‍ هیچ ملّتی در دنیا به اندازه‌ی ملّت ایران «عزیز» نیست! از صبح که رادیو را باز می‌کنید تا صبحِ روزِ بعد _و شب از تلویزیون_ لاينقطع «عزیز» و «عزیزان» خطاب به شنونده و بیننده می‌شنوید. گاهی انسان شرمنده می‌شود که چقدر می‌تواند در چشم گردانندگان خود «گرامی» باشد! ولی همان زمان این «ملّت عزیز» در صف‌های دراز در زیر سرمای یخبندان، یا گرمای خُرماپزان پا به پا می‌کند:
آقایان موسفید بازنشسته، خانم‌های خانه‌دار بعضی بچه به بغل، بعضی دسته‌ی سبزی به دامن که آن را توی صف پاک کنند... دردِ دل‌کنان، سُقُلمه‌زنان، کفرگویان، خشم در دل و بغض در گلو، این است ترسیمِ صف‌هایی که از صبحِ خیلی زود در برابر بقالی‌ها می‌بینید، چشم به راه تا «خواجه کی به درآید»! «درِ ارباب بی‌مروّت دنیا» که در گذشته بارگاه امیر و وزیر بود، اکنون به دکّانِ «آقا فرج» و «صمد آقا» انتقال پیدا کرده است! مجموع این احوال یادآور این بیت نظامی می‌شود که مجنون به لیلی می‌گفت:
من با تو به کار جان فروشی
کار تو همه زبان فروشی
و همین مردم، پس از فراغت از صفِ خواربار و کوپن، راهیِ یکی از ادارات یا آزمایشگاه یا بنگاه یا فروشگاه می‌شوند، عکس و شناسنامه در بغل، و اگر جاحظ در زیر کتاب مدفون شد، اینان در لای کاغذبازی و اوراقی که دمبدم مطالبه می‌شود آهسته آهسته جانِ خود را به لب می‌رسانند. تنها برای گرفتن یک فتوکپی با چهار دلهره می‌توانید روبرو باشید:
باشید:
۱. اینکه ماشین خراب باشد، که غالباً هست.
۲. اینکه کاغذ موجود نباشد.
۳. اینکه برق نباشد یا وسط کار قطع شود.
٤. و سرانجام اینکه با یک صف رعب‌انگیز روبرو گردید.
اگر این چهار «خان» را پشت سر گذاشتید، با فتح و و بشارت كاغذها را زیر بغل می‌زنید و به طرف مرحله‌ی بعدی که میز به میز شدن توی اداره است، می‌شتابد!

این‌همه کاغذبازی که گریبانگیر مردم شده است، ریشه‌ی اصلی‌اَش در «اعتماد» است. به هر فرد به عنوان یک «متقلّبِ بالفطره» نگاه می‌شود. جوّ معنوی نیز بر اثر بدبینی مانند هوای تهران آلوده شده است؛ بنابراین ما شب و روز در آلودگیِ روانی و تنفّسی دم می‌زنیم.
مسئله‌ی متقابل آن است که وقتی زندگی کلاف سردرگم شد، مردم خود به‌خود به جانب راه‌های انحرافی و میان‌بُر کشیده می‌شوند، زیرا اعتقاد به راهِ راست تنها در کارساز بودنِ راهِ راست تقویّت می‌گردد. ظاهراً طریق مبارزه با عدّه‌ای متقلّب _که در هر کشور وجود دارند_ آن نیست که همه‌ی مردمِ یک کشور را عنصر مشکوک تلقّی کنند و آنها را برای کوچک‌ترین حرکتی در لفّافِ قرطاس بپیچند. در این صورت اصلِ «برائت» که یک اصلِ جهانی است در مورد صغیر و کبیر، تبدیل به اصلِ «مجرمیّت» می‌شود...

              
سخن‌ها را بشنویم
دکتر اسلامی ندوشن


@vir486

یکی از زیباترین نگاه‌هایی که به داستان حضرت یوسف در ادبیات ما هست نگاه حافظ می‌باشد. معمولا حضرت یوسف با کلیشه‌هایی مانند کلبه‌ی احزان، پیراهن، گرگ، برادران نابرادر در ادبیات ما جا افتاده‌است امّا حافظ در بیت زیر از زاویه‌ای دیگر به داستان پرداخته‌است که در نوع خود بی‌نظیر است.
ناگفته نماند که خوانش استاد شجریان به این بیت روح دیگری دمیده‌است‌.

الا ای یوسف مصری که کردت سلطنت مغرور!
پدر را بازپرس آخر، کجا شد مهرِ فرزندی؟




@vir486

با شیخ بگو علت گمراهی مردم
گر هست تویی، ور نه ز شیطان خبری نیست

غمام‌ همدانی



@vir486

ز پیمان بگردند وز راستی
گرامی شود کژی و کاستی


حکیم فردوسی


@vir486

بزرگی فردوسی در این است که به تنهایی جهانی را به فکر و اندیشه و شیوائی گفتارش مشغول داشته و این موهبتی است ایزدی که در دنیای ادب نظیر آن کمیاب است.

خدمتی که فردوسی به زبان و ادب ایران کرده هیچ شاعری در قرون گذشته به کشور خود نکرده است. می‌توان گفت که در فنون علوم طبیعی و فلسفی و هنری چون طب و حکمت و موسیقی و جز این‌ها بزرگانی نام‌آور به جهان آمده‌اند و خواهند آمد، ولی به قطع و یقین در شعر و ادب و گسترش زبان، ایران کهن، شاعری چون فردوسی از نو نخواهد پرورد.


فردوسی و شاهنامه‌ی او
(مجموعه مقالات حسن تقی‌زاده
به اهتمام حبیب یغمایی


@vir486

دیگر از سحر می‌ترسم.

دعای سحری، برخاستن سحری، مفاهیمی هستند که این روزها ذهنم را درگیر کرده‌اند. از مفاهیم عامیانه‌ی کوچه‌بازاری که صبح سحر برخیز گرفته تا مفاهیم مکتوب ادبی، ورد سحری، دعای سحری، بانگ خروس. همه و همه هاله‌ای از قداست و پاکی داشتند. سحر در ادبیات ما نیز جایگاه ویژه‌ای دارد، بعنوان نمونه حافظ از یُمن همین دعای سحری دولت سعادت یافته‌است:

هر گنجِ سعادت که خدا داد به حافظ
از یُمنِ دعایِ شب و وِردِ سَحَری بود

یا در جایی دیگر، دعای سحری را مقبول‌تر و ارزشمند از دیگر اوراد می‌داند:

به هیچ ورد دگر نیست حاجت ای حافظ
دعای نیمه شب و درس صبحگاهت بس

یا در جایی دیگر  پیوند و وصال به معبود را از یُمن همین دعای سحر به دست آورده"

مرو به خواب که حافظ به بارگاه قبول
ز وردِ نیمه شب و درس صبحگاه رسید

و در جایی دیگر گویی سحر با او سخن می‌گوید و بشارت قبولی و پذیرفتن را می‌دهد:

گوییا خواهد گشود از دولتم کاری که دوش
من همی کردم دعا و صبح صادق می‌دمید

آوردن نمونه‌هایی از این دست بسیار است و موجب اطاله‌ی کلام می‌شود.
مفاهیم این چنینی دیگر در ذهنم فرو ریخته‌اند. دیگر سحر بوی خون می‌دهد، اذان بوی دار می‌دهد و من می‌ترسم. از سحر می‌ترسم، از اذان بی‌خبر می‌ترسم.


۱۲/آبان

 فلسفه عملی خیام از این جهت به اپیکورگرایی لطیف خلاصه می‌شود که به حداقل آرزوی لذت پناه برده است، برای خیام تماشای گل سرخ و سرکشیدن باده کفایت می‌کند، نسیمی ملایم، گفتگویی بی‌منظور و برنامه، جامی از شراب و گل، اوج آرزوی نهایی حکیم ایرانی همین است و بس. عشق وجدآور است و ملال‌آور، اقدام آزرده می‌کند و کژراهه می‌رود، کسی موفق نمی‌شود بداند و اندیشیدن همه‌چیز را مکدر می‌سازد، بنابراین بهتر است امید و آرزویمان را به وقت دیگری موکول کنیم، و ادعای مجنونانه‌ای که می‌خواهیم جهان را تعریف و اصلاح و حکومت کنیم، به حال خود رها سازیم. همه‌چیز هیچ است، یا آن‌طور که در گلچین ادبی یونان آمده است همه‌چیز زاده‌ نابخردی است و کسی که این را می‌گوید یونانی و انسانی منطقی است.

دلواپسی- فرناندو پسوا




@vir486

هر ملتی را چون هر فردی شناس‌نامه‌ای است. شاهنامه شناسنامه ملت ایران، و سند مالکیت ایرانیان است. نیاکان ما را، هم به خودِ ما و هم به دیگر مردم جهان شناسانده، و قبایل گوناگونی را که در این سرزمین وسیع پراکنده‌اند هم زبانی آموخته و پیوستگی و یگانگی بخشیده‌است.

فردوسی و شاهنامه‌ی او
مجموعه مقالات حسن تقی‌زاده
به اهتمام حبیب یغمایی


@vir486

جهانداری و پادشاهی

    تاریخ دوره ساسانیان در شاهنامه، «حماسه» فرهنگ و تمدن است و فردوسی در اینجا بیشتر چون مورخی حکیم زیر و بم سرگذشت و چهره‌های گوناگون خرد و دانش را می‌سراید. در این دوره، شاهنامه دیگر حماسه کشورگشایی نیست بلکه حماسه کشورداری سیاسی و اجتماعی است. به جای ماجراهای پهلوانی و مقابله پهلوان‌ها با هم، ماجراهای فرهنگی و مقابله آگاهی و دانش میان مثلأ ایرانی‌ها و هندی‌ها (اختراع شطرنج و نرد) مطرح است. بدین ترتیب مقابله فرهنگی و برتری در دانش جای فراز و فرود جنگ تن به تن را می‌گیرد. بوذرجمهر حکیم، رایزن و وزیر نوشیروان را شاید بتوان بزرگ ترین «پهلوان» میدان بینش و دانش این دوران دانست.


   به جای کی‌خسرو اینک انوشیروان دادگر پادشاه نمونه و آرمانی این عهد است. دادورزی وی به ویژه با کاستن مالیات‌ها و بهبود روزگار زیردستان آغاز می‌شود. اما بیشترین بخش سرگذشت دور و دراز پادشاهی او را گفت‌وگو با ملازمان و مصاحبان خردمند و دانا دربرگرفته است. به خلاف کی‌خسرو، دانش انوشیروان آموختنی است، او از گفتن و شنفتن با «هفتاد مردی که در خورد و خواب» همیشه با او بودند، از نشست و برخاست با ملازمان سخندان « دلش را می‌آراست». سخن خانه خرد و «مزرع سبزی» است که دانش ما را می‌پرورد و باز ‌می‌آفریند. از همین رو سخنگو، در این دوره، مقام بسیار والایی دارد.

     هرچه در حماسه پهلوانی، آزادان در نیرو و نبرد، در کردار می‌شکفند و سر می‌کشند، در حماسه تاریخی، کردار در سخن گل می‌کند و به بار می‌نشیند؛ به خصوص در عرصه جهانداری و کشورداری و حکمت عملی! تا آنجا که یافتن پاسخ درست و گشودن راز و رمز چیستان‌ها تنها مایه برتری و سرافرازی نیست بلکه در مناظره‌های فرستادگان شاهان ـ گاه مانند پیروزی و شکست در جنگ ـ بازنده ناگزیر باید برتری برنده داناتر را بپذیرد و به خواست وی سر فرود آرد.

      حماسه پهلوانی بازنمود رام کردن جهان و جهانیان است. در این کارزار بزرگ آدمیان با جهان و با یکدیگر درگیر کشاکش زندگانی و مرگ‌اند و پهلوانان، نمایشگران این درگیری شگرف! در حماسه پهلوانی به جای شرح بد و نیک، مبارزان در هنگامه زیستن و در برابر و برخورد با یکدیگر زشت و زیبای جهان، دردها و آرزوها، غریزه قدرت، بلندپروازی و عشق به زادبوم، مهر و کین و داد و بی‌داد را به جان می‌‌آزمایند. اما در دوران تاریخی، دیگر آن یلان گردن‌کش که می‌خواستند ایران و توران را به هم برزنند و فلک را گوشمالی دهند، تاج بر سر نهاده‌اند و بر تخت آرام گرفته‌اند. اینک با شرح سرگذشت شاهان و تمدن و فرهنگی که شاهنشاهی ساسانی در آن «آرمیده» روبه‌روییم. این تاریخ، توصیفی است، وصف خرد و داد و دانایی و جز اینها، یا بی‌خردی، بی‌داد، نادانی و تباهی! و دریافتن، دانستن و بازگفتن این همه تنها به یاری سخن شدنی است.
 

شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب


@vir486

این بیت سعدی رو چند بار به هوش‌مصنوعی دادم هر دفعه یک تصویر بی‌ربط می‌ساخت. سعدی کی بوده که قرن‌ها پیش با چند کلمه‌ی دم‌دستی روزانه تابلویی به این شکوهمندی ساخته.

هر خَمِ زلف پریشانِ تو زندانِ دلی‌ست
تا نگویی که اسیرانِ کَمندِ تو کمند


@vir486

یا سخن آرای چو مردم به هوش
یا بنشین چون حیوانان خموش
سعدی

سخن گفتن یک فضیلت مانند راستگو بودن و دیگر فضیلت‌ها و خموشی نیز فضیلت دیگری‌ست‌. همیشه با خود می‌گویم مسئولان ما کار مثبتی برای این مملکت که نمی‌کنند ای کاش فقط خاموش باشند و حرف نزنند همین.

جای دیگر خواجه‌ی شیراز همین مضمون خاموشی را در برابر یاوه گفتن چنین زیبا تصویر کرده:

یا سخن دانسته گو ای مرد عاقل یا خموش.




@vir486

اگر تمام ثروت ایران را از عصر محمود غزنوى تاكنون در يك کفه‌ی ترازو قرار دهند و شاهنامه فردوسی را در کفه‌ی دیگر، در پیشگاه خردمندان و صاحب‌دلان جهان این کفه سنگین‌تر خواهد بود، زیرا بدست آوردن زر و سیم از منابع دریائی و زمینی به حد وفور امکان دارد، ولی پدید آمدن شاعری چون فردوسی با آن همه لطفِ طبع و کمالِ ذوق که شاهنامه‌ای بپردازد و به بازار ادب عرضه دارد محال و ممتنع است چنان که اکنون هم که درست ده قرن از زمان او می‌گذرد چونین کسی نیامده است.


فردوسی و شاهنامه‌ی او
مجموعه مقالات حسن تقی‌زاده
به اهتمام حبیب یغمایی


@vir486

جهانداری و پادشاهی



تاریخ شاهنامه آیینه‌ی تمام‌ نمای آرزوهای اجتماعی ایرانیان بود، از قرن‌ها پیش تا روزگار شاعر و پس از آن. شاهِ آرمانی چنین زمانه‌ای باید دانای دانایان و بیش از همه در اندیشه‌ی دین و دنیا، نگران خوب و بد اخلاق و رفتار و دلواپس بهبود حال و روز همگان باشد. شاید از جمله برای همین، چند جلد پایانی شاهنامه، و بیش از همه پادشاهیِ نوشیروان، سرشار از انبوهی مفهوم‌ها، تعریف‌ها، آموزش‌ها و راهنمایی‌هاست.

شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب


@vir486

فایده‌ی تاریخ را بهره‌وری از تجربه‌ی پیشینیان گرفته‌اند، ولی خوش‌ترین نصیبی که آن به ما می‌دهد آنست که برای ما تسلّی است؛ به ما می‌گوید که هزاران هزار هزار از گذشتگان، مسافرِ همین راه بودند، آن را پیمودند و در دهانه‌ی افقِ بی‌انتها ناپدید شدند: «گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند».
اگر تاریخِ جامعِ ایران چنانکه باید نوشته شود، همراه با برّرسیِ همه جانبه، شاملِ: وقایع، فرهنگ، ادبیات و اندیشه، گمان می‌کنم که دنیا با یکی از شگفت‌ترین خواندنی‌ها روبرو خواهد شد. تاکنون حرف بر سرِ آن لایه‌ی رویینِ تاریخ بوده است، ولی او را یک لایه‌ی زیرین است بسی شگرف‌تر و به واقعیّت نزدیک‌تر، که باید روزی به سراغ آن رفت.


ایران و تنهایی‌اش
محمدعلی اسلامی ندوشن

  @vir486