چه خبر از ایران
هوشمند عقیلی

‍ جنگ‌های شاهنامه برای زدودنِ بدی از صفحه‌ی گیتی است، ولی چون بدی زدوده نمی‌شود، نفْسِ کوشش در نبرد با آن جزوِ هدفِ زندگی قرار می‌گیرد.
کین‌خواهی یک فریضه‌ی دینی است، زیرا عقیده بر آن است که تا فردِ گناهکار به کیفر نرسد روانِ قربانیِ بی‌گناه در جهانِ دیگر آرام نمی‌گیرد. شرفِ ملّی نیز اجازه نمی‌دهد که اهانتی که به یک قوم شده است، بی‌پاسخ گذارده شود. همه چیز گره می‌خورد به خونِ ایرج و سیاوش. هر دو اینان انسان‌های نمونه هستند. کوشش دارند که «خشونت» به کار نیفتد و «داد» برقرار بماند، و از اینکه ناکام می‌شوند دلیل بر آن است که راهِ زندگی ناهموار است و همیشه نه آن است که جزای خوبی در برابرِ خوبی باشد، امّا این دلیل نمی‌شود که انسان دست از کوشش بردارد. در نهایت بد کننده به مجازات می‌رسد، و از نو یک دوْر گناه و کیفر آغاز می‌گردد، چنانکه گویی طبیعتِ زندگی این است، برای آنکه آدمی را در کشش و کوشش نگاه دارد. در جنگ، از جانبِ ایرانیان این مراقبت هست که مردمِ عادّی و بی‌گناه پامال نشوند، هر چند که طبعِ جنگ آن است که تر و خشک باهم بسوزند. رفتاری که منوچهر در انتهای جنگ با لشکریانِ سَلْم و تور می‌کند و آنها را می‌بخشاید و رفتار کاووس و کیخسرو با سربازانِ توران و پردگیان افراسیاب، متفاوت است با روشِ مرسوم در جنگ‌های قدیم. این طرز رفتار نشان می‌دهد که موازینِ انسانی چه در جنگ و چه در صلح، چه در مورد دوست و چه در مورد دشمن، باید مورد رعایت بماند.

     

ایران و جهان از نگاهِ شاهنامه
دکتر اسلامی ندوشن


@vir486

می‌نیارم گریخت، گر نه، نه من
دیو از این روزگار بگریزد



انوری





@vir486

(قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم هجری)
دوره‌یی که مورد مطالعه‌ی ماست، با آنکه ابتدای ترقی ادب فارسی‌است، یکی از مهمترین ادوار ادبی ما محسوب می‌گردد. در ابتدای این عهد رودکی استاد شاعران و در اواخر آن فردوسی و عنصری دو استاد مسلم شعر پارسی زندگی می‌کرده‌اند. کمتر دوره‌یی از ادوار ادبی فارسی است که این‌همه شاعر استاد و بزرگ، آن هم از یک ناحیه‌ی محدود، در آن زندگی کرده باشند، و کمتر عهدیست که در آن فصاحت و جزالت کلام تا این حد مفطور و ملکه‌ی گویندگان باشد.
علت اساسی این توسعه و رواج روزافزون شعر تشویق بی‌سابقه شاهان از شاعران و نویسندگان بود. همه‌ی امیران و شاهان مشرق در آن دوران نسبت به گویندگان پارسی‌سرای و نویسندگان تازی‌گوی ایرانی ایرانی رعایت کمال احترام را می‌کرده‌اند.
سامانیان خصوصاً به نثر و نظم پارسی شائق بودند، شاعران پارسی‌گوی را تکریم می‌نمودند و برای ایجاد منظومه‌هایی مثل شاهنامه یا ترجمه کتاب‌هایی مانندکلیله‌و‌دمنه پسر دادویه و تاریخ طبری و تفسیر کبیر طبری فرمان‌هایی مستقیماً صادر می‌کردند، و برخی از وزیرانشان همچون ابوالفضل بلعمی مشوق شاعران در نظم داستان‌ها و کتاب‌هایی از قبیل کلیله‌و‌دمنه می‌شدند، یا وزیرانی چون ابوعلی بلعمی خود بتالیف کتاب بزبان پارسی همت می‌گماشتند.

تاریخ‌ ادبیات ایران
ذبیح‌الله صفا
ج ۱

@vir486

دیگر گفت: هر که با زیردستان شیوه مشت زنی بر دست گیرد در لگدکوب زبردستان بمیرد.

دلا گوش کن از من این نکته خوش
که مانده ست در گوشم از نکته دانان

که هرکس کشد تیغ نامهربانی
شود کشته تیغ نامهربانان


بهارستان
جامی


@vir486

غم و خوشی، اعتراض و ناامیدی عجیبی در غزل زیر هست. مثل همون از شنبه‌شروع می‌کنم‌های همیشگی. احساس می‌کنم حافظ هم می‌گفت دیگه کاری به کار سیاست، دولت، حاکمیت ندارم و می‌چسبم به می و معشوق و کتاب، بعد یکهو دوباره همه چیز از جلوی‌چشمانش رد می‌شد و خوشی‌و تصمیمش‌رو آشفته می‌کرد، سمومِ بر طرفِ بوستان، تندبادِ حوادث، مزاجِ تبه‌شده‌ی دهر، یا همون سقف کوتاه‌ انسان‌های روزگار، یا نزدیکتر سلیقه‌ی بی‌سلیقگی مردم دوران، یا باز پایین‌تر سوار آنکه لاف آرد و گفت‌وگوی، و باز هم نزدیکتر شود بنده‌ی بی‌هنر شهریار.

دو یار زیرک و از بادهٔ کهن دو منی
فراغتی و کتابی و گوشهٔ چمنی

من این مقام به دنیا و آخرت ندهم
اگر چه در پِی‌ام افتند هر دم انجمنی

هر آن که کنج قناعت به گنج دنیا داد
فروخت یوسف مصری به کمترین ثمنی

بیا که رونق این کارخانه کم نشود
به زهدِ همچو تویی، یا به فسق همچو منی

ز تندباد حوادث نمی‌توان دیدن
در این چمن که گلی بوده است یا سَمنی

ببین در آینهٔ جام، نقش‌بندیِ غیب
که کس به یاد ندارد چنین عجب زَمنی

از این سَموم که بر طَرْف بوستان بگذشت
عجب که بوی گلی هست و رنگ نسترنی

به صبر کوش تو ای دل که حق رها نکند
چنین عزیز نگینی به دست اهرمنی

مزاجِ دَهر تَبَه شد در این بلا حافظ
کجاست فکر حکیمی و رای برهمنی؟



حافظ



@vir486

از صلح و جنگ عالم آسوده‌ایم و فارغ
ما را که هست با خود هر لحظه صلح و جنگی


صائب تبریزی



@vir486

مفتیّ و فقیه و عابد و زاهد
گشتند همه دنان به گردِ دَن
(ناصرخسرو)

مفتی: اسم فاعل از مصدر افتاء به معنی فتوی دهنده و حاکم شرع. دانشمندان اسلام برای مفتی یعنی کسی که فتوای شرعی صادر می‌کند شرایطی را ذکر کرده‌اند از جمله آنکه باید مکلّف و مسلمان و مورد وثوق و اعتماد باشد و از فسق و چیزهایی که مروّت را ساقط می‌کند برکنار باشد زیرا اگر این صفات در او جمع نباشد اعتمادی به گفته او نیست هر چند که از اهل اجتهاد باشد.

حافظ می‌گوید:
می خور که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب
چون نیک بنگری همه تزویر می‌کنند


سی‌قصیده ناصرخسرو
به کوشش مهدی محقق
ص ۱۷۲


@vir486

من نمازم را وقتی می‌خوانم
که اذانش را باد گفته باشد سر گلدسته سرو.
من نمازم را پی تکبیرة‌الاحرام علف می‌خوانم....

یکی از راه‌های آشنایی‌زدایی در شعر سپهری رفتار نامعمول با زبان یا عدول از هنجار عادی کلام است. کلمات با بیرون آمدن از قالب معمول و ترکیب شدن با کلماتی دیگر که خارج از عرف است به نوعی رستاخیز می‌رسد بسامد این رفتار نامعمول در شعر وی بسیار زیاد است.


نیلوفر خاموش
(نظری به شعر سهراب سپهری )
دکتر صالح حسینی
ص ۹۳



@vir486

گلهای رنگارنگ (۵۷۶)
غزل اواز اين برنامه از على اشترى متخلص به فرهاد مي‌باشد.

باهمکاری هنرمندان:
ترانه:مهستی
(شعر پرویز وکیلی)
آواز ايرج (غزل علی اشتری‌)
ویلن : همایون خرم
تار : جلیل شهناز
تنبک : جهانگیرملک
آهنگ و تنظیم برای ارکستر :
از همایون خرم در دستگاه سه گاه
اشعار متن :
ابوالقاسم حالت-افسانه يغمايي-پژمان بختياري
گوینده : آذر پژوهش



@vir486

با دو رفیقِ بی‌خللِ صُراحیِ می و سفینه‌ی غزل،
برای همیشه
گوشه‌ی امنی داری،
که هیچ‌کس از تو نمی‌تواندش گرفت.
                             
                              گوته( دیوان غربی_شرقی)



در این زمانه رفیقی که خالی از خِلَل است
صُراحیِ میِ ناب و سَفینهٔ غزل است

جَریده رو که گذرگاهِ عافیت، تنگ است
پیاله گیر که عُمرِ عزیز  بی‌بَدَل است

                          حافظ



@vir486

نقل است که گفت: مردی در راه پیشم آمد. گفت: کجا می‌روی؟ گفتم: به حج. گفت: چه داری؟ گفتم: دویست درم. گفت: بیا به من ده که صاحب عیالم و هفت بار گرد من در گرد که حج تو این است. گفت: چنان کردم و بازگشتم.

و چون کار او بلند شد سخن او در حوصلهٔ اهل ظاهر نمی‌گنجید. حاصل هفت بارش از بسطام بیرون کردند. شیخ می‌گفت: چه مرا بیرون کنید؟

گفتند: تو مردی بدی. تو را بیرون می‌کنیم.
شیخ می‌گفت: نیکا شهرا! که بدش من باشم.

ذکرِ بایزید بسطامی



@vir486

ایران به مفهومِ وطن، کانون اُنس و یادگارهاست. جایی است که نیاکانِ دور و نزدیک در آن زندگی کرده و کوشش‌ها و امیدها و آرزوهای خود را به خاک سپرده‌اند. هم اکنون هم که نوبت به ما رسیده، آشیانه‌ی ماست و پناهگاهِ ما. از این‌روست که گاه جنبه‌ی تقدّس به آن بخشیده شده.
خاکِ وطن با خاکِ کشورهای دیگر تفاوت دارد، زیرا بوی تاریخ می‌دهد، بوی خودی بودن. از همه چیز گذشته، ایران آوردگاهِ نبردِ نیکی با بدی است که شاهنامه آن را می‌سُراید... رستم و پهلوانانِ نامیِ دیگر جانِ خود را در راهِ او از دست می‌دهند.

                 
سروِ سخنگو
دکتر اسلامی نُدوشن


@vir486

افتاده کار ما را با یار شوخ و شنگی
در جنگ دیر صلحی در صلح زود جنگی



صائب

@vir486

ای پیر شکسته توبه‌ی سست نهاد
تا کی بهوای دل دهی عمر بباد

گیرم ز خدا و خلق شرمت نبود
شرمنده خود نمیشوی! شرمت باد

اهلی‌شیرازی



@vir486

چند بار باید دق‌مرگ شویم؟

سال‌های زودتر که گله‌رو به چِرا می‌بردیم، پدر چندین بار تکرار می‌کرد که (چو بای دستتون ول نکنین) چوب‌دستتی‌تون رو جا نذارید.
داغِ دو ماجرا در من تازه گشت.
۱. زمانی که بهرام تازیانه‌ی خود را گُم می‌کند. پیش پدر می‌آید و می‌گوید:
یکی تازیانه ز من گم‌شده‌ست

ننگ است که دشمن آن را به دست گیرد:
نبشته بر آن چرم نامِ منست
سپهدارپیران گیرد به دست

گیو به بهرام‌ میگه که چندین و چند تازیانه زر و گوهرنشان دارم یکی رو بردار:
بدو گفت گیو ای برادر مَشو
فراوان مرا تازیانه‌ست نو

امّا بهرام قانع نمیشه:
چنین گفت با گیو بهرامِ گُرد
که "این ننگ را خوار نتوان شُمرد!

۲. زمانی‌که قرارداد آخال بسته‌شد رشید‌خان به چشم خویش می‌دید که جانش می‌رود و رفت و دق‌مرگ شد، و ما نیز دق‌مرگ شدیم از تازیانه‌ی بهرام، از قرارداد آخال، از خشکی ارومیه، از خشکی بلوط‌‌های زاگرس، از خون ریخته بر سنگفرش، از چنان فاش شود غم و رنج و شور.
و ما چند آزمون مرگ را بیازماییم تا ایران، ایران شود، تا ایرانی شکوهِ شایسته‌ی خویش را به دست آورد و به دست آورد.



@vir486

نظربازی در اقوام مختلف

به طوری‌که از مطالعه‌ی کتب قدیم برمی‌آید عشق مرد به مرد در ایران باستان سابقه نداشته است، به همین دلیل در قرون نخستین تاریخ بعد از اسلام مثلاً در آثار دوره سامانیان و پیش از آنان از قبیل رودکی و شهید بلخی و ابوشکور بلخی و شاهنامه فردوسی مطلب صریحی در این خصوص نیست. شاهدبازی در نزد اعراب باستان هم مرسوم نبوده‌است زیرا در اشعار دوره‌ی جاهلیت و یکی دو قرن نخستین بعد از اسلام مدرکی در این باره نمی‌توان یافت اما در نزد یونانیان این امر کاملاً رایج بوده‌است و در آثار فلاسفه بزرگ مثلاً افلاطون شواهد و مدارک بسیاری می‌توان جست.

مراد از عشق افلاطونی یا الحُب الافلاطونی یا عشق مرد به مرد است، منتها این عشق پاک و بی‌شائبه است. در نزد یونان در عشق مرد به زن شائبه سودجویی مثلاً تولید مثل است اما عشق مرد به مرد می‌تواند پاک و بدون شائبه باشد چنان که سقراط در این نوع عشق به دنبال مسائل جنسی هم نیست. همین تفکر است که بعدها وارد عرفان ایرانی شد و در نزد عرفا چنین تعبیر شد که عشق پاک تمرینی است از برای عشق آسمانی و عشق به خداوند جمیل که باید بدون هر شائبه‌یی مثلاً طمع بهشت و بیم دوزخ باشد. عبارت معروف صوفیان المجاز قنطرة الحقيقة. مجاز پلی برای رسیدن به حقیقت است یعنی عشق مجازی و زمینی می‌تواند وسیله‌یی برای رسیدن به عشق حقیقی یعنی عشق آسمانی باشد چنان که مولانا در مثنوی می‌گوید:

عاشقی گر زین سر و گر زآن سرست
عاقبت ما را به جایی رهبرست

شاهد‌بازی در نزد ترکان هم مرسوم بوده است. منتها ترکان مانند یونانیان برای این کار زمینه‌های فلسفی و معنوی نداشتند. بعد از ورود عنصر ترک در تاریخ ایران این امر به صورت وسیعی در ایران هم مرسوم شد.


شاهدبازی در ادبیات فارسی
نگارش دکتر سیروس شمیسا
ص۱۴و۱۵



@vir486

بوی ماهِ مهر.

باشد که بوی مهر با بوی آزادی و رهایی پیوند بخورد و ایرانی رها و آزاده در کسب دانش و فرهنگ سر از پا نشناسد.

چو شاپور بنشست بر جایِ عم
از ایران بسی شاد و بهری دُژم

چنین گفت ک‌ای نامور بخردان
جهاندیده و رای‌زن موبَدان

بدانید کان کس که گوید دروغ
نگیرد از آن پس برِ ما فروغ

دروغ‌آزمایی نباشد ز رای
که از رای باشد بزرگی به جای

زُوان را نگهدار باید بُدن
نباید روان را به زهر آزَدن

که بر انجمن مردِ بسیارگوی
بکاهد به گفتارِ خویش آب‌ِروی

اگر دانشی‌مرد راند سَخُن
تو بشنو که دانش نگردد کَهُن


دژم: غمگین، اندوهگین
آزدن: آژدن، آجدن، آجیدن، بی‌قراری کردن
شاهنامه فردوسی
تصحیح استاد خالقی‌مطلق
پادشاهی شاپورشاپور



@vir486