گفتی که به عالَمم تمنّایی نیست
از من بشنو کِم¹ ز تو پروایی نیست
زان داخلِ کربلا شدستی کامروز
در مقبره‌ی یزید حلوایی نیست.

محوی‌همدانی

۱. کِم: که‌ام
عرفات‌العاشقین و تذکره نصرآبادی
این مصرع در آتشکده آذر این‌گونه نقل شده است:
...گویم که مرا خود از تو پروایی نیست.
و در ریاض‌الشعرا:
از من بشنو که از تو پروایی نیست.
روایت عرفات/ نصرآبادی، به‌نظر مقبول‌تر و اصحّ می‌آید.

با کعبه چه کار اگر معاشی ندهند
مهمانی زنده، مُرده لاشی ندهند
زان گشته به کربلا مجاور زاهد
کاندر سرِ گور شمر، آشی ندهند!

حزین‌لاهیجی



@vir486

بت روی تو پرستیم و ملامت شنویم
بت‌پرستی اگر این است که این مذهب ماست
 

فرصت‌شیرازی


@vir486

روز با روزه و ناله و تسبیحی
شب با مطرب و با باده‌ی ریحانی


ناصرخسرو


@vir486

گوهر، هنر و نژاد در شاهنامه


در شاهنامه بارها به این سه لفظ بر می‌خوریم و این مفاهیم در بسیاری جاها با یکدیگر سنجیده می‌شوند. بنابراین درک مفهوم این واژه‌ها از نظر شناخت فردوسی اهمیت دارد.

گوهر دو معنای رایج در شاهنامه دارد. یکی تخمه و تبار و نژاد به مفهومی که خواهیم گفت، و دیگر فطرت و سرشت و طبع. از معنای دوم مفهوم دیگری نیز پدید می‌آید که عبارت است از مجموعه قابلیت‌های فرد و قوه و استعداد او که تا به فعل در‌نیاید معمولاً محمل ارزشگذاری و قضاوت مثبت یا منفی نیست. گوهر از آن روی به معنای نژاد و وراثت نیز به کار می‌رود که تخمه و وراثت نیز ممکن است قوا و قابلیت‌ها را برای شخص فراهم آورد که البته بدون هنر خوار و سست است و نه تنها فخری بدان نمی‌توان کرد بلکه از جهت عدم ایفای مسئولیت در به فعل آوردن این توان و استعداد چه بسا مایه‌ی نکوهش هم باشد. مصراع‌هایی از قبیل هنر برتر از گوهر ناپدید یا گهر بی هنر زار و خوار است و سست که در شاهنامه فراوان می‌آید ناظر به همین معنی است.



درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی
سعید حمیدیان
ص ۱۰۶



@vir486

دریاب کنون که نعمتت هست به دست
کاین دولت و مُلک می‌رود دست‌به‌دست


سعدی


@vir486

میازار تا می‌توانی کسی
که پرزورتر از تو دیدم بسی

برآورد گیتی از ایشان دمار
چریدند در مغزشان مور و مار

در آفاق دیدم بسی دیو و دد
که بنیادشان کند، بنیاد بد

چه یازی به بازو، چه نازی به چنگ؟
که فرداست در گردنت پالهنگ

چه بالی به خویش ای گیاه ضعیف؟
که فردا وزد تندباد خریف

گرفتم که گودرزی و گستهم
خورد استخوان تو را خاک هم

درخت نکو باش ای سربلند
چنان زی که در سایه‌ات خوش زیند

ترحم بر احوال افتاده کن
مشو در رهِ رهروان خار بن

نه دربند این ملک غدار باش
تو از نیکنامی جهاندار باش

جدا کن زهم، نیک و بد، مغز و پوست
مکافات هرکار دنبال اوست



@vir486

فردوسی


شاهنامه، گورستان پهناور پرخروشی است که مردگان آن زنده‌ترین مردگان هستند.
عمر نسل‌ها و قوم‌های گوناگون را در آن می‌نگریم که خیز برمی‌دارد، موج می‌زند و فرو می‌افتد، سپس آرام می‌گیرد، مانند یک گورستان مواج،
و آفتاب جاودان فردوسی بر این گورستان تابیده است و شکوه مرگ را می‌نمایاند که بسی پایدارتر و پررنگ‌تر از شکوه زندگی است....


محمد‌علی اسلامی‌ندوشن
زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه


@vir486

چنین‌ست رسمِ سرایِ سپنج
همه از پیِ آز ورزند رنج

سرانجام نیک و بَدش بگذرد
شکارست، مرگش همی بشکَرَد

فردوسی



@vir486

شعرِ ناب چگونه است؟


به این بیت حافظ بنگرید:

چو آفتابِ می از مشرقِ پیاله برآید
ز باغِ عارضِ ساقی هزار لاله برآید

ما با هنر‌سازه‌هایی از نوع تشبیه «آفتابِ می» و «مشرقِ پیاله» و «باغِ عارض» از قبل آشنایی داریم، یعنی در ادبیات فارسی و عربیِ قبل از روزگارِ حافظ این‌گونه تشبیهات به‌ تکرار دیده می‌شود. آنچه باعثِ انگیزش این تشبیهات، در این شعر، شده است آن عملِ ذهنیِ شاعر است که با این «نظامِ نو» فُرمی به وجود آورده است که در آن فُرم، آن «هنر‌سازه‌ها» از نو فعّال شده‌اند.

هرچه هست و نیست مسألهٔ انگیزشِ «هنر سازه»ها است. وزن و قافیه و ردیف و تشبیه و استعاره و جناس و تمام ابزارهای موجود در آثار ادبی، بر اثرِ «تکرار» ناتوان و غیر فعّال می‌شوند، کارِ نویسنده و شاعر این است که هنر سازه‌ها را فعّال کند.

در درون همین نظریهٔ «ادبیّت» و فعّال کردن هنر سازه‌ها است که تکاملِ آثارِ ادبی، در بستر بیکرانهٔ تاریخ ادبیات ملل مختلف، شکل می‌گیرد و تمام «موتیف‌»‌های ناتوان و همهٔ هنر‌سازه‌های بی‌رمق و از کارافتاده، فعّال می‌شوند و با چهره‌ای دیگر خود را آشکار می‌کنند.
ز باب تمثیل می‌توان گفت هر «واژه» سکه‌ای است که دو روی دارد. ما همیشه در گفتگوی روزمرّه فقط با آن روی سکّه سر‌وکار داریم که معنایی و یا پیامی را به ما منتقل می‌کند امّا روی دیگر سکّه که وجه جمال‌شناسیک اوست، غالباً، از ما نهفته است. تنها شاعر است که می‌تواند با خلاقیتِ خویش کاری کند که آن روی دیگر سکّه را نیز ببینیم و مسحور آن روی دیگر سکّه شویم و غالبا این عمل، در شعر، چنان اتفاق می‌افتد که ما از فرطِ اعجاب نسبت به وجهِ جمالشناسیکِ کلمه، « پیام» آن را یا روی دیگر آن را که وظیفهٔ پیام‌رسانی دارد فراموش می‌کنیم. حتی، گاهی، در اوج شاهکارهای شعری، به تعبیرِ الیوت، قبل از اینکه شعر «فهمیده» شود، با ما «رابطه برقرار» می‌کند.

شعرِ ناب چنین است. قبل از آنکه به معنیِ آن برسیم مسحورِ زیبایی و وجهِ جمال‌شناسیک آن می‌شویم.
گاهی هست که ما ساعت‌ها مسحورِ یک بیت سعدی یا حافظ یا مولوی و فردوسی می‌شویم و آن را با خود زمزمه می‌کنیم و هرگز به معنی آن کاری نداریم. همان حالت رستاخیز کلمه‌ها است که ما را مجذوب خود می‌کند و چنان است که آن روی دیگر سکّه را هرگز به یاد نمی‌آوریم، روی پیام‌رسانی و جانب معنایی جمله را.

محمدرضا شفیعی کدکنی
رستاخیز کلمات، صص ۶۲-۵۹



@vir486

تجدیدِ عهدِ دورهٔ سلطان حسین گشت
یک مردِ نو چو "نادرِ" سردارم آرزوست


عارف‌قزوینی


@vir486

اما شاعر که بر گذرگاه زشت و زیبای جهان چشم به راه ایستاده و با بد و نيك آن همسفر است نه بنیاد جهان را بر می‌کَند و نه بنیاد خود را. نه پیامبر است و نه شهید. و در عین حال مانند اینان شالوده آن هر دو را پیوسته فرو می‌ریزد و بنیان می‌نهد. چون از جهان و از خود فرا می‌گذرد، نه در این است و نه در آن و چون این فراگذاشتن همیشه در خود و در جهان رخ می‌دهد پس هم در آن است و هم در این. پیر ما هر چند مانند پیامبران و شهیدان و همانندان در تناقض‌های اخلاقی نمی‌ماند اما چون شاعران و هنرمندان و همانندان از آنها رهائی ندارد، دوگانگی در او رونده‌ای ایستنده است که به مقصد نمی‌رسد. از سوی دیگر شاعر به این در راه بودن آگاه است. بنابراین اخلاق عملی و اجتماعی او گرایشی است به سوی آزادی نه آزاد شدن و آسودن.


در کوی دوست
شاهرخ مسکوب
ص۲۲۰

@vir486

سنگ اندر بر بسی دویدیم چو آب
بار همه خار و خس کشیدیم چو آب
آخر بوطن نیارمیدیم چو آب
رفتیم و ز پس باز ندیدیم چو آب



خاقانی



@vir486

ایرج افشار و شاهنامه

غلام همت آنم که زیر چرخ کبود
ز هر چه رنگِ تعلق پذیرد آزادست

خود نه تنها آزاد نیست بلکه غلام است. اما غلامِ همّتِ بلندپرواز آزادان! در بند پرواز و اسیر آزادی است زیرا در خود آزادست نه در دیگران. این آزادی هستی اجتماعی ندارد. مرد آزاده نه می‌تواند در آن زندگی کند و نه می‌تواند آن را چون کبوتری به هوا پرواز دهد و به صورت پدیده‌ای خود‌بنیان در میان دیگران رهایش کند. او آبستن فرزندی است که به جهان نمی‌آید و همچنان در زُهدان روح می‌ماند و آزادگی که تحقق آزادی در روح و حالت و کیفیتی درونی است جایگزین آزادی می‌شود که امری اجتماعی است. این آزادگی بیشتر امر انفرادی و مانند بی‌آزاری در کناره گرفتن از آشوب جهانیان و جهان و نوشیدن از آب صافی دل و اگر چیزی را نپسندد، اگر چه خواستنی و پذیرفتنی بنماید اگر چه ایمان خطرناك عوام و عوام‌فریبان باشد پس می‌زند و چون ناسزائی باز می‌گرداند. و اینک آن صدای آشنا را به ضد اخلاقِ آب زیر کاه و موذی اجتماع می‌شنویم که قلب دروغ را زهر آگین می‌کند. چقدر این مرد از امر به معروف و نهی از منکر، از نصایح پدرانه و مواعظ حکیمانه بیزار است نه به پند کسی جز پیر که وی را به شراب و مستی می‌خواند، گوش می‌دهد و نه خود کسی را پند می‌دهد. فقط گاه بر سبیل تفنن و در مقام پیر دانا، جوانان سعادتمند را نصیحتی دوست تر از جان می‌کند، که:

حدیث از مطرب و می گو و راز دهر کمتر جو
که کس نگشود و نگشاید بحکمت این معما را

نصیحتی به ضد نصیحت‌گویان و اخلاقشان. هدف اندرزهای او نشان دادن شاهراه سعادت نیست می‌خواهد نصایح راه‌شناسان را، صراطِ مستقيم واعظانِ جلوه‌فروش را خراب کند.




در کوی دوست
شاهرخ مسکوب
ص۲۲۱و۲۲۲

@vir486

۲۰مهر بزرگداشت خواجه‌حافظ شیراز


ز وعده‌های دروغش دل اضطراب ندارد
سر کمند فریب مرا سراب ندارد

هلاک حسن خداداد او شوم که سراپا
چو شعر حافظ شیراز انتخاب ندارد

حدیث تنگ شکر بادهان یار مگویید
که تنگ‌حوصله یک حرف تلخ تاب ندارد

در آن محیط که من می‌روم چو موج سراسر
سپهر ظرف تماشای یک حباب ندارد

شکسته خار به چشمم ز بدگمانی غیرت
که از خیال که چشم ستاره خواب ندارد

کدام راهرو اینجا دم از ثبات قدم زد
که هم ز نقش قدم پای در رکاب ندارد

به نازبالش گل تکیه کرده قطره شبنم
خبر ز داغ مکافات آفتاب ندارد

دلت ز جهل مرکب سیه شده‌است وگرنه
کدام خشت که در سینه صد کتاب ندارد

شده‌ست بسته چنان راه فیض بر دل صائب
که از خدنگ تو امید فتح باب ندارد


صائب


@vir486

همچنانکه سرو ریشه در خاک و سر به آسمان دارد، پای آزاده در خلق و سرش در هوای بلند آسمان است و پای تا سر به راستی سرو.

سر بآزادگی از خلق برآرم چون سرو
گردهد دست که دامن ز جهان درچینم

اگر بتوان از وسوسه‌ی دلفریب جهان چشم بر گرفت اگر بتوان از شراب تلخ‌وش و «عشق جوانان مهوش» گذشت! اگر تو به درمان دردی باشد و بهار تو به شکن نرسد و نسیمش در آتش طبع گنهکار نیفتد... عشق به لذت‌های دلنواز همین خانه پرنگار مثل سیلاب در نازك‌جان میخروشد.

جائی که برق عصیان بر آدم صفی زد
ما را چگونه زیبد دعوی بیگناهی

پیر گلرنگ من که مثل زمین تشنه، باران راستی را می‌نوشد و بی‌ریا خار و گلش را بیرون می‌ریزد نه مدعی بیگناهی است و نه مدعی راستی و بی‌ریائی. او گذرگاه صافی و خمخانه‌ای است که همۀ ناتوانی‌های شیرین انسانی در وی گذشته، پالوده و جوشیده‌اند و چون بی‌ریاست دستش باز و رازش آشکار است.

عاشق و رند و نظر بازم و می‌گویم فاش
تا بدانی که بچندین هنر آراسته‌ام

آزاده‌ای که نمی‌توانست نهال را میان خلق بنشاند و در سایۀ آن بسر برد، آزادی «منفی» اما گرد نفر از نخواستن و نپذیرفتن را از دست نمی‌دهد.



در کوی دوست
شاهرخ مسکوب
ص۲۲۳

@vir486

گفته بودی که شَوَم مست و دو بوست بدهم
وعده از حد بشد و ما نه دو دیدیم و نه یَک



حافظ


@vir486

لاابالی چه کند دفتر دانایی را؟
طاقتِ وعظ نباشد سر سودایی را

آب را قول تو با آتش اگر جمع کند
نتواند که کند عشق و شکیبایی را

دیده را فایده آن است که دلبر بیند
ور نبیند چه بود فایده بینایی را؟

عاشقان را چه غم از سرزنش دشمن و دوست؟
یا غم دوست خورد یا غم رسوایی را

همه دانند که من سبزهٔ خط دارم دوست
نه چو دیگر حَیَوان سبزهٔ صحرایی را

من همان روز دل و صبر به یغما دادم
که مقید شدم آن دلبر یغمایی را

سرو بگذار که قدی و قیامی دارد
گو ببین آمدن و رفتن رعنایی را

گر برانی نرود ور برود باز آید
ناگزیر است مگس، دکهٔ حلوایی را

بر حدیث من و حسن تو نیفزاید کس
حد همین است سخندانی و زیبایی را

سعدیا نوبتی امشب دهل صبح نکوفت
یا مگر روز نباشد شب تنهایی را


سعدی
 

@vir486