کس که گفت بُهتان گفت
 


حافظ


@vir486

برخی اصطلاحات شعر حافظ

سواد
ایهام دارد:
۱. سیاهی
۲. پیش‌نویسِ نامه که خط خورده و سیاه است، در مقابلِ بیاض به معنی سفیدی، که پاکنویسِ نامه و از قلم‌خوردگی پاک و سفید است.

سواد نامه‌ی مویِ سیاه چون طی شد
بیاض کم نشود ور صد انتخاب رود

دیوان حافظ
تصحیح زنده‌یاد پرویز ناتل خانلری
جلد دوم
ص ۱۱۹۷


@vir486

دو مردست مردم توانا و دانا
جز این هر که بینی بمردُمش مَشمر

تواناست بر دانش خویش دانا
نه داناست آنکه او تواناست به زر

هزاران توان یافت خنجر به دانش
یکی علم نتوان گرفتن به خنجر


سی‌قصیده‌ی ناصرخسرو
به کوشش مهدی محقق


@vir486

ریغ رحمت را سر کشیدن:

به معنی مردن و درگذشتن است با لحن مزاح و ظرافت و تمسخر و تحقیر. ظاهراً این تعبیر از «غرق رحمت شدن» و «غریق رحمت شدن» استخراج شده است و آن را «غرق‌ریغ رحمت شدن» نیز گویند.

فرهنگ لغات عامیانه
محمدعلی جمالزاده‌

((با احترام به کانال وزین کلمات))

@vir486

هر روز یک رباعی


رباعیات منسوب به حافظ در نسخه‌های معدودی وجود دارد که در آنها هم شماره رباعی‌ها و متن آنها با یکدیگر مطابق نیست اما نکته‌ی مهم آن است که هیچ یک از رباعیات منسوب به حافظ چه در لفظ و چه در معنی ارزش و اعتبار چندانی ندارد و بر قدر و شأن این شاعر بزرگ غزلسرا نمی‌افزاید. بعضی از این رباعی‌ها نیز بسیار سست و عامیانه است بحدی که هر ذوق سلیمی از انتساب آنها به حافظ تحاشی دارد.

             رباعی شماره ۱

جز نقش تو در نظر نیامد ما را
جز کویِ تو رهگذر نیامد ما را

خواب ار چه خوش آمد همه عهدت را
حقا که به چشم‌ در نیامد ما را


دیوان حافظ
تصحیح روانشاد خانلری
جلد دوم


@vir486

۲۵ فروردین بزرگداشت عطار

از میان این مثنوی‌های عرفانی دل‌انگیز از همه مهمتر و شیواتر که باید آن را تاج مثنوی‌های عطار دانست، منطق‌الطیر است که منظومه‌یی است رمزی بالغ بر ۴۶۰۰ بیت. موضوع آن بحث طیور از یک پرنده داستانی به نام سیمرغ است. مراد از طیور در اینجا سالکان راه حق و مراد از سیمرغ وجود حق است. از میان انواع طیور که اجتماع کرده بودند هدهد سمت راهنمایی آنان را پذیرفت (پیر = مرشد) و آنان را که هر یک به عذری متوسل می‌شدند (تعریض به دلبستگی‌ها و علایق انسان به جهان که هر یک به نحوی مانع سفر او به سوی حق می‌شود،) با ذکر دشواری‌های راه و تمثل به داستان شیخ صنعان در طلب سیمرغ به حرکت می‌آورد، و بعد از طی هفت وادی صعب که اشاره است به هفت مرحله از مراحل سلوک یعنی (طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، فقر و فنا) بسیاری از آنان به علل گوناگون از پای درآمدند و از آن همه مرغان تنها سی مرغ بی‌بال و پر و رنجور باقی ماندند که به حضرت سیمرغ راه یافتند و در آنجا غرق حیرت و انکسار و معترف به عجز و ناتوانی و حقارت خود شدند و به فنا و نیستی خود در برابر سیمرغ توانا آگهی یافتند تا بسیار سال برین بگذشت و بعد از فنا زیور بقا پوشیدند و مقبول درگاه پادشاه گردیدند.

    این منظومه عالی کم‌نظیر که حاکی از قدرت ابتکار و تخیل شاعر در به کار بردن رمزهای عرفانی و بیان مراتب سیر و سلوک و تعلیم سالکان است، از جمله شاهکارهای جاویدان زبان فارسی است. نیروی شاعر در تخیلات گوناگون، قدرت وی در بیان مطالب مختلف و تمثیلات و تحقیقات و مهارت وی در استنتاج از بحث‌ها و لطف و شوق و ذوق مبهوت‌کننده او در تمام موارد و در تمام مراحل خواننده را به حیرت می‌افکند و بدین نکته اقرار می‌دهد که پرگویی عطار که معاصران او می‌گفته‌اند از مقوله گفتار مکثاران دیگر نیست که مهذار و بیهوده گویند. این چیره‌دستِ توانا و این عارفِ واصلِ دانا، حقایق فراوان را به سرعت درک می‌کرد و با زبانی که در روانی و گشادگی از عالم بالا تأییدات بی‌منتهی داشت به نظم در می‌آورد. شاعری‌کردن درین موارد برای او به منزله سخن گفتن مردی بود که به فصاحت و بلاغت خو گرفته‌باشد و هر چه گوید فصیح و بلیغ باشد. وجود چنین منظومه‌ی عالی کم‌نظیری است که ما را از قبول منظومه‌های سست بی‌مایه‌یی مانند مظهر العجائب و لسان الغیب به نام عطار باز می‌دارد.

▪️تاریخ ادبیات در ایران جلد دوم، ص ۶۶-۸۶۵

#ذبیح_الله_صفا


@vir486

ادبیات برای آنانی که از زندگی - بدان‌گونه که هست - راضی‌اند، چیزی ندارد که بگوید. ادبیات، خوراک جان‌های ناخرسند و عاصی است و تنها به‌ گونه‌ای گذرا، این ناخشنودی‌ها را تسکین می‌دهد، اما در لحظه‌های جادویی توهم ادبی، ما را از جا می‌کند و به‌ جایی فراتر از تاریخ می‌برد و ما بدل به‌ شهروندانِ سرزمینِ بی‌زمان می‌شویم ـ نامیرا می‌شویم.»


#ماریو_بارگاس_یوسا
‌

‌@vir486

ماریا بارگاس یوسا
۱۹۳۶_۲۰۲۵
نویسنده‌ی اهل پرو، سال ۲۰۱۰ جایزه نوبل ادبی گرفت.
نویسنده‌ای که سال‌ها در راه عدالت قلم زد..

امروز چراغ جانش خاموش گشت.

هر روز یک رباعی


رباعیات منسوب به حافظ در نسخه‌های معدودی وجود دارد که در آنها هم شماره رباعی‌ها و متن آنها با یکدیگر مطابق نیست اما نکته‌ی مهم آن است که هیچ یک از رباعیات منسوب به حافظ چه در لفظ و چه در معنی ارزش و اعتبار چندانی ندارد و بر قدر و شأن این شاعر بزرگ غزلسرا نمی‌افزاید. بعضی از این رباعی‌ها نیز بسیار سست و عامیانه است بحدی که هر ذوق سلیمی از انتساب آنها به حافظ تحاشی دارد.

            

چون جامه ز تن بر کشد آن مشکین خال
ماهی که نظیر خود ندارد به کمال

در سینه ز نازکی دلش بتوان دید
ماننده‌ی سنگ خاره در آب زلال


دیوان حافظ
تصحیح روانشاد خانلری
جلد دوم


@vir486

دور باشید از کسی که مدام
کفر دارد نهفته، ایمان فاش!


                 عطّار نیشابوری


@vir486

حافظ و تیمور لنگ
بخش اول

خیز تا خاطر بدان ترکِ سمرقندی دهیم
کز نسیمش بویِ جوی مولیان آید همی



سمرقندی/حافظ و تیمور: بعضی از محققان مراد از «ترک سمرقندی» را تیمور دانسته‌اند که سمرقند دارالسلطنه‌اش بود اما این قول بعید و ناصواب است. زیرا این غزلی است به اصطلاح «حالی» و پر از عاطفه و احساس و کمابیش اندوهناک. و در سراسر آن حافظ از محنّت زندگی و زمانه سخن می‌گوید، در بیت قبل از این می‌گوید: آدمی در عالم خاکی نمی‌آید به دست لذا بسیار بعید و حتی غیرممکن است که حافظ با این ملال عرفانی فلسفی که در این غزل موج می‌زند ناگهان خاطر خود را به تیمور لنگ بدهد. تیموری که در سال ۷۸۹ ق سه سال قبل از درگذشت حافظ در عهد شاه یحیی به فارس و شیر‌از لشکر کشیده بود و قدرت نمائی‌ها کرده و ضرب شست و چنگ و دندان نشان داده حافظ در موارد دیگر به تیمور اشاره دارد و از او به بدی یاد کرده است:

کجاست صوفی دجال فعل ملحد شکل
بگو بسوز که مهدی دین پناه رسید

که مرادش از صوفیِ دجال فعل تیمورست که در کمال ریاکاری به خدمت زین الدین‌‌تایبادی، در قصبه خواف مشرف شده و به دست او به سلك تصوف درآمده بود. و مراد حافظ از «مهدی دین پناه» شاه منصور برادرزاده دلاور شاه شجاع است که مردانه با تیمور جنگید و کشته شد.( برای تفصیل واژه‌نامه غزل‌های حافظ ، ص ۸۳ ) مگر اینکه بگویند این غزل سینه مالامال دردست....) را قبل از حمله تیمور به فارس سروده است. یا کجاست صوفی دجال فعل ملحد شکل را هم پس از حمله اول تیمور به فارس و انصرافش از آنجا و بازگشتن شاه منصور سروده باشد.



حافظ‌نامه
#بهاالدین_خرمشاهی
جلد دوم
ص ۱۲۰۳
@vir486

هر روز یک رباعی


رباعیات منسوب به حافظ در نسخه‌های معدودی وجود دارد که در آنها هم شماره رباعی‌ها و متن آنها با یکدیگر مطابق نیست اما نکته‌ی مهم آن است که هیچ یک از رباعیات منسوب به حافظ چه در لفظ و چه در معنی ارزش و اعتبار چندانی ندارد و بر قدر و شأن این شاعر بزرگ غزلسرا نمی‌افزاید. بعضی از این رباعی‌ها نیز بسیار سست و عامیانه است بحدی که هر ذوق سلیمی از انتساب آنها به حافظ تحاشی دارد.

             رباعی شماره ۲

گفتم دهنت، گفت زهی آبِ حیات
گفتم که لبت، گفت زهی آبِ نبات

گفتم سخنت، گفت که حافظ حقا
شادیِ همه لطیفه‌گویان صلوات



دیوان حافظ
تصحیح روانشاد خانلری
جلد دوم


@vir486

خستگی دل عطار از تو
مرهمی به ز وفا نپذیرد
 

عطار نیشابوری


@vir486

مولانا جلال‌الدّین محمّد بلخی در ستایش شیخ‌عطار می‌فرماید:

من آن ملّایِ رومی‌ام که از نطقم شکر ریزد
ولیکن در سخن گفتن، غلامِ شیخِ عطارم



@vir486