ترسم نماز صوفی با صحبتِ خیالت
باطل بُوَد که صورت بر قبله می‌نگاری

سعدی


ترسم: یقین دارم، مطمئن هستم

سعدی در جای دیگر گوید:

ترسم نرسی بکعبه ای اعرابی
کین ره که تو می‌روی به‌ ترکستانست

و نیز حافظ می‌گوید:

ترسم این قوم که بر دُردکشان می‌خندند
در سرِ کارِ خرابات کنند ایمان را



@vir486

ذبیح الله صفا در خصوص سبک شعر نظامی می‌گوید: نظامی در انتخاب الفاظ و كلمات مناسب و ایجاد ترکیبات خاص تازه و ابداع و اختراع معانی و مضامین نو و دلپسند در هر مورد و تصویر جزییات و نیروی تخیّل و دقت در وصف و ایجاد مناظر رائع و ریزه‌کاری در توصیف طبیعت و اشخاص و احوال و به کاربردن تشبیهات و استعارات مطبوع و نو در شمار کسانی است که بعد از خود نظیری نیافته است.

آربری به نقل از سی ای ولسون در خصوص سبک نظامی می‌گوید: نظامی از لحن کلامی بهره می‌جوید که گرچه یگانه نیست نادر است؛ زیرا در میان شاعران پارسی‌گوی هم هستند کسانی که سخنشان مبهم و فهم آنها دشوار است، لکن اینگونه پیچیدگی را می‌توان ابهام قراردادی خواند در مقابل کلام نظامی چون بسیاری از شاعران اروپایی به گونه‌ای غیر قراردادی ابهام دارد. او از خیالبندی‌ها و استعاره‌هایی سود می‌جوید که برای درک و دریافت آنها جز دارا بودن احساس شاعرانه و حس داوری سلیم هیچ کلیدی وجود ندارد در اشعار شاعری چون جامی ستاینده بزرگ نظامی و پیرو راه او سبک به رغم برخورداری از تخیلات ظریف بسیار چنان روشن است که تقریباً می‌توان احساس مورد نظر را پیش‌بینی کرد در نظامی چنین کاری محال است و ناگزیر باید نهایت تخیل و قوی‌ترین قوای تمیز و داوری را به کار بست.»



مخزن‌الاسرار
نظامي گنجوی
تصحیح و شرح دکتر ناصر نیکوبخت
نشرچشمه
ص ۳۱

@vir486

بیگانه پرستی و ایرانی ستیزی سالهاست که مد شده، سهوی هم نیست بلکه کاملا عمدی و برنامه ریزی شده است.

در مملکتی که دبیرها و شمسایی‌ها با وقاحت تمام تکیه بر مسند زده‌اند و خادم‌ها و حجازی‌ها باید خانه نشین باشند قطعا عمدی در کار است.

وقتی بهرام بیضایی در غربت می‌نویسد و وقتی تقوایی در غربت می‌میرد یکه‌تازی به دست غفوریان و رجبی می‌افتد و دواسبه خواهد تاخت اما ما این گواهی تاریخ از دوره‌ی مغول یادمان
نخواهد رفت که :

آن که اسب داشت غبارش فرونشست
گرد سُم خران شما نیز بگذرد

ز در در آ و شبستان ما منور کن
هوای مجلس روحانیان معطر کن

اگر فقیه نصیحت کند که عشق مباز
پیاله‌ای بِدَهش گو دماغ را تر کن

به چشم و ابروی جانان سپرده‌ام دل و جان
بیا بیا و تماشای طاق و منظر کن

ستاره شب هجران نمی‌فشاند نور
به بام قصر برآ و چراغ مه بر کن

بگو به خازن جنت که خاک این مجلس
به تحفه بر سوی فردوس و عود مجمر کن

از این مزوجه و خرقه نیک در تنگم
به یک کرشمه صوفی‌وشم قلندر کن


حافظ


@vir486

نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش سیزدهم


نیما در «افسانه» به حافظ می‌گوید:

حافظا این چه کید و دروغی است
کز زبان می و جام و ساقی است؟
نالی ار تا ابد باورم نیست
که بر آن عشق بازی، که باقی است
من بر آن عاشقم که رونده است.

اگر - به گمان نیما - حافظ در هوای وجودی باقی و سرمدی - خدا ـ باشد، سراینده‌ی افسانه در عوض دوستدار هستی فانی و سپنجی آدمی است. انسان‌گرایی شاعر امروز عرفان شعر کهن را باور ندارد و به دیده انکار می‌نگرد تا خود جایگاه آن را به دست آورد. اساساً بدون روی گرداندن از شعر کلاسیک، سرودن منظومه‌ای چون «افسانه»، شدنی است؟ روی آوردن به آینده ناچار مستلزم پشت کردن به گذشته است. اما داوری شاملو درباره موضوع شعر شاعر پیشین چنان یکباره شعر و شاعری پیش از خود را به مسخره می‌گیرد که گویی رأی داور از پیش صادر شده است. شعر بزرگ فارسی البته نیاز به سنجش و ارزیابی تازه دارد. اما خشم و خروش‌هایی از این دست چیزی بر کسی روشن نمی‌کند. باری بگذریم و برویم بر سر شعر متعهد.

در این دریافت شعر ابزار است، مانند مته و دار. باید بتوان به یاری آن جنگید و دشمنان را بدان آویخت و یا دست کم چون اهرمی صخره‌ها را از پیش پای خلق به کنار زد. شاعر چون شاخه‌ای از جنگل خلق، سراینده‌ی درد و امید آنان، در شب از صبح و در شکست از پیروزی سخن می‌گوید و فتح‌نامه می‌سراید تا روان‌های خسته‌شان آباد و چشم‌های خفته‌شان بیدار شود.

به این ترتیب شعر فقط امر اجتماعی است - پیروزی قطعی است و شاعر وجدان سیاسی خلق و سراینده‌ی پیروزی فردای آن‌هاست. بدین‌گونه هدف شعر از پیش معین شده و همه چیز به سوی آن هدایت می‌شود. پس شاعر نقشه‌ی راهی را که باید بپیماید در دست دارد. با افکندن شعر در تنگنای اجتماع، امور نفسانی و کلی، زمان عشق و مرگ، پرسش‌های همیشگی و همگانی شعر فارسی: از کجا و برای چه آمده‌ایم و برای چه می‌رویم، دردهای ابدی انسانِ آگاهی که اسیر طبیعت نا‌آگاه است و بیدادی که نه فقط به سبب در اجتماع بودن بلکه به سبب در جهان بودن بر انسان می‌رود (آه از این جور و تطاول که در این دامگه است)، همه در خفا می‌ماند و به یاد نمی‌آید و یا اگر بیاید به درون مرزهای بسته اجتماع فرو کشیده می‌شود و تازه در آنجا هم در چارچوب روابط و مبارزه‌ی طبقاتی می‌افتد و چون حادثه‌ای گذرا دارای عمر کوتاه و سرنوشت ناچیزی می‌شود.


شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب
ص۹۸و۹۹


@vir486

اهمیت درفش کاویانی برای ایرانیان



در یکی از متن‌های پهلوی به نام یادگار زریران، از درفش کاویانی با صفت «پیروز» نام رفته است که نشان ِ فال نیک زدن برای پیروزی در جنگ‌هاست.

در شاهنامه برای درفش کاویانی دو نوع صفت یاد شده است.
یکی صفات ِ تابان، درفشان، فروزان، فروزنده و دل‌انگیز که اشاره به درخشندگی و زیبایی درفش کاویانی دارند، چه از جهت ریشه‌های رنگارنگ درفش (سرخ و زرد و بنفش) و چه به خاطر گوهرهای گوناگونی که بدان آویخته یا دوخته بودند «و درفش کاویانی چنان می‌درخشید که اندر شب تیره چون شید بود.»
و دیگر صفات همایون و خجسته که نشان تقدیس درفش کاویانی در میان ایرانیان است.

از این رو پیش از حرکت سپاه، پنج موبد درفش کاویان را بر می‌افراختند.
در هنگام نبرد، ایرانیان، چشمی به درفش کاویانی داشتند و اگر آن را در جای خود نمی‌دیدند و یا درفش به دست دشمن می‌افتاد روحیهٔ خود را می‌باختند.
برای مثال در جنگ پَشن وقتی فریبرز فرمانده‌ی سپاه ایران با درفش کاویانی از جنگ می‌گریزد، بسیاری از پهلوانان، میدان نبرد را ترک می‌کنند و حتی گودرز نیز آهنگ گریز می‌کند.
در این هنگام، گیو، پسر خود بیژن را به نزد فریبرز می‌فرستد که یا بازگردد و یا درفش را به بیژن دهد.
ولی فریبرز نه خود باز می‌گردد و نه درفش را به بیژن می‌دهد، بدین بهانه که درفش باید همیشه با سپهسالار باشد و پهلوانان دیگر شایستگی حمل درفش کاویان را ندارند.

بیژن که وضعیت سپاه ایران را در خطر می‌بیند، شمشیر کشیده، درفش را به دو نیمه می‌کند و با نیمه‌ای که به چنگ می‌آورد به سوی سپاه باز می‌گردد.
در این هنگام ترکان که او را با درفش می‌بینند برای گرفتن درفش کاویان بدو حمله می‌کنند و از آن‌سو ایرانیان نیز به کمک بیژن می‌شتابند و در این نبرد بسیاری از پهلوانان ایران در راه دفاع از درفش کاویان جان می‌سپارند و از آن میان ریو نیز پسر کیکاوس.

در شاهنامه صحنه‌ی دیگری نیز هست که اهمیت درفش کاویان را نمایش می‌دهد.
در داستان جنگ گشتاسپ با ارجاسب ـ و هم‌چنین در صورت پهلوی آن یادگار زریران - وقتی در گیراگیر نبرد، درفش کاویان بر زمین می‌افتد، یکی از پهلوانان ایران به نام «گرامی» از اسب پیاده شده، درفش را بر می‌گیرد و پس از زدودن آن از خاک دوباره بر اسب می‌نشیند، ولی در این هنگام ترکان او را دیده و محاصره‌اش می‌کنند و یک دست او را می‌اندازند. گرامی، درفش را به دندان می‌گیرد و با یک دست می‌جنگد تا کشته می‌شود.

دکتر #جلال_خالقی_مطلق
شاهنامه‌شناس و مصحّح شاهنامه
سخن‌های دیرینه، به کوشش علی دهباشی
صص ۲۰۵-۲۰۲


@vir486

با همه‌ی اُفت‌وخیزها، برای ما افتخار کوچکی نیست که در آب و خاکی زندگی می‌کنیم که انسان‌های شاهنامه در آن زیسته و مُرده‌اند، و همین هزارسال پیش کسی چون ابوالقاسم فردوسی در آن زیست و مُرد. وقتی نگاه به عقب برمی‌گردانیم باید به فکر فرو برویم و با خود بگوئیم:
ما کم مردمی نبوده‌ایم.


سرو سایه‌فکن
درباره‌ی فردوسی و شاهنامه
محمدعلی اسلامی‌ندوشن
ص ۱۷۴


@vir486

قره‌العین
بخش‌اول

زرین‌تاج یا فاطمه، مکنی به ام‌سلمه و ملقب به زکیه و طاهره و قرة‌العین، دختر حاجی ملا محمد‌صالح برغانی‌قزوینی از علمای اخباری معروف، به سال ۱۲۳۳ ه ق در قزوین به دنیا آمد. مقدمات علوم را با خواهرش مرضیه در محضر پدر آموخت و بعد به تحصیل فقه واصول و ادبیات عرب پرداخت. طاهره آثار شیخ احسائی و سید رشتی را مطالعه کرد و به عقیده شیخیه در آمد و با سید رشتی مکاتبه و ارتباط برقرار کرد و سید در رسائل خود او را قرة‌العين نامید.

مطالعه‌ی طاهره در آثار و عقاید شیخیه زندگانی او را پاک دیگرگون ساخت تا حدی که دوپسر و يك دختر را که از پسر عمویش داشت، به شوهر سپرد و به قصد دیدن سید رشتی به کربلا رفت. اما چون به آنجا رسید، سید درگذشته بود و قرة‌العین، که در آن هنگام بیست و نه سال داشت، در خانه‌ی سید اقامت گزید و از پس پرده به تدریس و افاده طلاب پرداخت و پس از آنکه سید باب در شیراز پیدا شد، قرة‌العین به وسیله‌ی ملا حسین بشرویه ای ( باب‌الباب) با او مکاتبه کرد و در عداد حروف حی یعنی یاران نخستین سید باب در آمد و لقب طاهره از او یافت و آشکارا به تبلیغ پرداخت.

قرة‌العین پس از مراجعت اصحاب باب به کربلا، همچنان به مساعدت آنان و بحث و استدلال و تدریس مشغول بود تا آنکه جمعی به خانه سید رشتی که قرة‌العین در آنجا منزل داشت، ریختند و او ناچار به بغداد رفت و چون همانجا نیز به دعوت و تبلیغ پرداخت، به امر والی بغداد، ابتدا در خانه شیخ محمود آلوسی، مفتی بغداد، توقیف و بعد به فرمان سلطان عثمانی، در اوایل سال ۱۲۶۳ ه ق، با همراهان به ایران اعزام گردید و او همه جا تبلیغ‌کنان وارد قزوین شد و چندی در آنجا بود تا بعد از کشته شدن عمو و پدر شوهرش، حاجی ملا محمد‌تقی‌، به دست پیروان سید باب ( ۱۲۶۴ هـ ق ) ، به تهران آمد و با یاران دیگر به دشت «بدشت»، در هفت کیلومتری شاهرود، رفت و در انجمنی که در آنجا برپاشده بود‌، بی‌پرده در برابر حضار نمودار شد و برای پیروان باب سخن گفت و غوغایی برپا کرد و از آنجا به تهران بازگشت و ظاهراً باز به قزوین رفت، تا بعد از کشته شدن باب او را از قزوین به تهران آوردند و در باغ محمود خان، کلانتر تهران‌، در يك بالاخانه‌ی بی‌پله زندانی کردند و بود تا کمی پس از حادثه تیراندازی به ناصر‌الدین‌شاه‌، یعنی در روز اول ذیقعدۀ ۱۲۶۸ هـ ق‌، که ۳۶ سال بیشتر‌ نداشت، به امر شاه و وزیرش، میرزا آقاخان نوری، در باغ ایلخانی محل کنونی بانک ملی کشته شد.



از صبا تا نیما
تاریخ ۱۵۰ سال ادب فارسی
(بازگشت، بیداری)
یحیی آرین‌پور
ج دوم
ص۱۳۰و۱۳۱
@vir486