خوانش شاهنامه
قانون‌مداری و گریز از مصلحت‌اندیشی

یکی از ویژگی‌های برجسته‌ی شاهنامه و شاید فرهنگ کهن ایرانی، این هست که در برابر کار نادرست و ناپسندیده، سکوت نمی‌کنند و هیچ‌گونه مصلحتی را در این باب روا نمی‌دارند هر چند که گناهکار از خانواده‌های بزرگ و یا حتی شاهزاده باشد.
بدون هیچ گونه تعارف و یا نادیده‌انگاری زبان به نقد و تنبیه شخص بدکار می‌گشایند و او را به سزای عملش می‌رسانند، یکی از حلقه‌های گمشده‌ی فرهنگِ کنونی ما که شخص بدکار راست راست در خیابان می‌چرخد و بر دیگران فخرش را می‌فروشد.
در داستان بیژن، وقتی گرگین بدکار به دربار کی‌خسرو بر می‌گردد، شاه او را بازخواست می‌کند و چون در سخن‌هایش استواری نمی‌بیند و به گناهش پی‌ می‌برد، هر چند که گرگین از پهلوانان بزرگ هست و سابقه‌ی ارادتی طولانی دارد امّا شاه اینگونه با او برخورد می‌کند.

اگر نیستی از پَیِ نامِ بد
وُ گر سوی یزدان سرانجامِ بد

بفرمودمی تا سرت را ز تن
بِکَندی بکردارِ مرغ اهرِمن

بفرمود خسرو به پولادگر
که بندِ گران ساز و مِسمارسر

هم اندر زمان پای کردش به بند
که از بند گیرد بداندیش پند

ادامه‌دارد..

شاهنامه فردوسی
تصحیح استاد خالقی مطلق
ج ۲، داستان بیژن و منیژه
ص ۶۵۹




@vir486

مردم به یادگار اثرها گذاشتند
ما دست رد به سینه‌ی عالم گذاشتیم


صائب تبریزی



@vir486

اندر پادشاهی و داد

چو خسرو به بیداد کارد درخت
بگردد بر او پادشایی و بخت


فردوسی



@vir486

پس سام و منوچهر با زال همداستان شدند و او رودابه را بزنی گرفت و از آندو رستم پدید آمد. زادن رستم با رنج و سختی بسیار همراه بود چنانکه پهلوی رودابه را با شارت سیمرغ بدریدند و رستم برومند را از شکم ما در بیرون کشیدند. دو دست رستم هنگام زادن پراز خون بود و بیکروزه گفتی که یکساله بود. چون رودابه بهبود یافت رستم را نزد او بردند و او از شادی گفت «برستم !» یعنی آسوده شدم! و ازینروی آن کودک را «رستم» نامیدند:

بخندید از آن بچه سرو سهی
بدید اندرو فرّ شاهنشهی

بگفتا بِرَستم، غم آمد بسر
نهادند رستمش نام پسر


حماسه‌سرایی در ایران
نگارش دکتر ذبیح‌الله صفا


@vir486

در رهِ عشق وطن از سر و جان خاسته‌ایم
تا در این ره چه کند همت مردانه‌ی ما

“رهی معیری”


@vir486

هر آن پادشاهی که دارد خرَد
ز گفتِ خرَدمندْ رامش برَد

به یزدانْ خردمندْ نزدیک‌تر
بداندیش را روزْ تاریک‌تر

تو چیزی مدان کز خرَد برترَست
خرَد بر همه نیکُوی‌ها سرَست

خرَد جویَد آگنده‌رازِ جَهان
که چشمِ سرِ ما نبیند نهان

شاهنامه فردوسی


@vir486

افراسیاب


این دشمن بزرگ ایران مردی تندخوی و گناهکار و پیمان‌شکن و لجوج و بی‌رحم بود و چون خبث جبلت و شر است طبع وی خلجان( پریدن چشم) می‌یافت بهیچ پند و اندرز گوش فرا نمی‌داشت و بعواقب کار نظر نمی‌کرد. از خون برادر خود اغریرت نگذشت و او را بجرم یاوری با ایرانیان و رهانیدن پهلوانان ایرانشهر بقتل آورد و از روی پدر شرم نداشت، داماد خود سیاوش را که از اوجز پاکدامنی و درستی ندیده‌بود بنامردمی کشت. و فرمان‌ داد تا دختر او فرنگیس را موی‌کشان از درگاه وی بیرون برند و مانند جد خود تور دست بخون شاهان آلود ولی سر انجام کیفر این همه نابکاری و نامرد می گریبان جانش را گرفت و بیچارگی از میانش برد.

افراسیاب از میان پهلوانان ایران تنها از قارن و زال و از همه بیشتر از رستم هراس داشت و برای نابود کردن این پهلوان بزرگ چاره‌گر‌یها کرد، سهراب و برزو و جهانگیر را بجنگ او واداشت، بزرگترین پهلوانان توران و کشورهای مجاور را مانند اشکبوس و کاموس و پولادوند برابر او در آورد ولی این مجاهدات او بیهوده بود و سرانجام پهلوانی‌های همین مرد آواره‌اش ساخت.

افراسیاب در شاهنامه برآرنده‌ی دژی است بنام بهشت کنگ که کیخسرو او را در همانجا محاصره کرد. بهشت کنگ هشت فرسنگ بالا و چهار فرسنگ پهنا داشت. از همه جای آن چشمه‌یی می‌جوشید و بدستی از آن ویران و خارستان نبود. در این در کاخی بزرگ بر آورده بودند و افراسیاب از آن راهی زیر‌زمین ساخته و چون گرفتار محاصره کیخسرو شد از همان راه گریخته بود.


حماسه‌سرایی در ایران
نگارش دکتر ذبیح‌الله صفا
ص ۶۲۱و۶۲۲


@vir486

قسمت ما نیست از صبح وطن جز تیرگی
چشم ما از سرمه‌ی شام غریبان روشن است

“صائب تبریزی”



@vir486

صدرالدین الهی: «برای رفع خستگی، آیا در این اواخر شعری خوانده‌اید که به معنی واقعی از آن لذت برده باشید؟»

دکتر پرویز ناتل خانلری: «یکی از دوستان، دستنویس شعری را به من داد که شاید هنوز چاپ نشده و شاعر آن را هم تازگی‌ها ندیده‌ام. اما یکی از بهترین شعرهایی است که معنای وطن را در ذهن و جان آدمی جا می‌دهد. شاعر علاوه بر شاعری، محققی دانشمند و مورد احترام من است. آقای محمدرضا شفیعی کدکنی. شعری گفته درباره‌ی جعبه‌های بنفشه‌ی فرنگی که اوایل بهار در کوچه و بازار می‌فروشند. گوش کنید:


در روزهای آخر اسفند کوچ بنفشه‌های مهاجر
زيباست
در نيم‌روز روشن اسفند
وقتی بنفشه ها را از سايه های سرد
در اطلس شميم بهاران
با خاک و ريشه
ميهن سيارشان
از جعبه‌های کوچک و چوبی
در گوشه‌ی خيابان می‌آورند
جوی هزار زمزمه در من
می‌جوشد:
ای کاش
ای کاش، آدمی وطنش را
مثل بنفشه‌ها
(در جعبه‌های خاک)
يک روز می‌توانست
هم‌راه خويشتن ببرد هر کجا که خواست
در روشنای باران
در آفتاب پاک




@vir486

من آزمودم مدتی بی‌تو ندارم لذتی
کی عمر را لذت بود بی‌ملح بی‌پایان تو



مولانا


@vir486

منطقه‌ای که امروز شامل سه استان آذربایجان‌غربی، شرقی و اردبیل می‌شود، در ایران قدیم به‌خصوص در دورهٔ ساسانی، یکی از مراکز مهم تمدن ایرانی بوده است. وقتی که پادشاهان ساسانی به حکومت می‌رسیدند و بر تخت پادشاهی می‌نشستند، برای شکرگزاری، با پای پیاده از مدائن به آذربایجان می‌آمدند، در آتشکدهٔ آذرگشنسب که الان بقایای آن در آذربایجان هست شکرگزاری می‌کردند به خاطر اینکه به سلطنت رسیده‌اند. یا وقتی که به جنگ می‌رفتند، اول می‌آمدند در آذربایجان در آتشکدهٔ آذرگشنسب دعا می‌خواندند و شکرگزاری می‌کردند و بعد به جنگ می‌رفتند.بهرام گور وقتی به جنگ خزران در کنار دریای خزر می‌رفت، ابتدا در آذربایجان در آتشکده آذرگشسب شکرگزاری و نیایش کرد و بعد رفت و اتفاقاً فاتح هم شد. زبان آذربایجان در قدیم زبان آذری بوده است. زبان آذری یکی از زبان‌های ایرانی است؛ مثل زبان کُردی، زبان گیلکی و زبان لُری. از شاخه‌های زبان ایرانی است، ولی به علت هجوم امپراتوری عثمانی و ماندن آن‌ها برای مدتی در اینجا، زبان تُرکی آن‌ها معمول شد ولی در زیربنا همان زبان فارسی است.

حسن انوری



@vir486

همان نام بهتر که ماند بلند
چو مرگ افگند سوی مابر کمند

شاهنامه فردوسی


@vir486

سرانجام مرگست، ازو چاره نیست
به من‌بر بدین جایِ پیغاره نیست

پیغاره: سرزنش، طعنه، ملامت


شاهنامه فردوسی


@vir486

سرانجام خانواده‌ی زال



زال غیر از رستم و شغاد پسری دیگر بنام زواره داشت که او نیز از پهلوانان بزرگ بود. از رستم فرامرز و سهراب و جهانگیر و گشسب‌بانو و زربانو پدید آمدند. سهراب بدست پدر کشته شد اما از و فرزندی برزو نام و از برزو پسری بنام شهریار ماند. فرامرز را بهمن بکین پدر خود اسفندیار بکشت و آذربرزین پسر فرامرز را با زربانو و گشسپ‌بانو و زال و دو پسر زواره فرهاد و تخار (يا تخاره - تخوار - تخواره) پس از جنگ‌های عظیم دستگیر کرد و سرانجام همه را باشارت عم خود پشوتن بخشید مگر آذربرزین را که با خود سوی بلخ برد اما رستم تورکیلی او را در راه از بند بهمن برهاند و آذربرزین پس از رهایی جنگ‌های بزرگ با بهمن کرد و او را محاصره نمود و آخر کار صلح کردند و آذربرزین جهان پهلوان بهمن گشت. اما جهانگیر مانند سهراب جنگی با ایرانیان و برادر خود فرامرز و پدر خویش رستم کرد منتهی شناخته شد و از مرگ رست اما آخر کار دیوی او را از کوه پرتاب کرد و کشت.

حماسه‌سرایی در ایران
نگارش ذبیح‌الله صفا


@vir486

که چون کاهلی پیشه گیرد جوان
بماند منش‌پست و تیره‌روان


فردوسی


@vir486

سخن گفتن از باده و مستی میان شاعران امری رایج بوده و هست نهایت در زبان عرفای بزرگی چون سنائی و عطار و جلال‌الدين وجه تعبیر و وسیله ایست برای ادای معانی دیگر اما خیام برخلاف آنان از باده باده می‌خواهد و در حافظ به هر دو صورت آمده گاهی وجه تعبیر است و برای بیان مقاصد دیگری بکار رفته و گاهی حقیقت آنرا می‌خواهد.

سعدی کمتر از باده‌گساری دم زده و آنچه در این باب گفته گوئی قصد انشائی در کار نبوده، صورتی ظاهر و قالبی است برای بیان شور عشق اما میان قصیده‌سرایان توصیف مجالس بزم و ستایش باده خیلی متداول هم زمینه‌ایست برای رسیدن بمدح و هم از میل غریزی خود دم می‌زنند. باده سنائی رودکی، فرخی، منوچهری حاکی از رندی و طبع مایل بخوشی آنانست قرینه و امارتی موجود نیست که جز آنچه گفته‌اند خواسته باشند. خاقانی نیز چنین بوده وصف‌های دقیق و گوناگون او از باده ستودن باده‌گساری با مدادی  بحدی‌که صبوحی و صبح مکررترین موضوعی است که از زبان وی جاری شده او را شیفته باده نشان می‌دهد ولی با این تفاوت قابل تأمل و ملاحظه که از این حیث به خیام و حافظ نزدیک می‌شود تنها عیاشی او را به باده گساری نمی‌کشاند آنرا گناه مرتکب نمی‌شود نوعی اباحه فکری از آن استشمام می‌شود و غرابت از اینجا سرچشمه می‌گیرد زیرا اوچون خیام و حافظ پا را از خط بیرون ننهاده و در دائره مقررات شرعی محصور مانده است.


خاقانی( شاعری دیرآشنا)
علی دشتی
ص ۱۹۸


@vir486

وفای به عهد نزد ایرانیان بسیار مهم و فضیلت اخلاقی به حساب می‌آمد. پیران‌ویسه، فرمانده و پهلوان تورانیان در جنگ با ایران به لشکر خود چنین می‌گوید:

ز پیمان نگردند ایرانیان
ازین در کنون نیست بیمِ زیان

شاهنامه فردوسی

@vir486

ما نبودیم و تقاضامان نبود
لطف تو ناگفتهٔ ما می‌شنود

مولوی

@vir486