این ستم‌کیشان ‌که وهم زندگی ‌را هاله‌اند
در تلاش خودکشی‌ها شعلهٔ جواله‌اند

عمرها شد حرف دردی آشنای‌ گوش نیست
کوهکن تا بی‌نفس شد کوه‌ها بی‌ناله‌اند

خلقی از خود رفت و اکنون ذکر ایشان می‌رود
کاروان خواب را افسانه‌ها دنباله‌اند

دعوی مردان این عصر انفعالی بیش نیست
شیر می‌غرند و چون وامی‌رسی بزغاله‌اند

سرد شد دل از دم این پهلوانان غرور
رستمند اما بغل‌پرورده‌های خاله‌اند

دل سیاهی یک قلم آیینه‌دار صحبت است
گر همه اهل خراسانند از بنگاله‌اند

جمله با روی ملایم قطره‌اند اما چه سود
چون به مینای دل افتادند یکسر ژاله‌اند

همچو دندان بهر ایذا وصل ‌و هجرشان یکی‌ست
گر همه یک‌ساله می‌آیند و گر صدساله‌اند

با عروج جاه این افسردگان بی‌مدار
بر لب هر بام چون خشت کهن تبخاله‌اند

چشم اگر دارد تمیز حسن و قبح اعتبار
زنگیان جامه گلگون‌، نوبهار لاله‌اند

بیدل از خُرد و بزرگ آن به که برداری نظر
دور گاوان‌ رفت و اکنون‌ حاضران‌ گوساله‌اند
 


#بیدل_دهلوی

@vir486

- بَزک‌شان را ببین. بلندتبارانی چون شما از گُردهٔ ما تسمه‌ها کشیده‌اید. شما و همهٔ آن نوجامه‌گانِ نوکیسه. شما دمار از روزگار ما درآورده‌اید. فرق من و تو یک شمشیر است که تو بر کمر بسته‌ای. 
- زبانت ببُرد.
- و تو شمشیر را برای همین بسته‌ای. 

از نمایشنامه «مرگ یزدگرد»، #بهرام_بیضایی، ۱۳۶۰.

@vir486

خوبست به دیدارِ شما عالم ازیرا
حوران نکو طلعتِ پیروزه قبائید

حوران: جمع حور، این کلمه در زبان فارسی در حکم مفرد است و به حوران جمع بسته شده و در زبان عربی جمع احور و حوراء است به معنی سیاه‌چشمان بهشتی.


سی‌قصیده‌ی ناصرخسرو
به کوشش مهدی محقق
ص ۸۴


@vir486

ای که پرسی تا به کی دربند دربندیم ما
تا که آزادی بود دربند در بندیم ما

خوار و زار و بیکس و بیخانمان و دربدر
با وجود اینهمه غم، شاد و خرسندیم ما

جای ما در گوشه صحرا بود مانند کوه
گوشه‌گیر و سربلند و سخت پیوندیم ما

در گلستان جهان چون غنچه‌های صبحدم
با درون پر ز خون در حال لبخندیم ما

مادر ایران نشد از مرد زائیدن عقیم
زان زن فرخنده را فرزانه فرزندیم ما

ارتقاء ما میسر می‌شود با سوختن
بر فراز مجمر گیتی چو اسفندیم ما

گر نمی‌آمد چنین روزی کجا دانند خلق
در میان همگنان بی‌مثل و مانندیم ما

کشتی ما را خدایا ناخدا از هم شکست
با وجود آنکه کشتی را خداوندیم ما

در جهان کهنه ماند نام ما و فرخی
چون ز ایجاد غزل طرح نو افکندیم ما


#فرخی_یزدی


@vir486

#خیام_فیلسوف
بخش هفتم(پایانی)

ولی در رباعیات، شراب برای فرو نشاندن غم و اندوه زندگی است. خیام پناه بجام باده می‌برد و با می ارغوانی می‌خواهد آسایش فکری و فراموشی تحصیل بکند. خوش باشیم، کیف بکنیم، این زندگی مزخرف را فراموش بکنیم، مخصوصاً فراموش بکنیم چون در مجالس عیش ما يك سايه ترسناك دور می‌زند. این سایه‌ی مرگ است، کوزه شراب لبش را که بلب ما می‌گذارد آهسته بغل گوشمان می‌گوید: منهم روزی مثل تو بوده‌ام، پس روح لطیف باده را بنوش تا زندگی را فراموش بکنی.

    بنوشیم، خوش باشیم، چه مسخره غمناکی! کیف؟ زن، معشوق دمدمی. بزنیم، بخوانیم، بنوشیم که فراموش بکنیم پیش از آنکه این سایه ترسناک گلوی ما را در چنگال استخوانیش بفشارد. میان ذرات تن دیگران کیف بکنیم که ذرات تن ما را صدا می‌زنند و دعوت به نیستی می‌کنند ومرگ با خنده چندش‌انگیزش بما می‌خندد.

زندگی یکدم است. آن دم را فراموش بکنیم!
می‌خور که چنین عمر که غم در پی اوست.
آن به که بخواب یا بمستی گذرد.

#ترانه‌های_خیام
#صادق_هدایت


@vir486

ور بترسی زانکه دیگر کس بجوید عیب تو
چشمت از عیب کسان لختی بباید خوابنید

ناصرخسرو


@vir486

چرخا! فلکا! نه عقل داری، نه بصر
هرگز نکنی به حالِ آزاده نظر

نامردان را بر آسمان بُردی سر
احسنت، زهی چرخ مُخَنّثْ پرور!


خیام


@vir486

در شعر سعدی این است که فاصله زبان با خواننده و شنونده از میان برداشته می‌شود. در شعر شاعران دیگر همیشه فاصله زبان حس می‌شود. معلوم است که شاعر از دور به زبان نگاه می‌کند. اما در شعر سعدی قدرت القایی و شیوایی و روانی کلام به حدی است که ترکیب‌های عربی طبیعی می‌نمایند و اغلب متوجه شگردهای بیانی او نمی‌شویم.

پیدل گمان مکن که نصیحت کند قبول
من گوش استماع ندارم لمن تقول

ای پیک نامه بر که خبر میبری به دوست
یا لیت اگر به جای تو من بودمی رسول


تاملاتی در سبک سعدی
از ضیا موحد
ص ۱۳۴


@vir486

گریه‌ی حافظ چه سنجد پیش استغنای عشق
کاندرین دریا نماید هفت دریا شبنمی


هفت دریا: [ هفت بحر) در قدیم در روی زمین هفت دریا تصور می‌کردند و همچنین در نزد عرب پیش از اسلام و بعد از اسلام مهمترین دریاها هفت تا بوده؛ و هندوان نیز از هفت دریا نام برده‌اند. و در ادبیات پارسی نیز هفت دریا هفت آب، بحر بسیار آمده است که عبارت بود از (۱) دریای اخضر (۲) دریای عمان (۳) دریای قلزم (بحر احمر) (۴) دریای بربر (۵) دریای اقیانوس (۶) دریای قسطنطنیه که آن را بحر الروم نیز گویند؛ (۷) دریای اسود. و بعضی دریای چین دریای مغرب دریای روم دریای نیطس دریای طبریه، دریای جرجان‌ و دریای خوارزم نوشته اند. (فرهنگ معین اعلام) نیز «شماره هفت و هفت پیکر نظامی» نوشته محمد معین در مجموعه مقالات دکتر محمد معین به کوشش مهدخت معین، تهرار، ۱۳۶۴ ، ص ۳۱۷ - ۳۱۸ حافظ در جاهای دیگر گوید:

نه به هفت آب که رنگش به صد آتش نرود
آنچه با خرقه زاهد می انگوری کرد

یک‌دم غریق بحرِ خدا شو گمان مبر
کز آب هفت بحر به يك موى تر شوی


حافظ‌نامه
#بهاالدین_خرمشاهی
جلد دوم
ص ۱۲۰۶


@vir486

عشق در ادبیات کلاسیک یک «وظیفه» است! یعنی عاشق باید یک سری آیتم‌های از پیش‌تعیین‌شده را به‌جا بیاورد تا لایق نام «عاشق» شود. و معشوق نیز به‌همچنین. مثلا: یار باید همیشه «ناز» نماید، و عاشق هم مرتب: «نیاز» کند. عاشق باید با «رقیب» دائماً درگیر باشد. عاشق خسته تا آخر عمرش نباید «یک موی معشوق را به عالمی بفروشد». عاشق باید «خاک کوی معشوق» را «کحل بصر» کند. پایش بیفتد حتی باید «سگ معشوق» هم شود. و ازین «باید»ها بسیار... از آن سو معشوق هم تا جایی که امکان دارد «باید» مکانش دور از دسترس عاشق باشد و حتی «باد را به بارگاه او بار نباشد» و چه‌ و چه‌ها.. در شعر مدرن «عشق وظیفه نیست»! هیچ آیتم ازپیش‌تعیین‌شده‌ای برایش تعریف نشده است. عشق شاعر مدرن «یک وضعیت وجودی» است که هیچ نسبتی با «سرباز وظیفه» ندارد! «پدر شعر نو» را ببینید چه گفته:

«ترا من چشم در راهم شباهنگام
که می‌گیرند در شاخ تلاجن سایه‌ها رنگ سیاهی
وزان دلخستگانت راست اندوهی فراهم
ترا من چشم در راهم.
شباهنگام،
در آندم که بر جا دره‌ها چون مرده‌ماران خفتگانند
در آن نوبت که بندد دست نیلوفر به پای سرو کوهی دام
گَرَم یاد آوری یا نه
من از یادت نمی‌کاهم
ترا من چشم در راهم».

هیچ جزیی از تصاویر و مفردات این شعر، عاشق را به هیچ عشقی «ملزم» نکرده است! مفهوم عشق خبر از نوعی جریان و سیلان هستی تازه‌ای از انسان می‌دهد که از «شباهنگام و شاخ تلاجن» شروع شده با «مرده‌ماران و دست نیلوفر» ادامه می‌یابد و در پایان هم «در پای سرو کوهی» خاتمه می‌یابد. چیزی مابین انسان و کوه و سرو و شبِ شمال و مار و دره‌های یوش! می‌خواهم بگویم در این «هوای تازه» به‌قول شاملو، بیشتر از «عشقِ» یک «سوژه» به‌عنوان عاشق به یک «ابژه» به‌عنوان معشوق که در ادبیات سنتی دیدیم آنچه این شعر رمانتیک نیما را جاودانگی بخشیده، «فضای عاشقانه» جدیدی است که خبر از «تجربه»ی جدیدی می‌دهد که از تمام قواعد و «وظایف» عبور کرده است. «فهم» تازه‌ی انسان یرانی از عشق. بحث «فضا» که پیش آمد عاشق و معشوق «آرام آرام» پس می‌نشینند و جا را به بازیگران تازه‌ای می‌بخشند که پیش می‌آیند و نقش نویی را به‌عهده می‌گیرند که بالاتر گفته شد. یا نمونه‌ی دیگر این «فضای عاشقانه»ی بکر، این شعر فروغ است که در آن بازهم بیشتر با وضعیت «تجربه وجودی» تازه‌ای فراتر از «وظایف عاشقانه‌ی کلاسیک» مواجهیم:

«من
پری کوچک غمگینی را
می‌شناسم که در اقیانوسی مسکن دارد
و دلش را در یک نی‌لبک چوبین
می‌نوازد آرام، آرام
پری کوچک غمگینی که شب از یک بوسه می‌میرد
و سحرگاه از یک بوسه به دنیا خواهد آمد».

«دکتر اسد آبشیرینی»
استاد دانشگاه چمران اهواز


@vir486

عالمِ بی‌خبری طُرفه بهشتی بوده‌است
حیف و صد حیف که ما دیر خبردار شدیم..


#صائب_تبریزی


@vir486

اندر هنر می


می آرد شرف مردمی پدید
آزاده نژاد از درم خرید

می آزاده پدید آرد از بداصل
فراوان هنرست اندرین نبید

هرآن گه که خوری می خوش آن گه است
خاصه چو گل و یاسمن دمید

بسا حصن بلندا، که می گشاد
بسا کرهٔ نوزین، که بشکنید*

بسا دون بخیلا، که می بخورد
کریمی به جهان در پراگنید


* بنیروی می بسیاری دژهای استوار گشوده شد و بسا کُرّه‌اسبان نو بزین آمده که پشتشان از زور می که سوار بنوشید در هم شکست.



گزینه‌ی سخن پارسی( رودکی)
بکوشش خلیل خطیب‌رهبر
ص ۳۱


@vir486

ای مرا تو مصطفی من چون عُمر
از برای خدمتت بندم کمر

عمر‌بن‌الخطاب خلیفه دوم خواهرزاده ابوجهل بن هشام و از اشراف و پُردلان و نیرومندان قریش بود و تا او اسلام نیاورد مسلمانان نمی‌توانستند در مسجد‌الحرام نماز بخوانند و چون او مسلمان شد مسلمانان نیرو گرفتند و اسلام را آشکارا کردند‌، او در زمان حضرت رسول اکرم (ص) و در خلافت ابوبکر و روزگار خلیفتی خود بتن و مال در پیشرفت اسلام می‌کوشید و فتوحات اسلام در عهد خلافتش بسط و گسترش بسیار یافت، مولانا درین بیت همین مطلب را در نظر دارد.


مثنوی‌شریف
مولانا
بدیع‌الزمان‌فروزانفر


@vir486

آن‌ها که محققان راهند
در مسند فقر پادشاهند

در رزم، یلان بی‌نبردند
در بزم، سران بی‌کلاهند

کعبه صفت‌اند و راه‌پیمای
باور کنی آسمان و ماهند

بر چرخ زنند خیمهٔ آه
هم خود به صفت میان آهند

بازیچهٔ دهرشان بنفریفت
زانگه که در این خیال کاهند

مستان شبانه‌اند اما
صاحب‌خبران صبح‌گاهند

خاقانی‌وار در دو عالم
از دوست رضای دوست خواهند


خاقانی

@vir486

این جانِ عاریت که به حافظ سپرد دوست
روزی رُخش ببینم و تسلیم وی کنم


رؤيت الهی: اکثریت فِرق اهل سنت غیر از معتزله به رؤیت الهی در قیامت اعتقاد دارند. شیعه نیز همانند معتزله - منکر رؤیت‌اند. از این بیت اعتقاد حافظ به امکان رویت باری که جزو اصول عقاید اشاعره است بر می‌آید. البته در شعر از نظر معنی و عبارات تقدیم و تاخیری هست در اصل مراد حافظ این است روزی این جان عاریت را تسلیم دوست کنم سپس رخ او را ببینم چه حتی اشاعره قائل به رؤیت هم رؤیت خداوند را در دنیا و قبل از مرگ ناممکن می شمارند. حدیثی از رسول اکرم (ص) در این باب نقل شده است: انكم لن تروا ربكم عز وجل، حتى تموتوا (پروردگارتان را تا پس از مرگ نخواهید دید. جامع الصغير ، ج ۱، ص ۱۰۲) غزالی همانند سایر اشاعره قائل به رؤیت الهی در آخرت است: «خداوند در این جهان دانستنی است و در آن جهان دیدنی است. و چنانکه اندرین جهان بی‌چون و بی‌چگونه دانند وی را در آن جهان نیز بی‌چون و بی‌چگونه ببینند وی را؛ که آن دیدار از جنس دیدار این جهانی نیست.» (کیمیا ، ج ۱، ص ۱۲۵). در شرح مواقف متن از قاضی عضدالدین ایجی استاد حافظ و شرح از میرسید شریف جرجانی آمده است: «با آنکه خداوند جسم نیست و در جهات و مکان نیست و رویاروی شدن با او و چشم دوختن به او یا گردش چشم به سوی او محال است، مع ذلك انكشاف او بر بندگانش، مانند انکشاف ماه در شب چهارده - که در صحیح آمده - صحیح است و دلایل عقلی و نقلی بر آن قائم است (ص ۵۰۳). سپس با استناد به قول اشعری می‌گوید که امتناعی ندارد که جریان عادت الله بر این قرار گیرد که رؤیتش یا امکان رؤیتش را در ما خلق کند (ص (۵۰۶) و رأی فلاسفه را که می‌گویند دیدنی‌های بالذات عبارتند از رنگها و نورها ودیدنی‌های بالعرض عبارتند از اجسام چه طول و عرض و سایر کیفیات دیدنی نیست)، رد می‌کند و می‌گوید گاه هست که ما هويت يك شبح را می‌بینیم بی‌آنکه ماهیت آن را ببینیم یا بشناسیم یا به درستی به جای آوریم (ص) (۵۰۷) و تأثر حاسه و انطباع (اثر پذیری چشم مانند زمانی که به سایر اشیاء می‌نگرد) و رویاروئی را لازمه این رؤیت نمی‌داند (ص ۵۱۲، ۵۱۳) همچنین به تفصیل ادله عقلی و نقلی حاکی از نفی رؤیت را پاسخ می‌گوید. دو بیت از حافظ هست که در نفی رویت می‌نماید:

دیدن روی ترا دیده‌ی جان بین باید
وین کجا مرتبه چشم جهان بین منست

بدین دو دیده‌ی حیران من هزار افسوس
که با دو آینه رویش عیان نمی‌بینم


حافظ‌نامه
#بهاالدین_خرمشاهی
جلد دوم
ص ۹۹۶



@vir486