خطر کردن در شاهنامه

شاهنامه داستان خطر کردن‌های آدمیان گرد‌نفراز است. پهلوانان بزرگ شاهنامه زندگی خود را وقف شاهان و به تبع آن مردم کرده‌اند. سام، زال، رستم، اسفندیار، سیاوش، ایرج، بهرام گور و انبوهی از قهرمانان شاهنامه شخصیت‌هایی ایثارگر دارند و زندگی آنان تسلسل خطر کردن‌های دنباله‌دار است.

رستم برای رهانیدن کاووس از بند شاه مازندران، هفت خوان خطرناك را پشت سر می‌گذارد و هنوز خستگی راه هفت خوان با تن اوست که نجات این شاهِ خویشتن‌بین از دام شاه هاماوران را می‌بسیجد. او تا دم مرگ پشت و پناه است و یکی پس از دیگری دشواری‌ها را از سر راه قوم ایرانی بر می‌دارد. اگر تنها خطر کردن‌های جهان پهلوان و چند قهرمان بزرگ دیگر شاهنامه را فهرست کنیم خوانندگان را از انبوهی آنها ملالت فرا خواهدگرفت. بیان این حقیقت را بس می‌دانیم که اصولا همه قهرمانان بزرگ شاهنامه از منش ماجراجویی برخوردارند و داستان‌های این حماسه مخاطبان خویش را به خطر کردن و جستن مهتری از کام شیر فرا می‌خوانند تمامت شاهنامه از يك نظر تفسیر این قطعه معروف حنظله‌بادغیسی است که گفت:

مهتری گر به کام شیر در است
شو خطر کن ز کام شیر بجوی

یا بزرگی و عز و نعمت و جاه
یا چو مردانت مرگ رویاروی

وقتی پهلوانانی چون رستم اسفندیار و اردشیر جامه بازرگانان در می‌پوشند و بی‌باکانه به دژهای سپند و رویین و هفتواد می‌روند، در حقیقت خطر می‌کنند و به من و تو می‌گویند زندگی خطر را پذیره شدن است. وقتی شاهانی چون اسکندر، ذوالاکتاف و بهرام گور به فرستادگی خویش به دربارهای اندلس، روم و هند می‌روند کارشان خطر کردن است و پیامشان اینکه:

دل به دریا زدن و دم نزدن می‌خواهد‌
هر کسی را نسزد زندگی طوفانی

وقتی گیو یک‌تنه در جستجوی کیخسرو به توران می‌رود و هفت سال از عمر خویش را در دیار غربت به سختی می‌گذارد خود را به خطر می‌اندازد. وقتی بندوی خویشتن را به جای پرویز جا می‌زند و او را به سوی روم روانه می‌کند و خود در دیر بر جای می‌ماند با آنکه می‌داند سپاهیان بهرام چوبین دیر را در محاصره گرفته‌اند نمونه‌ای از فضل و بزرگمردی و سالاری را به دست می‌دهد. حتی رفتن ایرج به نزد برادران نامهربان و کین‌توز خویش سلم و تور نمودی از کردار فاخر انسانی برتر است.

خطر کردن در شاهنامه داستان عمق و ارتفاع روح انسان حماسی است که تعالی‌طلب و برمنش است. از پستی گریزان و به بلندی خوگر است و این روح تعالی‌طلب و اوج‌گرا در قالبی که ما برای او تدارک دیده‌ایم نمی‌گنجد.حتی شیطنت‌های این روح بیقرار جذاب و دلکش است، هر چند نام آز بر آن نهاده باشیم. چنانکه دیوانگی‌های کاووس که او را به آسمان می برد و بر زمین فرو می‌کوبد به جنگ دیوان مازندران می‌کشاند و به اسارت شاه هاماوران می‌نشاند آدمی ملالت نمی‌آفریند و سخن از وسعت قلمرو آزادی او دارد.

شاهنامه مبلغ زندگی فواره‌وار است هر چند که روشن‌تر از هر اثر دیگری سرنگونی فرجامین همۀ فواره‌های جهان را به نمایش گذارده است.



از رنگ گل تا رنجِ خار
شکل‌شناسی داستان‌های شاهنامه فردوسی
قدمعلی سرّامی
ص۷۴۹و۷۵۰


@vir486

داستان یک مَثَل

تو بهتر می‌دانی یا پیغمبر خدا؟

پسری، مادر پیر و فرتوت خود را در زنبیلی نهاد و به همراه وی، به زیارت رسول خدا(ص) رفت. پیغمبر به مزاح به پسر فرمود: مادرت را به شوی بده تا تنها و دلتنگ نباشد.

پسر عرض کرد: یا رسول الله، پیری فرتوت چون او دیگر درخور شوهر نیست. چگونه او را به شوی دهم؟

پیرزن از پاسخ پسر، سخت برآشفت و با تندی و عِتاب به پسر گفت: تو بهتر می‌دانی یا پیغمبر خدا؟

آبشخور: دوازده‌هزار مَثَل فارسی، دکتر ابراهیم شکورزاده بلوری، ص ۳۵۰.


@vir486

پسر هفت‌ساله‌ی تاجیکی در کنار علیرضا قیامتی پژوهشگر شاهنامه.
شاد زی و دیر زی....

دلی تنگ‌تر دارم از چشم مور
ولی تا بخواهی در او خفته شور

به قد خم‌تر از ابروی دلبرم
ز گیسوی دلبر پریشان‌ترم

به من هفتخوان گشته این روزگار
نه من پور زالم نه اسفندیار

شبم تا سحرگه ز چشمان تر
ستاره فشان وستاره شُمر

به روزوشب و هفته و ماه و سال
بود اختر طالعم در وبال

ندانم چه زائیده مادر مرا
به طالع چه می‌بود اختر مرا

سیه‌روز و بدحالم از دردِ دل
همی روز و شب نالم از درد دل

دلم گشته از نیش اندوه ریش
پشیمانم از زندگانی خویش

به جز اینکه خون کرده در دل ما
از این زندگانی چه حاصل مرا

گر این زندگانی است مردن به است
سوی آن جهان رخت بردن به است

دلی نیست بی‌غم در این روزگار
تفو باد بر این چنین روزگار


بلنداقبال شیرازی


@vir486

جنگ در شاهنامه


شاهنامه، حماسه است و در حماسه اصلی‌ترین کردار، جنگ در جلوه‌های گوناگون است.جنگ‌ها در شاهنامه به اشکال متعدد اتفاق می‌افتد که می‌توان آن‌ها را بدین‌گونه طبقه‌بندی کرد:

۱. جنگ مردانه انسان‌ها با یکدیگر که یا گروهی یا تن‌به‌تن است.

٢. جنگ انسان‌ها با دیوانو اهریمنان و جادوان که گاه گروهی و گاه تن‌به‌تن است.

۳‌. جنگ انسان با جانوران چون جنگ با اژدها، کرگدن، شیر، پیل، گراز، سیمرغ و کرم که بیشتر به صورت تن بتن انجام می‌پذیرد.

۴.جنگی که درو دام و مرغ و پری در آن به همراهی انسان و برای پیروزی او بر اهریمنان پیکار می‌کنند.

۵. جنگ نامردانه که نمونه‌های اصلی آن شبیخون و جنگ در دژ دشمن پس از راه‌یابی به آن به نیرنگ است. البته می‌توان گونه‌های فرع‌یتری از جنگ نیز تصور کرد مثلا جنگ میان مردوزن که خود شامل جنگ میان پهلوانان مرد و زن و جنگ میان پهلوانان و زنان جادو است.

مسئله مهم این است که این شکل کرداری با آنکه صدها بار در داستان‌های شاهنامه تکرار می‌شود باز هم چندان خسته‌کننده و روان‌آزار نیست. البته این از آن روست که هم سراینده با ایجاد تنوع در ارائه جنگ‌ها، حالت تکراری بودنشان را تخفیف می‌دهد و هم چون در داستان‌های جداگانه پیش می‌آیند، خود بخود، در موضع کردارهای نامکرر قرار می گیرند، بویژه که بدین طریق قهرمانان نیز جای خود را به یکدیگر می‌دهند و کرداری که محتوایی مکرر دارد با تحول موضوع، قهرمان و دیگر عناصر، کمتر تکرار می‌نماید.


از رنگ گل تا رنجِ خار
(شکل‌شناسی داستان‌های شاهنامه فردوسی )
قدمعلی سرّامی
ص۲۷۹

@vir486

در این بیت حافظ غم و اندوهی عجیب هست، ناامیدی موج می‌زند، هر گوشه و کنار این مُلک را که می‌بینی از سَموم فساد و نابرابری و ناترازی و خیانت و تزویر و سالوس غرق است اما با وجود همه‌ی این‌ها گاهی دیدن تصاویری از جهان‌پهلوان خادم، گاهی محیط‌بانان، گاهی فرهنگ‌دوستان، شاهنامه‌خوانان باز قوّت قلب می‌گیریم که درست است که این سَموم و زهرها از جانب شما گویی تمامی ندارد اما همدلی و ایران‌دوستی و فرهنگ‌دوستی ما تریاقی‌ست بر این سموم، بر این تاخت‌وتاز زهرآگین چندروزه‌ی شما.
بادا که بر دوام نباشید....

از این سَموم که بر طَرْف بوستان بگذشت
عجب که بوی گلی هست و رنگ نسترنی


حافظ


@vir486

عشق کار نازکان نرم نیست
عشق کار پهلوان است ای پسر
مولوی

در ره منزلِ لیلی که خطرهاست در آن
شرطِ اول قدم آن است که مجنون باشی
حافظ




@vir486

من سال‌ها به این مسئله که چرا فردوسی را حکیم خوانده‌اند اندیشیده‌ام. همیشه در شگفت بوده‌ام که چرا شاعری حماسه‌پرداز را فیلسوف می‌انگارند، اما وقتی به این سخن فیثاغورث بازخوردم باورم شد که فردوسی فیلسوف است و من خبر نداشته‌ام باورم شد که حکیم دانستن وی بی‌حکمت نبوده‌است. دانای یونان گفته است در این زندگانی درست مانند میدان بازیهای المپيك، سه قسم انسان یافت می‌شود (پایین‌ترین طبقات، طبقه‌ای است که برای خرید و فروش و در پی سود جویی به میدان ورزش می‌رود. طبقه میانه طبقه‌ای است که برای شرکت در مسابقات به آنجا می‌رود ولی بهترین طبقه طبقه‌ای است که فقط برای نگاه کردن به ورزشگاه می‌آید.

آری او از جماعت سوم است و بیهوده نبوده است که محمود و محمودیان که از طبقه شرکت کنندگان در مسابقه بوده‌اند و فروترانشان از طبقه سودجویان، او را به بازی نگرفته‌اند و دریغا اگر می‌گرفتند. امروز که ما هزار سال از مرگ شاعر فیلسوف را پشت سر می‌گذاریم در می‌یابیم که این مرد چه بردی کرده است که اگر محمود اثر او را می‌پذیرفت باختی جبران ناپذیر کرده بود.


فردوسي يك فيلسوف است و با خواندن شاهنامه او عملا فلسفیدن و زیستن فلسفی را توانیم آموخت درونمایه‌های فلسفی شاهنامه گواه ما بر درستی این ادعاست.


از رنگِ گل تا رنجِ خار
(شکل‌شناسی داستان‌های شاهنامه فردوسی )
قدمعلی سرّامی
ص۶۰۲و۶۰۳


@vir486

نه آن شیرم که با دشمن برآیم
مرا آن بس که من با من برآیم


نظامی گنجوی



@vir486

ایران درون سینه من می‌کشد غریو
کای رهنورد گم شده آخر گریختی
وان میوه‌ی طلایی اندیشه‌های پاک
در رهگذر مردم بیگانه ریختی
آخر گریختی
و ز من گسیختی
شب‌ها شنیده‌ام که در آغوش دلبران
مستانه پای بر سر پیمانه می‌زنی
از یاد برده‌ای شب وحشت‌فزای من
شب تا به صبح، نغمه مستانه می‌زنی.

ایران! پیام مهر مرا زین دیار دور
بشنو که راز‌گستر افسانه توام
رفتم مگر که بازنگردم ولی به جان
دل بسته‌ی فریب پری‌خانه توام.



@vir486

هر دورانِ حسرت، دورانِ پیش از خود را بر زبان می‌آورد. کم و بیش در هر نسل این باور دیده می‌شود که نسل‌های گذشته از او خوشبخت‌تر زیسته‌اند؛ و در مجموع، با شگفتی به اشاره‌های متعدّد مُشعِر بر حسرتِ روزهای گمشده‌ی باستانی بر می‌خوریم. اگر این اشاره‌ها بخواهند از کتاب‌های شعر و نثرِ فارسی بیرون کشیده شوند، خود کتابی می‌شوند.
تنها از یک نمونه اسم ببریم و آن قصیده‌ی "ایوان مدائنِ" خاقانی است، گمان نمی‌کنم معادل و مشابهی برای آن در ادبِ هیچ تمدّنِ منقرضی، نه روم، نه یونان، نه مصر و نه سرزمینِ دیگر بتوان یافت.
آیا این بدان معنا نیست که هر دوره، از دوره‌ی پیش دشوارتر می‌شده است؟

           
 ایران‌ و‌ تنهایی‌اش
اسلامی‌ندوشن



@vir486

هر آنگه که گویی رسیدم به جای
نباید به گیتی مرا رهنمای

چنان دان که نادان‌ترین کَس، تُوی
اگر پندِ دانندگان نشنوی


فردوسی


@vir486

ایرانیان بیش از چهارده قرن در این جنگ علیه تاریک‌اندیشی جنگیده‌اند. ممکن است سال‌های زیاد دیگری هم بجنگند. این جنگ ما را به عنوان یک ملت تعریف کرده، در از دست دادن هویت‌مان جلوگیری کرده و الهام‌بخش خلق فرهنگ غنی‌مان شده.


شجاع‌الدین شفا



@vir486

آی آدم‌ها که بر ساحل نشسته شاد و خندانید!
یک نفر در آب دارد می‌سپارد جان
یک نفر دارد که دست و پای دائم می‌زند
روی این دریای تند و تیره و سنگین که می‌دانید
آن زمان که مست هستید، از خیال دست یابیدن به دشمن
آن زمان که پیش خود بیهوده پندارید
که گرفتستید دست ناتوانی را
تا تواناییِ بهتر را پدید آرید
آن زمان که تنگ می‌بندید
بر کمرهاتان کمربند
در چه هنگامی بگویم من؟
یک نفر در آب دارد می‌کند بیهوده جان قربان!


آی آدم‌ها که بر ساحل بساط دلگشا دارید!
نان به سفره جامه‌تان بر تن
یک نفر در آب می‌خواند شما را
موج سنگین را به دست خسته می‌کوبد
باز می‌دارد دهان، با چشم از وحشت دریده
سایه‌هاتان را ز راه دور دیده
آب را بلعیده در گود کبود و هر زمان بی‌تابی‌اش افزون
می‌کند زین آب‌ها بیرون
گاه سر، گه پا.
 

آی آدم‌ها!
او ز راه دور، این کهنه جهان را باز می‌پاید
می‌زند فریاد و امید کمک دارد
آی آدم‌ها که روی ساحلِ آرام در کار تماشایید!
موج می‌کوبد به روی ساحلِ خاموش
پخش می‌گردد چنان مستی به جای افتاده، بس مدهوش
می‌رود نعره‌زنان، وین بانگ باز از دور می‌آید:
آی آدم‌ها!
و صدای باد هر دم دل‌گزاتر
در صدای باد بانگ او رهاتر
از میان آب‌های دور و نزدیک
باز در گوش این نداها:
آی آدم‌ها!
آی آدم‌ها!



نیمایوشیج 

@vir486

آی‌آدم‌ها
شعر نیما
با صدای احمد شاملو.

برای این‌ روزهای وطن که یکی یکی پرپر می‌شود.