دل خود چون به سر زلف تو دیدم گفتم
ای خوش آن دم که پریشان به پریشان برسد


طالب آملی



@vir486

عشق کار نازکان نرم نیست
عشق کار پهلوان است ای پسر



مولوی



@vir486

در شعر سعدی این است که فاصله زبان با خواننده و شنونده از میان برداشته می‌شود. در شعر شاعران دیگر همیشه فاصله زبان حس می‌شود. معلوم است که شاعر از دور به زبان نگاه می‌کند. اما در شعر سعدی قدرت القایی و شیوایی و روانی کلام به حدی است که ترکیب‌های عربی طبیعی می‌نمایند و اغلب متوجه شگردهای بیانی او نمی‌شویم.

پیدل گمان مکن که نصیحت کند قبول
من گوش استماع ندارم لمن تقول

ای پیک نامه بر که خبر میبری به دوست
یا لیت اگر به جای تو من بودمی رسول


تاملاتی در سبک سعدی
از ضیا موحد
ص ۱۳۴


@vir486

چو ضحاک شد بر جهان شهریار
بر او سالیان انجمن شد هزار

سراسر زمانه بدو گشت باز
برآمد بر این روزگار دراز

نهان گشت کردار فرزانگان
پراگنده شد کام دیوانگان

هنر خوار شد جادویی ارجمند
نهان راستی آشکارا گزند


شاهنامه فردوسی
استاد خالقی‌مطلق

@vir486

حکایت

  هر فرمانروایی که می‌خواهد کشوری را نگه دارد و آرامش و آسایش مردم را فراهم کند و یاران را بخوبی آموزش دهد و دشمنان را ریشه کن نماید، باید نگذارد بی‌هنرانِ بدگوهر، با هنرمندان و آزادگان نژاده برابر شوند.
  دادن جایگاهی فراخور با شایستگیِ کارگزار، پایه و بُن مایه‌ی کشورداری است.
اگر در اینباره مُستی شود، همه چیز بهم خواهد ریخت.

کلیه و دمنه
نصرالله منشی

مُستی: شکایت،اعتراض


@vir486

عندَ شَدائدِ تُعرَفُ الاِخَوانُ
یاران و برادران را به هنگام سختی و تنگی شناسند.

نفثه‌المصدور
زیدری نسوی


سعدی گوید:
دوست مشمار آنکه در نعمت زند
لاف یاری و برادرخواندگی

دوست آن باشد که گیرد دستِ دوست
در پریشان‌حالی و درماندگی



@vir486

سحر ز هاتفِ غیبم رسید مژده به گوش
که دورِ شاه‌شجاع است، مِی دلیر بنوش

شد آن که اهلِ نظر بر کناره می‌رفتند
هزار گونه سخن در دهان و لب خاموش

به صوتِ چنگ بگوییم آن حکایت‌ها
که از نهفتنِ آن دیگِ سینه می‌زد جوش

شرابِ خانگیِ ترسِ محتسب‌خورده
به رویِ یار بنوشیم و بانگِ نوشانوش

ز کویِ میکده دوشش به دوش می‌بُردند
امامِ شهر که سجاده می‌کشید به دوش

دلا! دلالتِ خیرت کنم به راهِ نجات
مکن به فسق مباهات و زهد هم مَفُروش

محلِ نورِ تَجَلّی‌ست رایِ انور شاه
چو قربِ او طلبی در صفایِ نیّت کوش

به جز ثنایِ جلالش مساز وِردِ ضمیر
که هست گوشِ دلش محرمِ پیامِ سروش

رموزِ مصلحتِ مُلک خسروان دانند
گدایِ گوشه‌نشینی تو حافظا مَخروش


حافظ


@vir486

ماجرای دوختن دهان فرخی

در آن عصر چنین مرسوم بوده که در اعیاد، شعرا قصائدی می‌ساختند در مدح حکومت وقت و در روز عید در دارالحکومه می‌خواندند؛ فرخی بر خلاف معمول و برخلاف انتظار حکومت، در نوروز ۱۳۲۷یا ۱۳۲۸ هجری قمری مسمطی به مطلع:

عید جم شد ای فریدون‌خو، بت ایران‌پرست
مستبدی خوی ضحاکی‌ست این خو، نِه ز دست

تا آنجا که صریحا به حاکم خطاب می‌کند:

خود تو می‌دانی، نیم از شاعران چاپلوس
کز برای سیم بنمایم، کسی را پایبوس
یا رسانم چرخ‌ریسی را به چرخ آبنوس
من نمی‌گویم، توئی در گاهِ هیجا همچو طوس
لیک گویم، گر به قانو مجری قانون شوی
بهمن و کیخسرو و جمشید و آفریدن شوی

ساخت و در مجمع آزادیخواهان و دموکرات‌های یزد خواند، همین امر موجب غضب ضیغم‌الدوله قشقایی حاکم یزد گردید و امر کرد دهان فرخی را با نخ و سوزن بدوزند.


آیتی در مجله‌ی نمکدان درباره دهان دوختن فرخی چنین نوشته است: «این اشعار، ضیغم‌الدوله قشقایی را بخشم آورده در صدد آزار او برآمد و او را گرفته بعد از ضرب و شتم و توهین و حبس فرمان داد لب و دهان حقگوی او را بهم دوختند و بعد از آنکه اندکی خشم او فرونشست و لب‌های سخنسرای شاعر از هم باز شد تا دیر گاهی به التیام اشراق خود پرداخته، چون اطراف ملتهم گشت باز هم خاموش ننشسته اشعاری می‌سرود و نزد این و آن می‌فرستاد و اواخر زندانش چند خط شعر زیر را  بر دیوار زندان نوشت.

به زندان نگردد اگر عمر طی
من و ضیغم‌الدوله و ملک ری
به آزادی ار شد مرا بخت یار
بر آرم از آن بختیاری دمار

#فرخی_یزدی
تصحیح حسین مکی
ص ۲۰ و۲۱

@vir486

به پاس احترام به صدایِ ماندگار
مسعود بختیاری
((عبدمحمد للری))

«خردمند آن کس است که پیش از آن که کار به سر آید، تدبیر کند و چاره جوید.»


تاریخ بیهقی



@vir486

زمانه پندی آزادوار داد مرا
زمانه چون نگری سر به سر همه پند است

به روزِ نیکِ کسان گفت: تا، تو غم نخوری!
بسا کسا که به روزِ تو آرزومند است

زمانه گفت مرا خشم خویش دار نگاه
که‌را زبان نه به بند است، پای در بند است


رودکی


@vir486

نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش ششم


مقایسه‌ای میان افسانه و مرغ آمین نه فقط چرخش راه و روش شاعر، بلکه دگرگونی راه و روش ادب فارسی را تا اندازه‌ای نشان می‌دهد. سراسر آن منظومه بلند گفت و گویی درونی و نفسانی است. در «افسانه» شاعر نخست به مرغ هرزه گردِ دلِ خود که از رستگاری بریده رو می‌آورد، به دل عاشق افسانه پرداز! و سپس به گفت و گویی دراز که مثل جویباری آرام، میان افسانه که سرشت و سرگذشت گوینده است و عشق که پاره‌ی دیگر اوست، میان دو پاره‌ی جان شاعر روان می‌شود و منظره‌های رنگارنگ روح و حس او را با زبانِ دل‌افسردگان تصویر می‌کند، بی آنکه بخواهد به هدفی پیشین برسد یا خواننده را به چیزی یا اندیشه‌ای برانگیزد. در نهایت می‌تواند چشم درون خواننده‌ی دل آگاه را به روی خود او بگشاید یا عواطف خفته‌اش را بیدار کند.

اما در مرغ آمین پرنده که نشان آگاهی و پیروزی خلق است با لحن دردمندان سخن می‌گوید و در دل تاریکی آن‌ها را یاری و همراهی می‌کند تا به پایان شب و سپیده رستگاری برسند. در این جا شعر دل نگران مردم است هدفی انسانگرا و اجتماعی دارد و می‌خواهد که به کاری بیاید و دردی دوا کند. پس آن زبان دل افسردگان «افسانه»‌ی درونگرا در «مرغ آمینِ» برونگرا به زبان مبارزانِ پی نام جویان بدل می‌شود. گویی هم‌صحبتان پیشین شاعر در «افسانه» چون پرنده از قفس درون او پَر می‌کشند و به صورت مرغی در می‌آیند که شبانه بر بام خلق می‌نشیند تا نه فقط با شاعر که با جور دیده مردمان همزبانی و همدلی کند.

مرغ آمین نیز مانند «افسانه» سرآغاز باشکوهی است برای دوره تازه‌ای از کار شاعری این شعر در آخرین سال‌های بیست یعنی چند سالی پس از برگزاری کنگرۀ نویسندگان سروده شد. البته منظور این نیست که شاعر به نحوی از قطعنامه کنگره الهام گرفته باشد. نه در آن سال‌ها گذشته از مکتب رئالیسم سوسیالیستی و آثار نویسندگان شوروی که به صورت نمونه و سرمشق کار گروهی از اهل قلم درآمده بود، در بیرون از شوروی نیز ادبیات به دنبال گسترش جنبش چپ در همه جا و به ویژه در فرانسه که از دیرباز روشنفکران ایران به آن چشم دوخته بودند گرایشی مردمی یافته بود چیزی که بعدها به نام ادبیات متعهد و تعهد در ادبیات شناخته شد.




شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب
ص۸۶و۸۷

@vir486

لعبت با صدای ماندگار شاهرخ

این قوم [عُلما] که در خرافات غوطه‌ورند و از تعصب کور، دیواری در برابر حقیقت ساخته‌اند، نه تنها خود را به هلاکت می‌افکنند، بلکه مملکت را نیز به سوی تباهی می‌برند.


محمدعلی فروغی



@vir486

نماد قهرمان

در دو جای در شاهنامه به قرار گرفتن شیء خاصی به عنوان نماد قهرمان باز می‌خوریم، در هر دو مورد این نماد تازیانه است. یکی در داستان بهرام و تازیانه و دیگری در داستانهای بهرام گور. در داستان بهرام و تازیانه این پهلوان جوان چنان به جستجوی تازیانه خویش می‌شتابد که انگار خود را می‌جوید و تازیانه با ذات او یگانه است. پدر و برادر به وی اندرز می‌دهند. که از سر این تازیانه بگذر ما بهتر از آن را در اختیار تو خواهیم گذارد اما او می‌گوید:

شما را از رنگ و نگار است گفت
مرا آنکه با ننگ شد نام جفت

در حقیقت او در پی نام خویش که همزاد معنوی اوست در جستجوی تازیانه به میدان جنگ باز می‌گردد. او نام خود را در داستان فرود گم کرده است و از این در رنج است که نتوانسته است این شاهزاده را از مرگ برهاند. او خود را گناهکار می‌شمارد و در حقیقت نام خویش را آلوده به ننگ می‌بیند. به همین روی وقتی حادثه نام ظاهری او را نیز به همراه تازیانه در دست دشمن رها می‌کند خود را ناگزیر به باز آوردن این نام که نماد نام به معنای آبرو و شرف است می بیند. پس به میدان می‌رود و به کیفر گناهی که به پندار خویش در حق فرود از او سر زده است می‌رسد.

در پایان داستان‌های بهرام گور نیز تازیانه او را می‌بینیم که چون نماد وی به کار گرفته می‌آید. سپاهیان وی به محض دیدن این تازیانه برگرد آن فراهم می‌آیند. پنداری بهرام را دیده‌اند به عنوان نمونه بخشی از پایان داستان بهرام گور و زن شیردوش را می‌آوریم تا بهتر نماد‌گونگی تازیانه‌ی این شاه را باز نموده باشیم:
خداوند خانه بپویید سخت
بیاویخت آن شیب شاه از درخت
همی داشت آن را زمانی نگاه
پدید آمد از راه بی‌مر سپاه
هر آن‌کس که این تازیانل بدید
به بهرامشاه آفرین گسترید
پیاده همه پیش شیب دراز
برفتند و بردند یک‌یک نماز


در اینجا یادآور می‌شویم که احتمال می‌رود همنامی بهرام گور و بهرام گودرز باعث نفوذ تازیانه در داستان‌های این پادشاه چونان نمادی از وی شده باشد و چه بسا که تازیانه یکی بیشتر نبوده است که در داستان‌های این همنامان گوناگون به تجلی درآمده است.


از رنگِ گُل تا رنجِ خار
( شکل‌شناسی قصه‌های شاهنامه )
قدمعلی سرّامی
ص۸۸۰

@vir486

بلبلی بی‌دل نوایی می‌زند
بادپیمایی هوایی می‌زند
کس نمی‌بینم ز بیرون سرای
و اندرونم مرحبایی می‌زند
آتشی دارم که می‌سوزد وجود
چون بر او بادِ صبایی می‌زند
گرچه دریا را نمی‌بیند کنار
غرقه‌حالی دست و پایی می‌زند
فتنه‌ای بر بام باشد تا یکی
سر به دیوارِ سرایی می‌زند
آشنایان را جراحت مرهمست
زان که شمشیر، آشنایی می‌زند
حیف باشد دست او در خون من
پادشاهی با گدایی می‌زند
بنده‌ام گر بی‌گناهی می‌کشد
راضیم گر بی خطایی می‌زند
شکر نعمت می‌کنم گر خلعتی
می‌فرستد یا قفایی می‌زند
ناپسندیده‌ست پیش اهل رای
هر که بعد از عشق رایی می‌زند
محتسب گو چنگ میخواران بسوز
مطرب ما خوش به تایی می‌زند
دود از آتش می‌رود خون از قتیل
سعدی این دم هم ز جایی می‌زند
 

غزلیات سعدی


@vir486

نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش هفتم


در ایران وجود پدیده دیگری گذشته از این که بازار تعهد را گرم‌تر می‌کرد و گروه بیشتری را آسانتر و زودتر به سوی آن می‌کشاند، ارزش اخلاقی و اجتماعی آن را نیز دو چندان می‌کرد: فساد دستگاه حاکم و خودکامگی رژیمی که تنها فکر و حرف خود را می‌پسندید و جز آن را بر نمی‌تافت طبعاً شاعران و نویسندگان را ـ دست کم زنده‌ترین و پرشورترین آنها را به تعهد عقیدتی و گاه مبارزه سیاسی به ضد خود بر می‌انگیخت.

باری راهنمایی‌های آن قطعنامه اولین فرمول‌بندی این گرایش در ادبیات ایران و مرغ آمین اولین نمونه ارجمند آن در شعر فارسی است. بیشتر استعاره‌ها کنایه‌ها و نمادها و رمزهایی که سال‌های بعد زبان تمثیلی شعر ناچار در پشت پرده آنها پنهان شد تا حرف خود را با ایما و اشاره به خواننده بفهماند در این شعر به کار رفته است. نخست خود «مرغ» یادآور سیمرغ یادآور پرنده‌است که مظهر آزادی است وسپس بیدادخانه راه شب ،دلتنگ آتش و خاکستر، صبح، زنجیر و بیابان، چشمه و روشنایی خروس سحر و غیره همچنین، ایهام مرغ شباهنگام که هم مرغ شب را به ذهن القاء می‌کند و هم مرغ شباهنگ مرغ سحری را که برآورنده آرزوی خلق و اجابت کننده دعای آنها ـ «مرغ آمین» - است.

البته بیشتر نماد سمبل‌های این شعر کلی است و پیش از آن جابه‌جا و گاه و بی‌گاه به کار رفته بود مثلاً در شمع مرده»، شعری که دهخدا در رثای میرزا جهانگیرخان صور‌اسرافیل سروده بود. اما تفاوت در این است که در این مورد نماد‌ها تنها نشانه‌هایی برای رساندن مقصود شاعر نیستند و فقط برای این به کار گرفته نمی‌شوند بلکه به منزله تار و پودی که شعر بر آنها تنیده شود ترکیب کننده صورت (فرم) شعرند، شعری که گذشته از صورت در محتوا هم به راهی دیگر افتاده و از خیال کج و اندیشه بردگی‌آموز بداندیشانی که در خواب جهانگیری هستند و ایمان به حق را در راه سوداگری به کار می‌برند و زیرکان و پیشتازان را به تمسخر از سر راه خود می‌رانند سخن می‌گوید.

این جهانخواران
با کجی آورده‌هاشان شوم
که از آن با مرگ‌هاشان زندگی آغاز می‌گردید.

و از آن خاموش می آمد چراغ خلق بودنشان بسته به نبودن و خاموشی مردم است. بدین ترتیب دیالکتیک مرگ و زندگی به میدان اجتماع و اختلاف طبقات فرود می‌آید و ایدئولوژی سیاسی تازه و آشنایی، شاعرانه بیان می‌شود.


شکاریم یکسر همه پیش
شاهرخ مسکوب
ص۸۷و۸۸

@vir486

گذارند داغی به ران ستور
که بشناسدش صاحب از راه دور

چرا داغ زاهد نهد بر جَبین
جبین را ندانسته از ران یقین

پی صیدخلق است در صبح وشام
گرفته است تسبیح بر کف چو دام

ز طول نمازش مخور هیچ گول
که در رهزنی هست بدتر ز غول

چو خواند قنوت او خر و نره خر
به گاهِ رکوعش دهد سیم وزر

به وقت سجود آید او خر سوار
که تا پس دهد نیست گر راهوار

نماز ار کند کس به عمر دراز
بدین سان چه حاصل برد از نماز

گنه را چه فرق از عبادات ماست
عبادات ما کی پسندخداست

کسانی که بر دل نهادند داغ
از ایشان مگر شخص یابد فراغ

وگرنه در این زاهدان هیچ نیست
به گفتارشان غیر سر گیج نیست

به زاهد بگو بد مکن دل زمن
خود انصاف ده گفتم از حق سخن


بلنداقبال شیرازی


@vir486

خطر کردن در شاهنامه

شاهنامه داستان خطر کردن‌های آدمیان گرد‌نفراز است. پهلوانان بزرگ شاهنامه زندگی خود را وقف شاهان و به تبع آن مردم کرده‌اند. سام، زال، رستم، اسفندیار، سیاوش، ایرج، بهرام گور و انبوهی از قهرمانان شاهنامه شخصیت‌هایی ایثارگر دارند و زندگی آنان تسلسل خطر کردن‌های دنباله‌دار است.

رستم برای رهانیدن کاووس از بند شاه مازندران، هفت خوان خطرناك را پشت سر می‌گذارد و هنوز خستگی راه هفت خوان با تن اوست که نجات این شاهِ خویشتن‌بین از دام شاه هاماوران را می‌بسیجد. او تا دم مرگ پشت و پناه است و یکی پس از دیگری دشواری‌ها را از سر راه قوم ایرانی بر می‌دارد. اگر تنها خطر کردن‌های جهان پهلوان و چند قهرمان بزرگ دیگر شاهنامه را فهرست کنیم خوانندگان را از انبوهی آنها ملالت فرا خواهدگرفت. بیان این حقیقت را بس می‌دانیم که اصولا همه قهرمانان بزرگ شاهنامه از منش ماجراجویی برخوردارند و داستان‌های این حماسه مخاطبان خویش را به خطر کردن و جستن مهتری از کام شیر فرا می‌خوانند تمامت شاهنامه از يك نظر تفسیر این قطعه معروف حنظله‌بادغیسی است که گفت:

مهتری گر به کام شیر در است
شو خطر کن ز کام شیر بجوی

یا بزرگی و عز و نعمت و جاه
یا چو مردانت مرگ رویاروی

وقتی پهلوانانی چون رستم اسفندیار و اردشیر جامه بازرگانان در می‌پوشند و بی‌باکانه به دژهای سپند و رویین و هفتواد می‌روند، در حقیقت خطر می‌کنند و به من و تو می‌گویند زندگی خطر را پذیره شدن است. وقتی شاهانی چون اسکندر، ذوالاکتاف و بهرام گور به فرستادگی خویش به دربارهای اندلس، روم و هند می‌روند کارشان خطر کردن است و پیامشان اینکه:

دل به دریا زدن و دم نزدن می‌خواهد‌
هر کسی را نسزد زندگی طوفانی

وقتی گیو یک‌تنه در جستجوی کیخسرو به توران می‌رود و هفت سال از عمر خویش را در دیار غربت به سختی می‌گذارد خود را به خطر می‌اندازد. وقتی بندوی خویشتن را به جای پرویز جا می‌زند و او را به سوی روم روانه می‌کند و خود در دیر بر جای می‌ماند با آنکه می‌داند سپاهیان بهرام چوبین دیر را در محاصره گرفته‌اند نمونه‌ای از فضل و بزرگمردی و سالاری را به دست می‌دهد. حتی رفتن ایرج به نزد برادران نامهربان و کین‌توز خویش سلم و تور نمودی از کردار فاخر انسانی برتر است.

خطر کردن در شاهنامه داستان عمق و ارتفاع روح انسان حماسی است که تعالی‌طلب و برمنش است. از پستی گریزان و به بلندی خوگر است و این روح تعالی‌طلب و اوج‌گرا در قالبی که ما برای او تدارک دیده‌ایم نمی‌گنجد.حتی شیطنت‌های این روح بیقرار جذاب و دلکش است، هر چند نام آز بر آن نهاده باشیم. چنانکه دیوانگی‌های کاووس که او را به آسمان می برد و بر زمین فرو می‌کوبد به جنگ دیوان مازندران می‌کشاند و به اسارت شاه هاماوران می‌نشاند آدمی ملالت نمی‌آفریند و سخن از وسعت قلمرو آزادی او دارد.

شاهنامه مبلغ زندگی فواره‌وار است هر چند که روشن‌تر از هر اثر دیگری سرنگونی فرجامین همۀ فواره‌های جهان را به نمایش گذارده است.



از رنگ گل تا رنجِ خار
شکل‌شناسی داستان‌های شاهنامه فردوسی
قدمعلی سرّامی
ص۷۴۹و۷۵۰


@vir486