خورشید تویی و ذره ماییم
بی روی تو روی کی نماییم
تا کی به نقاب و پرده یک ره
از کوی برآی تا برآییم
چون تو صنم و چو ما شمن نیست
شهری و گلی تویی و ماییم
آخر نه ز گلبن تو خاریم
آخر نه ز باغ تو گیاییم
گر دستهٔ گل نیاید از ما
هم هیزم دیگ را بشاییم
بادی داریم در سر ایراک
در پیش سگ تو خاکپاییم
آب رخ ما مبر ازیراک
با خاک در تو آشناییم
از خاک در تو کی شکیبیم
تا عاشق چشم و توتیاییم


سنایی


@vir486

سال چهارصدویک ( ۱۰۱۰م) که بنابر قرائن مُتقن،شاهنامه برای تقدیم به نزد محمود برده‌می‌شود، سال بسیار تنگ و ننگی برای خراسان است. در تاریخ یمینی راجع به قحطی آن سال در نیشابور چنین آمده‌است.
...دانه‌ی گندم به قیمت از دانه‌ی مروارید درگذشت و سنبله‌ی آسمان بر عزّت از سنبله‌ی زمین حسد آورد.‌.و کار بجایی رسید که در فرضه‌ی نیشابور هزار آدمی هلاک شد و کس به غسل و تکفین و تدفین ایشان نمی‌رسید...و شدت آن محنت بدان رسید که مادر بچه‌ می‌خورد....و شوهر زن را می‌کشت و می‌جوشانید و به اجزا و اعضای او تزجّی و تعذّی می‌کرد و مردم را از شوارع درمی‌ربودند و می‌کشتند و می‌خوردند.‌‌‌‌...و از سگ و گربه و امثال آن هیچ نماند. (تاریخ یمینی ۳۱۴و۳۱۵).
فردوسی در این سال هشتادساله است. بنا به گواهی بعضی ابیات به همراه پیری، درماندگی و فقر نیز به او روی آورده‌بود‌. در این گرداب مشکلات تنها پناهگاهش کتابش است که در انتهای عمر برای او گشایشی بیاورد. خاصّه آنکه او ثروتِ شخصی خود را در راهِ سرودن این کتاب خرج کرده‌است. با اینهمه در شکوه‌هایی که از نداری و نیاز دارد، هرگز آن لحنِ بزرگوارانه غایب نیست:

هوا پُرخروش و زمین پر ز جوش
خُنک آنکه دل شاد دارد به نوش

درم دارد و نقل و نام و نبید
سرِ گوسفندی تواند برید

مرا نیست، فرخ مر آن را که هست
ببخشای بر مردمِ تنگدست


سرو سایه‌فکن
(درباره‌ی فردوسی و شاهنامه)
دکتر اسلامی‌ندوشن
ص۷۷و۷۸



@vir486

ریش ریا در آمده! روزگاری سخن از خِرد گفتم، دندانم شکستید و امروز در پی لقمه‌ای ، قلم می‌تراشم، می‌شکنید. چه بنائی می‌خواستم برآورم در این ویرانه و چنان کردید که بر پای خویش ایستادن نمی توانم و هر دم در ظلمات خندقی یا چاهی فرو می‌افتم و از درد‌، اندیشه فراموش کرده‌ام. . .


طومار‌ِ شیخ‌ِ شرزین

بهرام‌بیضایی


@vir486

به روزِ نیکِ کسان گفت: تا، تو غم نخوری!
بسا کسا که به روزِ تو آرزومند است


رودکی


@vir486

به طور خلاصه در میان همه‌ی گویندگانِ بزرگ ایران اگر می‌خواستیم جهان‌بینی کسی را مو به مو به اجرا درآوریم، به امید آنکه جهانی آراسته‌تر، متعادل‌تر، و همراه با سعادت نسبی پدید آید، تنها جهان‌بینی فردوسی به کارمان می‌آید..


سرو سایه‌فکن
) درباره‌ی فردوسی و شاهنامه )
اسلامی نُدوشن
ص ۸۹


@vir486

چو آمد به نزدیکِ سر تیغِ شصت
مَده می که از سال شد مرد مست


فردوسی بزرگ


@vir486

من از نهایت شب حرف می‌زنم
من از نهایت تاریکی
و از نهایت شب حرف می‌زنم
اگر به خانه‌ی من آمدی برایم
ای مهربانِ خسته‌ی تنها
تنها یک سبد گل بیاور
سبدی پر از گل‌های سرخ
که عشق را
من به اندازه‌ی یک سبد گل سرخ
می‌شناسم..

بانو فروغ فرخزاد


@vir486

نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش نهم

البته چنین نمونه‌های گران‌بهایی که از درون ـ و یا شاید بهتر باشد بگوییم از ناخودآگاه - گوینده بجوشد، چندان فراوان نیست، زیرا «خودآگاه» شاعر راه وی را می‌ساخت و او را در آن بستر تنگ می‌راند.

می‌گوییم بستر تنگ، زیرا ایدئولوژی سیاسی بسیاری از جنبه‌های وجودی و کلی انسان را نادیده می‌گیرد و آدمی را به حیوان سیاسی، آن هم فقط یک نوع سیاست تنزل می‌دهد و سپس راه چاره‌ی سخت ولی میان‌بُری برای درمان تقریباً همه‌ی دردها پیش پایش می‌گذارد. مثلاً بنا بر ایدئولوژی مارکسیسم عوامانه‌ی استالینی، در آن سالها ماتریالیسم دیالکتیک، جهان را توضیح می‌داد و ماتریالیسم تاریخی، انسان و رهایی او را پذیرش و عمل به این ایدئولوژی، سرودن و نوشتن درباره‌ی رهایی خلق و به ضد طبقه حاکم و مظهر آن در دوران استبداد البته خطر کردنی بود که نیاز به شجاعت داشت. اما از سوی دیگر این شجاعت اهل قلم را از مهلکه‌ی بزرگتری نجات می‌داد، از خطر اندیشیدن و در قبال تعهدی بزرگتر، نو به نو دل به دریا زدن، از خطر تعهد در قبال خود و جهان، از چگونه در جهان (و به تبع آن در اجتماع) بودن و چگونه خود را در جهان راه بردن یا به زبانی گنگ و مبهم از تعهد در برابر «حقیقت» که بسیاری از شاعران و نویسندگان چه بدانند و چه ندانند متعهد به آن‌اند. زیرا نوشتن وضع گرفتن در برابر چیزها و کسان یعنی پذیرفتن و نپذیرفتن و انتخاب کردن یعنی متعهد شدن است و این مستلزم اندیشیدنی پیوسته و انتخاب کردنی مدام است و هر انتخابی خطر کردنی دیگر است.

ادبیات متعهد ما - مثل هر جای دیگر- کار را با همه دشواری‌هایش آسان گرفت. چون افزون بر آن چه گفته شد، در دام ایدئولوژی توده‌گرایی افتاد که بنا بر آن هر چه از خلق برآید و مربوط به آن باشد، فقط آن درست و حق است. دشمنان خلق را هم همین ایدئولوژی نشان داده بود. پس ادبیات که ملاک درست و نادرست و حق و ناحق را در آستین داشت با خیال آسوده راه خود را می‌پیمود.


شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب
ص ۹۰و۹۱


@vir486

افروختن و سوختن و جامه دریدن
پروانه ز من، شمع ز من، گل ز من آموخت


طالب‌آملی



@vir486

دریغا عمر که عِنان‌گشاده رفت و از وی جز تجربت و ممارست عِوَضی بدست نیامد که در وقتِ پیری پای‌مردی یا دست‌گیری تواند بود.


کلیله و دمنه
تصحیح مجتبی مینوی


@vir486

قدرت ایرج میرزا در توصیف حالات مستی


مرنج از من که امشب مست بودم
به مستی با تو گستاخی نمودم

من امشب ای برادر مستِ مستم
چه باید کرد؟ مخلص مِی پرستم

ز فرطِ مستی از دستم فُتد کِلک
چَکد مَی گر بیَفشارَم به هم پِلک

کنارِ سفره از مستی چنانم
که دستم گُم کند راهِ دهانم

گهی بر در خورم گاهی به دیوار
به هم پیچید دو پایم لام الف وار

چو آن نو کوزه‌هایِ آب دیده
عرق اندر مَساماتَم دویده

گَرَم در تن نبودی جامۀ کِش
شدی غرقِ عَرق بالین و بالش

اگر کبریت خواهم بر فروزم
همی ترسم که چون الکل بسوزم

چو هم کاه از من و هم کاه دانم
دلیلِ این همه خوردن ندانم

حواسم همچنان بر باده صَرفَست
که گویی قاضیم وین مالِ وَقفَست

من ایرج نیستم دیگر، شرابم
مرا جامد مپندارید آبم

الا ای عارفِ نیکو شمایل
که باشد دل به دیدارِ تو مایل



@vir486

ای غایب از نظر به خدا می‌سپارمت
جانم بسوختی و به دل دوست دارمت
تا دامنِ کفن نکشم زیرِ پایِ خاک
باور مکن که دست ز دامن بدارمت
محرابِ ابرویت بنما تا سحرگهی
دستِ دعا برآرم و در گردن آرمت
گر بایدم شدن سویِ هاروتِ بابلی
صد گونه جادویی بکنم تا بیارمت
خواهم که پیش میرمت ای بی‌وفا طبیب
بیمار باز پرس که در انتظارمت
صد جوی آب بسته‌ام از دیده بر کنار
بر بویِ تخمِ مِهر که در دل بکارمت
خونم بریخت وز غمِ عشقم خلاص داد
مِنّت پذیرِ غمزهٔ خنجر گذارمت
می‌گریم و مرادم از این سیلِ اشک‌بار
تخمِ محبّت است که در دل بکارمت
بارم ده از کرم سویِ خود تا به سوزِ دل
در پای دم‌به‌دم گهر از دیده بارمت
حافظ شراب و شاهد و رندی نه وضعِ توست
فِی‌الجمله می‌کنی و فرو می‌گذارمت


حافظ


@vir486

سعدی در برابر مولوی این دو کیستند؟ مولوی آخرین شاعر صوفی بزرگ خراسان است که عرفان زاهدانه و شعر عاشقانه‌ی با او به اوج کمال می‌رسد. شعر او اوج شعر حماسي صوفيانه‌ي خراسانی‌ست. مولوی روایتگر بی‌قرار داستان غربت روح و دورماندگی آن از اصل خویش در عالم خاکی ست؛ عالمی که او از آن سخت بیزاراست و بی‌تاب گسستن از آن عالم حس و حسانیت:

پنبه اندر گوش حس دون کنید
بند حس از چشم خود بیرون کنید

پنبه ی آن گوش سر گوش سر است
تا نگردد این کر آن باطن کر است

بی حس و بی گوش و بی فکرت شوید
تا خطاب «ارجعی!» را بشنوید

حش خشکی دید کز خشکی بزاد
موسي جان پای در دریا نهاد

عشق پرشور جان بی‌آرام او در شعری حماسی آبشاروار فرو می‌ریزد.

جان او بی‌قرار دیدن روی خورشیدوار «یار» است که در این جهان در حجاب ظلمت است. او را با شب زلف یار که حافظ چنان ظریف در هر تار آن دلی می‌آویزد و دل خویش را نیز «جاودانه» در آن گرو می‌گذارد هیچ کار ندارد چرا که زلف یار، در نماداندیشی عرفان شاعرانه کنایه از عالم خاکی‌ست. او از دو جهان فارغ است و یک سودا بیشتر ندارد.



عرفان و رندی در شعر حافظ
داریوش آشوری
ص۱۲۳


@vir486

رقم کرده با نوک کلک دبیر
به نامه، جهاندیده دهقان پیر
که از عهد شیث و کیومرث و جم
چنین است رسم ملوک عجم
که چون خشم گیرند بر عاقلان
نشانندشان همسرِ جاهلان
غضب چون نمایند بر بخردی
به زندان کنند اندرش با ددی
نه آن دد که مردم دری کار اوست
همان دد که از مردم سفله خوست
بتر زین نباشد عذابی الیم
که با احمقی همسر افتد حکیم
کریمی که جفت لئیمان شود
برو سختی مردن آسان شود
ازین است کز سرور کاینات
جهان معانی، علیه الصّلات
چنین است فرمان که باشد سه تن
سزای ترحّم، به دور زمَن
عزیزی که چرخش به خواری کشد
توانگر که از فقر تلخی چشد
سیم بخردی کز جفای سپهر
شود سُخرهٔ جاهل دیو چهر
خدای کرم گستر ذوالجلال
نیوشندهٔ راز و دانای حال
مرا زین سه محنت رهایی دهد
وزین بستگی، دلگشایی دهد


حزین‌لاهیجی


@vir486