ناصرخسرو

چون من سخن به شاهین برسنجم
آفاق و انفس‌اند موازینم

نپسندم ار بگردد و  بِگراید
بر ذره‌ّای زبانه‌ی شاهینم

شاهین:ترازو. این‌کلمه در عربی هم به کار رفته و به شواهین جمع بسته‌شده، ابوریحان کتابی درباره‌ی ترازو و اوزان و پیمانه‌ها تحت عنوان داشته است: (( فی‌المکاییل و الموازین و شرایط الطیّار و الشّواهین)).



@vir486

به سان بخت من ای شه ز تخت برگردی
که ملتی را از یک سفر گدا کردی

برو که جغد نشیند به خانه‌ات ای شیخ
چه خانه‌ها که تو محتاج بوریا کردی


عارف قزوینی




@vir486

خاقانی شاعر بدبین و آزرده



دیوان خاقانی پُر است از شکایت و بدبینی، پس از مراثی حساسترین و پُراهتزازترین سروده‌های وی و آیینه‌ایست روشن، هم از مشاعر و هم از اوضاع اخلاقی عصر او.

او از فقر و تنگدستی ننالیده و از مجهول ماندن قدر خویش شکایت نکرده‌است هم از قراینی که در دیوان وی پراکنده است و هم از گفته‌های دیگران درباره او چنین برمی‌آید که از حیث معاش دچار تنگدستی نبوده و از حیث معنویات مکرم و معزز زیسته و اگر به نعمت و ثروت عنصری دست نیافته از اینرو بوده‌است که شروانشاهان ثروت و مكنت محمود غزنوی را نداشته‌اند.

او نیز چون مسعود سعد سلمان بزندان افتاد ولی مدت آن دیر نپائید و از چند ماه تجاوز نکرد و قابل مقایسه با چندین سال قید و سلف او نیست. علاوه، خاقانی برای تعزز (نپذیرفتن شغل یا اصرار بسفر و کناره گیری از دربار) بزندان افتاد و می‌توان آنرا نوعی گوشمالی یا حبس تأدیبی نامید در صورتی که مسعودسعد هدف بدگمانی و کینه توزی پادشاه وقت قرار گرفته بود. خاقانی نیز قصایدی در حبس سروده است ولی شکایت‌های او بروزگار قید و بند او اختصاص ندارد، بلکه بیشتر جنبه عمومی دارد، قیافه یک مرد بدبین و ناراضی از اوضاع اجتماع را نشان می‌دهد و از همین روی حکایت او به منظومه‌هایی که برای موعظه و بیان ناپایداری دنیا سروده است محدود نمانده بلکه در مقدمه بسیاری از چکامه‌های مدح و ترجیعات این سیمای عبوس و بیزار از اخلاق عمومی ظاهر می‌شود.

این حالت یعنی فطرت بدبین و مایل به بی‌اعتمادی را باید در ساختمان مزاج عصبی او جستجو کرد، نه در اوضاع واحوال محیط اجتماعی زیرا صحنه زندگانی او کمابیش همانست که قبل از وی بوده و بعد از او نیز دوام یافته و هنوز هم در ایران هست، بحدیکه بعضی ابیات او را گوئی یکی از شاعران معاصر گفته مانند این سه بیت که از تازگی و رنگینی بانتقادات عصر ما می‌ماند:

نعمتی بهتر از آزادی نیست
بر چنین مائده کفران چکنم

خادمانند و زنان دولتیار
چون مرا این نشد آسان چکنم

دولت از خادم و زن چون طلبم
کاملم میل به نقصان چکنم



خاقانی شاعری دیرآشنا
علی دشتی
ص ۱۵۰ و ۱۵۱

@vir486

امان از خویش را بی‌خانه دیدن
خود اندر خانه بیگانه دیدن

سپس بیگانه بی‌خانمان را
به جای خویش صاحبخانه دیدن!
 

میرزاده عشقی



@vir486

شعر از دفتر سرمه‌ی خورشید
نادر نادرپور

بی‌خبر از سر کوی تو سفر خواهم کرد
همه آفاق پر از فتنه و شر خواهم کرد

فتنهٔ چشم تو ای رهزن دل تا بسراست
هر کجا پای نهم فتنه و شر خواهم کرد

لذت وصل تو نابرده فراق آمده پیش
سود نابرده ز سرمایه ضرر خواهم کرد

گلهٔ زلف تو با روز سیه خواهم گفت
صبح محشر شب هجر تو سحر خواهم کرد

وقت پیدا اگر از دیدهٔ خون‌بار کنم
مشت خاکی ز غمِ یار به سر خواهم کرد

گفته بودم به ره عشق تو دل خوش دارم
به جهنم که نشد، کار دگر خواهم کرد

خلق گفتند که از کوچهٔ معشوق نرو
گر رود سر من از این کوچه گذر خواهم کرد

تیر مژگان تو روزی ز کمان گر گذرد
اولین بار منش سینه سپر خواهم کرد

گشت این شهرهٔ آفاق که عارف می‌گفت
همه آفاق ز جور تو خبر خواهم کرد


عارف قزوینی



@vir486

هر کف خاک، به جولانگهِ شه می‌گوید
پیش ازین پادشه روی زمین من بودم


سلیم‌ تهرانی



@vir486

خیال خواجگیت بود، بر تمام جهان
شدی ز خانه‌ی خود هم جواب، چشمت کور!

جزای نیت زشت تو هست، این که چنین:
ز هر کنار شوی طرد باب، چشمت کور!

تویی چو میکروب طاعون میان نوع بشر
که هرکس از تو کند اجتناب، چشمت کور

شدی ز خوی بد و فعل زشت و نیت شوم
در آتش ستم خود کباب، چشمت کور


میرزاده عشقی



@vir486

بدین شهر بی‌چیز خرم نهاد
یکی مرد بُد نام او هفتواد

هفتواد: شخصی بوده که هفت پسر داشته، چرا که واد به معنی پسر است.



بیت از شاهنامه
توضیح از لغت‌نامه‌ی دهخدا



@vir486

اشخاص شاهنامه
سودابه



شرورترین و نابکارترین زن شاهنامه در همه ادوار است. در بدو ازدواج به کاوس وفادار است و حتی وقتی پدرش توطئه اسارت کاوس را می‌چیند قضایا را به شوهر اطلاع می‌دهد و هنگامی هم که کاوس با بیخردی و حرف ناشنوی از سودابه در بند و زندان شاه ها‌ماوران می‌افتد سودابه یار و غمگسار اوست و چه گریه‌ها و روی‌شخودن‌ها که برای شوی بیچاره نمی‌کند، امّا همین سودابه در تناقضی شگفت‌انگیز با ویژگی‌های گذشته‌اش شیفته ناپسری‌اش می‌شود و عشقی ممنوع را هوسبازانه در دل می پرورد و آنگاه که کام نمی‌یابد دیده‌ایم که چه حیله‌ها که پشت حیله ساز نمی‌کند و حتی به پای مرگ جوان معصوم می‌نشیند سخن کاوس که بدو گفت(( نیرنگ داری هنوز....))(ج) ۳ / ۳۸ ب (۵۴۱) گویای همه چیز درباره زنی است که چنته حیله بازی او تا مرگ ته نمی‌کشد.


درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی
سعید حمیدیان
ص ۲۱۵و۲۱۶



@vir486

بسیار با خودم کلنجار رفتم که این پست بذارم یا نه، یاد این حکایت بوستان افتادم.

شبی دود خلق آتشی برفروخت
شنیدم که بغداد نیمی بسوخت
یکی شکر گفت اندران خاک و دود
که دکان ما را گزندی نبود

جهاندیده‌ای گفتش ای بوالهوس
تو را خود غم خویشتن بود و بس؟
پسندی که شهری بسوزد به نار
اگر چه سرایت بود بر کنار؟

حالا هی بنشینیم و جومونگ رو برای بار هزارم ببینیم دریغ از این که در فرهنگ ما کسی بوده که خود در ساختن تصویر جنگی مایه‌ای بوده بی‌همتا.

بیابان چنان شد ز هر دو سپاه
که بر مور و بر پشّه شد تنگ راه

رزم اردشیر و هفتواد
شاهنامه فردوسی

@vir486

کدامین بی‌ادب زد حلقه بر در، این گلستان را؟
که هر شاخِ گلی بر خویشتن چون مار می‌پیچد



سلیم تهرانی



@vir486

گُزین کرد از آن مهتران هفت مرد
دلیران و شیرانِ روزِ نبرد

هر آن‌کس که بودی هم‌آوازِ اوی
نگفتی به بادِ هوا رازِ اوی

راز نگهداری و وفای به عهد و پیمان یکی از مضمون‌های مهم و جدی شاهنامه‌ست، ایرانیان بسیار به وفای به عهد پایبند بودند و حتی اگر در معرض خطر قرار می‌گرفتند پیمان‌ را نمی‌شکستند.
یاد این بیت از نامه‌ی رستم‌فرخزاد افتادم که گویی حکیم زمانه‌ی ما را پیش‌بینی کرد.

ز پیمان بگردند وز راستی
گرامی شود کژی و کاستی

حافظ نیز چنین مضمونی رو چندین بار به کار برده.

پیر پیمانه‌کش من که روانش خوش باد
گفت پرهیز کن از صحبتِ پیمان‌شِکَنان



@vir486

پُر از خورد و داد و خرید و فروخت
تو گفتی زمان چشم ایشان بدوخت
ز کوری یکی دیگری را ندید
همی این بدان، آن بدین برکشید
زمانی بیاید کزان سان شود
که دانا پرستار نادان شود
بر ایشان بود دانشومند خوار
درختِ خردشان نیاید به بار
ستاینده‌ی مرد نادان شوند
نیایش‌کُنان پیش یزدان شوند

شاهنامه فردوسی
تصحیح استاد خالقی‌مطلق
جلد سه
داستان اسکندر و کید هندی




@vir486

اشخاص شاهنامه
گردیه

خواهر بهرام چوبین سردار و دشمن دلاور سلسله ساسانی نمونه زنی بی‌وفا و دارای هوش و مصلحت‌اندیشی حقیر و دنیا دارانه است. او از زنان محافظه کاری است که می‌خواهند مردان (بهرام) را از رویارویی با سلطنت بیداد و پادشاه بی‌کفایت (پرویز) بازدارند، با نصیحت پشت نصیحت اما همین زن غدار و بی‌حمیت که برخی از پژوهندگان او را به شاه‌دوستی و وطن‌پرستی ستوده‌اند پس از قتل برادری بدان صولت و دلاوری و بعد از این که شوهر خود گستهم را تحت تأثیر نامه اغواگرانه پرویز خفه می‌کند وارد مشکوی قاتل برادر می‌شود و این درست بر خلاف شیرین است که حاضر نشد خود را به کف قاتل شوی رها کند.


درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی
سعید حمیدیان
ص ۲۱۶


@vir486