نسبت زن، اسلام و فقه در طول تاریخ اجتماعی

#فاطمه_موسوی_ویایه
دکتری جامعه شناسی

شاهدیم که در قرن‌های أخیر و هرچه از ابتدای ظهور اسلام فاصله می‌گیریم احکام فقهی مردسالارانه‌تر می‌شوند، زیرا فقها مردانی بودند که در جوامع کشاورزی سنتی و با همان ارزش‌ها و نگرش‌های مردسالارانه تربیت می‌شدند و حین تفسیر و استنتاج احکام فقهی در همان چارچوب فکری مردبرترانگارانه می‌اندیشیدند و در فهم احکام دینی و خواست الهی متوجه نقش باورها و عقاید شخصی خود نبودند و درکی از تأثیر جایگاه اجتماعی خود برمعرفت‌شان نداشتند مثلا شیخ هادی سبزواری در تفسیر و حاشیه بر متن ملاصدرا زن را نوعی حیوان می‌داند. او به صراحت چنین نظری را می‌نویسد و فقهای بسیاری چنین می‌اندیشیدند بدون اینکه به صراحت بگویند.

بسیاری از احکام رفتار شوهر با زن مشابه احکام رفتار با حیوانات اهلی است، برای زن محل سکونت تهیه کند، به زن غذا بدهد؛ لباس و جل و پلاس مرتب و مشابه قبل و خانه پدر داشته باشد؛ تا حد امکان در خانه بماند و افسارش هم نگه داشته شود چون بیرون خانه ممکن است دزدیده شود یا مورد بهره‌کشی قرار گیرد. از سر ترحم و جوانمردی با او مهربان باشد و خشونت نکند تا او نیز مطیع و رام باشد و...

رابطه ازدواج از نظر فقها نوعی بیع است؛ معامله‌ای است که زن الطاف جنسی، آزادی و حق بر بدنش را به مرد به عنوان شوهر می‌فروشد و در ازای آن نفقه (غذا، لباس و محلی برای زندگی) دریافت می‌کند، به محض اینکه زن از تمکین خودداری کرد ناشزه است و نفقه او هم قطع می‌شود.

این معامله مادام‌العمر است ولی فقط مرد حق فسخ آن را دارد و زن مگر در شرایط خاص و تنها به حکم قاضی چنین امکانی ندارد. اگر مرد به دلیلی معامله را بهم زد و مایل به ادامه آن نبود مهریه زن را به عنوان خسارت به او پرداخت می‌کند، چیزی مشابه بازخرید. البته فقها اینقدر انصاف داشتند که می‌گفتند حالا که زن متاهل از همه آزادی خود چشم‌پوشی می‌کند و حقی ندارد فقط وظیفه تمکین جنسی دارد و نباید از او انتظار دیگری داشت. اموری مثل تمیز کردن خانه، بزرگ کردن بچه یا شیر دادن به او وظیفه زن نیست (خصوصا چون ولایت بچه بر پدرش است) و زن می‌تواند در قبال آن مزد یا اجرت بگیرد.

اما جامعه مردسالارانه مسلمین تنها به تمکین جنسی زن قانع نیست و خدمات و کار خانگی او را هم تصاحب می‌کند... فقها نیز با این شیوه عملکرد مخالفتی نداشته و ندارند. همین امروز هم از منابر درباره حجاب زنان و جهاد شوهرداری و حتی رضایت به چندزنی می‌شنوید اما یک‌بار به مردان توصیه نمی‌شود که اجرت کار خانگی زنان را بدهید یا نفقه آنها چیزی بیش از جای خواب و بخورونمیر است یا ارث خواهرتان را کامل بپردازید و...

@women_socialproblems
@EveDaughters

.
انجمن زنان پژوهشگر تاریخ با همکاری باشگاه اندیشه برگزار می‌کند:

نشستِ
تاریخ اجتماعی زوجه

با حضور
فاطمه موسوی
پژوهشگر جامعه‌شناسی

دوشنبه ۲۱ خرداد ۱۴۰۳
ساعت ۱۷

خیابان انقلاب، خیابان وصال شیرازی، کوچه نایبی، پلاک ۲۳، شبستان اندیشه

حضور برای عموم آزاد است
پخش از صفحه اینستاگرام لایو باشگاه اندیشه

📝درباره نشست را این‌جا بخوانید.

#تاریخ_اجتماعی #زوجه #فاطمه_موسوی #زنان_پژوهشگر_تاریخ #باشگاه_اندیشه

@zananepazhoheshgartarikh1396
@EveDaughters

♦️تبانی مردان در تجاوز به زنان


🔺از هزاران سال پیش که انسان‌ها در گروه‌های کوچک کنار هم زندگی می‌کردند، برای تنظیم روابط خود سه اصل اساسی داشتند: جان افراد قبیله از تعرض سایر اعضا مصون است مگر در شرایطی که قبیله مشخص کرده، اموال هر کس از دستبرد دیگران محفوظ است هرچند اعضا تشویق می‌شوند تا با هم شریک شوند، آخر اینکه روابط جنسی بین افراد باید بر اساس اصولی باشد از جمله اینکه زنا با محارم ممنوع است. زنان و مردان بر اساس این ضوابط همسر خود را آزادانه انتخاب می‌کردند، هر زمان که به اختلاف برمی‌خوردند به راحتی جدا می‌شدند و شریک جنسی دیگری انتخاب می‌کردند.
🔺در چهار هزار سال اخیر که از جوامع ابتدایی به جوامع کشاورزی سنتی و مردسالاری رسیده‌ایم و از جایگاه و منزلت زنان کاسته شد، تنظیم روابط جنسی بین افراد سخت‌گیرانه‌تر شد. زنان جزو اموال و ناموس خانواده محسوب شدند و رابطه جنسی مرد با یک زن بدون رعایت ضوابط فرهنگی و مالی (پرداخت شیربها) دستبرد به اموال مردان خانواده محسوب شد؛ زن ارزشش را در بازار ازدواج از دست می‌داد پس مرد خطاکار باید توسط مردان خانواده زن مجازات می‌شد اما خشونت مردان علیه مردان به نفع‌شان نبود.
🔺نوعی تبانی شکل گرفت تا مردان به جان هم نیفتند. تقصیر رابطه جنسی غیرمجاز متوجه زن دانسته شد. بر این باور تأکید شد که نیاز جنسی مردانه عظیم و غیرقابل کنترل است، مردان مانند گوزن نر فحل همواره آماده هستند با یک اشاره یا حرف توسط زنان تحریک شوند و عقل و منطق خود را از دست دهند. پس از زنان انتظار می‌رود مواظب رفتار و گفتار خود باشند و از بیدار کردن غریزه مردانه خودداری کنند. نیاز جنسی زنانه مهم نیست و هر چه باشد زنان می‌توانند و باید آن را کنترل کنند. پس اگر بین زن و مردی رابطه جنسی اتفاق بیفتد تقصیر آن متوجه زن است که شرایطی به وجود آورده که مرد از خود به‌در شود.
🔺در چنین باوری رابطه جنسی نامشروع همیشه با رضایت ضمنی زن رخ می‌دهد و حتی اگر زن نه می‌گوید در حال ناز کردن و شعله‌ور کردن نیاز مرد است. تجاوز به ندرت رخ می‌دهد، مواقعی که یک مرد بی‌فرهنگ و خشن در مکانی ناآشنا زن را غافلگیر می‌کند یا به زور وارد محل زندگی او می‌شود و به او حمله می‌کند.
🔺چنین تصویری از تجاوز نادرست است، متجاوز لزوماً از طبقه پایین اجتماعی یا اقلیت‌های قومی یا مهاجرین نیست، مردانی با تحصیلات دانشگاهی و مشاغل باپرستیژ مانند وکیل، روان‌‌درمان‌گر و پزشک، هنرمند نیز از موقعیت خود سوءاستفاده و به زنان تجاوز می‌کنند. متجاوز به ندرت یک غریبه است، آن‌ها معمولاً با زنان آشنا هستند و از این آشنایی برای جلب اعتماد زن و کشاندن او به شرایط تجاوز استفاده می‌کنند. تجاوز در جاهای پرت رخ نمی‌دهد بلکه در هر جایی که خارج از انظار عمومی باشد مثل حانه متجاوز، محل کار متجاوز، محل زندگی قربانی، محل کار قربانی و … رخ می‌دهند و البته به خاطر رخ دادن تجاوز در فضای خصوصی اثبات آن بسیار مشکل است.
🔺متجاوز مردی مجرد با نیاز جنسی انباشته نیست، متجاوزین ممکن است متاهل یا دارای شریک جنسی باشند. تأکید بر اینکه دلیل تجاوز نیاز جنسی مردانه است، بخشی از همان تبانی مردانه برای مبرا کردن مردان و مقصرانگاری زنان است. تحقیقات نشان می‌دهد حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد مردان اگر در شرایط مساعد قرار بگیرند می‌توانند دست به خشونت جنسی بزنند. آنها تجاوز می‌کنند چون زنان را کمتر از مرد مهم می‌دانند و در خدمت خواسته‌های مردانه می‌خواهند. رفتار متجاوزانه را دوست دارند چون به آنها احساس قدرت و رضایت می‌دهد.
🔺وجود مردان متجاوز بهانه‌ای است که همه زنان تحت کنترل قرار بگیرند، محیط عمومی و سایر مردان خطرناک قلمداد می‌شوند و زنان را ناچار می‌کنند تا خانه‌نشین شوند، حضور آن‌ها در فضای عمومی محدود و با پوشش خاص باشد، هر نوع اختلاط آن‌ها با نامحرم کنترل شود و اگر اتفاقی هم رخ دهد، این زن است که به دلیل تخطی از شاخص‌های رفتار و پوشش عفیفانه سرزنش می‌شود. حتی وقتی زنای بامحارم رخ می‌دهد باز دختربچه مورد سوال قرار می‌گیرد که چه کرده یا مادرش سرزنش می‌شود که چرا مراقب نبوده و مردان خانواده‌اش با طرد و حتی قتل قربانی تجاوز این ننگ را که نتوانستند از ناموس خود حفاظت کنند پاک می‌کنند. متجاوز مجازات نمی‌شود و حتی روابط خانوادگی ادامه پیدا می‌کند و او فرصت دارد باز هم به تجاوز ادامه دهد.
🔺استدلال می‌شود آزادی زنان در پوشش و نداشتن حجاب و اختلاط با نامحرم باعث ترویج فحشا می‌شود. چهار هزار سال است که بار سلامت اخلاقی جامعه روی دوش زنان گذاشته شده و مردان مبرا محسوب شدند اما همچنان تجاوز اتفاق می‌افتد. زمان آن است که رویکرد عقل سلیم و باید و نباید رفتار زنان را رها کنیم و مردان را به نحوی تربیت کنیم تا تجاوز نکنند.

#فاطمه_موسوی_ویایه
دکتری جامعه‌شناسی

@womensocialproblemsofIran
@EveDaughters