بیهقی آن‌ها را پسریان می‌خواند، و در مُقابل پدریان که در زمان وزارت حسنک و پادشاهی محمود کارها را در دست می‌داشتند.
این پسریان که بیهقی در حق آن‌ها می‌گوید: کاروانی زده شد، کارِ گروهی سره شد، بنا به گواهیِ حوادث دوران مسعود، از نخبه‌ی نابکاران زمان بوده‌اند. و در راس آن‌ها از لحاظ رذالت، بوسهل زوزنی است و احمد میمندی وزیر نیز از همکاری با آن‌ها دریغ ندارد، و همین‌ها هم هستند که سرانجام سلجوقی‌ها را بر ایران مسلط می‌کنند.

سروِ سایه‌فکن
(درباره‌ی فردوسی و شاهنامه )
دکتر محمدعلی اسلامی‌نُدوشن
ص ۵۵


@vir486

به عشقِ هوا بر زمین شد گُوا
به نزدیکِ خورشیدِ فرمانروا

در این پندارِ شاعرانه، بازتابی از اسطوره‌ها و باورهای باستانی را می‌توانیم یافت که بر پایه‌ی آن‌ها، دلباختگی آسمان و زمین به یکدیگر پدیده‌های گونه‌گون هستی را پدید آورده‌است و آفرینش، از این دلباختگی برآمده‌است و مایه گرفته.


نامه‌ی باستان
ویرایش و گزارش شاهنامه
دکتر میرجلال‌الدین کزازی
ج شش
ص۶۴۰


@vir486

نگاهی به شعر متعهد دهه‌ی سی و چهل ایران
بخش پانزدهم


تنها این مرگ سزاوار مبارزان است، همچنان که تنها یک‌جور زندگی ارزش زیستن دارد، زندگی در راه رهایی و آن هم یک نوع رهایی که گذشته از ویژگی‌های دیگر، نزدیک نیز هست و به زودی فرا می‌رسد، زیرا جبر تاریخی است، زیرا روشنی‌گر کار است تا عمر تاریکی به سر آید.

وز نهفتِ پرده‌ی شب
دختر خورشید
همچنان آهسته می‌بافد
دامن رقاصه‌ی صبح طلایی را..

و هم اکنون کمی آن‌سوتر روشنی رو کرده و ما در شبگیر در آستانه‌ی سحریم تا روزمان برآید:

دیگر این پنجره بگشای که من
به ستوه آمدم از این شب تنگ
دیرگاهی است که در خانه‌ی همسایه‌ی من خوانده
خروس،
وین شب تلخ عبوس
می‌فشارد به دلم پای درنگ.
دیرگاهی است که من در دل این شام سیاه،
پشت این پنجره‌ی بیدار و خموش
مانده‌ام چشم به راه،
همه چشم و همه گوش:
مست آن بانگ دلاویز که می‌آید نرم
محو آن اختر شبتاب که می‌سوزد گرم
مات این پرده‌ی شبگیر که می‌بازد رنگ...

آری این پنجره بگشای که صبح
می‌درخشد پس این پرده‌ی تار
می‌رسد از دل خونین سحر بانگ خروس.

«شبگیر» سایه‌ نمونه‌ی بارز شعر توده‌ای (ایدئولوژیک) آن زمان‌هاست. او خود چند سالی بعد (۱۳۳۴) پس از شکست حزب توده، وقتی شبگیر به سحر نینجامید و طلیعه‌ی صبح به جای روز به سرآغاز شبی دیرپا بدل شد، در غزلِ تنگ غروب نشانیِ ((خانه همسایه)) را که بانگ دلاویز خروس آن به گوش می‌رسد روشن‌تر داده‌است.

ادامه دارد....


شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب
ص ۱۰۱و۱۰۲

@vir486

شوخی و ظرافت در بعضی موارد از مختصات بیان اوست. متلک‌های زیرکانه که شادی و شیرینی آنها گاه از نیش یك طنز گزنده به زهرِ تلخی آلوده است رنگ خاصی به لطیفه‌های او می‌دهد. هوش قوی که لطافت بی شایبه‌ی شوخی را می کُشد در بعضی موارد این متلک‌های کوتاه را مثل نیشتری زهر آلود می‌کند که روح ساده و شادمان از آن لذت نمی‌برد اما هوشِ تند که با زهر اینگونه تلخی‌ها معتاد است از آن حداکثر لذت را می‌برد. بدینگونه است که متلک‌های او مثل نیشخندهای ولتر و آناتول فرانس، بیشتر با هوش طرف است تا با روح. در واقع همین هوش است که هدف طعنه را درک می‌کند و از طنز او يك حربه می‌سازد که مخصوصاً ریا را که حافظ به آن اعلان جنگ داده‌است، اما خودش لامحاله که گاه از آن خالی نیست، بسختی سرکوب و مقهور می‌کند. این شوخی و ظرافت در ابیات او جای جای هست. اما مخصوصاً رنگ خاصی به سؤال و جواب‌های او می‌دهد. سؤال وجواب‌های او با معشوق با مدعی و با زاهد ملامتگر. در بعضی موارد عذر آوردن‌هایش - عذرهای بدتر از گناه که رنگ حسن تعلیل دارد، حاکی است از این شوخی‌های لطیف و نیشدار. از جمله یک جا می‌خواهد عذری بیاورد، عذر برای آنکه رشته تسبیح زهدش پاره شده‌است اما ذوق لطیفه‌گوی او عذری که برای این امر پیدا می‌کند این است که بگوید دستم در دامن معشوق بود آن هم نه معشوق ،خانگی معشوق بازاری که شاعر از وی به ساقی سیمین ساق تعبیر تواند کرد. لطف شوخی اینجاست که همه سنت‌ها را در هم می‌شکند.



از کوچه‌ی رندان
درباره‌ی زندگی و اندیشه‌ی حافظ
عبدالحسین زرین‌کوب
ص ۷۹
@vir486

‍ ایرانیّت دارای حُسن‌ها و عیب‌ها هردوست؛ حسنش آن بوده است که با خاصیّتِ انعطاف، تقیّه، بردباری، سیّالیّت، هوش و ظرافت، امواجِ حوادث را از سر گذرانده و «آبِ باریکِ استقلال» را تا به امروز کشانده است.
عیبش نیز درست از همین خصلت می‌آید، یعنی آنکه به همین آب باریک استقلال قانع بوده است و همواره در خوف و رجا زیسته.
در طیّ ۱۲۰۰ سالِ اخیر کمتر زمانی بوده است که استقلالِ تام داشته باشد، ولی زمانی هم نبوده است که یکباره از پای در افتد. ناگزیر بوده است که رهروِ راهِ میانه و مماشات باشد. در عین حال ناگزیر بوده است که همواره در حالِ اعتراض و بیدار‌باش به سر برد، نه عربها توانستند بر او مسلّط شوند و نه او توانست خود را از آنها برکنار نگاه دارد، نه ترک‌ها و مغول‌ها توانستند او را در پنجه گیرند و نه او آنها را از سرِ خود وا کرد، مسائل به مرور حل شد و آنها شبیه به ایرانی‌ها گشتند. در کنار محمود غزنوی، «ابوالفضل بیهقی» و «بونصر مشکان» بودند. در کنار شمشیرِ ملکشاه، دواتِ "نظام‌الملک" بود، و در برابر تندروی‌های ترکان سلجوقی، «مقاومتِ الموت» قرار داشت و «حسن صبّاح» و «ناصر خسرو»...



    ایران‌ و تنهایی‌اش
محمّد‌علی اسلامی‌نُدوشن


@vir486

پورداود یکی از شایسته‌ترین و ارجمندترین فرزندان ایرانزمین و نمونه‌ی کامل يك استاد در سطح جهانی بود که در شیرازه‌بندی کارنامه فرهنگ باستانی ایران رنج فراوان برد تا به قول خود او (( فرزندان این سرزمین خاموش روزگار روشن و درخشان نیاکان نامدار خود را در یابند و به یاد آبادی کاشانه دیرین پدران خود به آبادی خاک ویران کنونی خود بکوشند. ))


از نیما تا روزگار ما
یحیی آرین‌پور
ص ۱۵۲

@vir486

گلی در باغِ خار


سایه‌ی دولت امیرمبارز مثل يك كابوسِ گران بر شهر رندان، شوم بود و ناهموار. شیراز که در آخرین روزهای حکومت بواسحقی بیش از پیش در دست رنود و اوباش افتاده بود و هیچکس از ترس آنها نمی‌توانست صبح و شام از خانه سر بیرون آورد، با غلبه‌ی امیر مبارز شاهد ورود نظم شد و سختگیری.

وقتی در میدان سعادت شاه شیخ را محرمانه، در حالی که او را از بیم غوغای پنهانی و درون يك جوال کاه از اصفهان به شیراز آورده بودند، مثل يك جانی سیاست کردند دیگر امیدی برای رندان نماند. این سلطنت بی‌دوام که رندان شهر آرزوی بازگشت آن را داشتند مخصوصاً برای آزاد اندیشان - اهل ذوق وانديشه - يك دوره طلایی محسوب می‌شد. درست است که در تمام این دوره علما و زاهدان از احترام و نفوذ بهره‌ور بودند، امّا وجود آنها دنیای آزاد -اندیشان را محدود نمی‌کرد در کنار پارسایان که شب و روز آنها همه در عبادت و ذکر و دعا می گذشت کسانی هم بودند که همه با خراباتِ شهر سروکار داشتند و در پشت دیوارهای کوتاه و بی‌حفاظ خانه‌های یهود و مجوس، دور از ستیزه و عربده‌ی محتسب و عسس اما با بیم و نگرانی ناشی از بدگمانی، می -توانستند تمام دنیا را به باد بسپارند. خرابات شهر که منزلگه رندان فارغ از ننگ و نام بود همه گونه لذت را برای آنها عرضه می‌کرد. تمتع از شاهدان بازاری و زنان بی‌بند و بار - که از قدیم بعضی‌شان را خراباتیان به -بهای خوب می‌خریدند- و تا حدی بزور به کار بد می‌نشاندند؟ - رندان بی‌نام و ننگ را که از ذوق خانه بی‌بهره یا از قید خانه ناراضی بودند نوازش می‌داد.



از کوچه‌ی رندان
درباره‌ی زندگی و اندیشه‌ی حافظ
دکتر عبدالحسین زرین‌کوب
ص ۴۳
نشر امیرکبیر

@vir486