فرهیختگان

🔵 وقتی ایرانیان یکدیگر را بزرگ‌ترین مانع آینده ایران می‌بینند
✍🏻 حسین قتیب

در سفر اخیرش به ایران، آنچه بیش از گرانی، فشار اقتصادی یا نارضایتی سیاسی توجه حسین قتیب را جلب کرده، شکافی عمیق‌تر است:

ایرانیانی که دیگر فقط نظرهای متفاوت ندارند؛ گویی در واقعیت‌های متفاوت زندگی می‌کنند.

یک اتفاق واحد می‌تواند برای دو نفر نه فقط دو تفسیر متفاوت، بلکه دو «واقعیت» کاملاً متضاد داشته باشد.

منابع خبری متفاوت، شبکه‌های اجتماعی متفاوت و سال‌ها زیستن در حباب‌های فکری، به‌تدریج چیزی را فرسوده کرده که هر جامعه برای ادامه حیات به آن نیاز دارد:

حداقلی از واقعیت مشترک.

قتیب بخشی از این وضعیت را نتیجه روندی می‌داند که از اواخر دهه ۱۳۹۰، به‌ویژه پس از ۱۳۹۶، شدت گرفت؛ زمانی که بسته‌ترشدن فضای سیاسی فقط نیروهای مخالف را حذف نکرد، بلکه بسیاری از نیروهای واسط و میانجی را نیز تضعیف کرد.

کسانی که می‌توانستند میان حکومت و جامعه، اعتراض و سیاست رسمی، و طیف‌های مختلف اجتماعی پل بزنند، کمتر شدند.

اما نتیجه یکدست‌شدن جامعه نبود.

جامعه رادیکال‌تر شد.

وقتی سیاست میانه ضعیف می‌شود، میانه جامعه نیز آرام‌آرام عقب می‌نشیند.

مخالف دیگر کسی نیست که «اشتباه فکر می‌کند»؛ به‌تدریج تبدیل می‌شود به کسی که باید از سر راه کنار برود.

از یک سو، بخشی از ساختار قدرت می‌تواند اعتراض و نارضایتی را به مسئله امنیتی تقلیل دهد.

از سوی دیگر، بخشی از اپوزیسیون نیز ممکن است هرکس را که با روایت حداکثری‌اش همراه نیست، «مزدور»، «حامی وضع موجود» یا بخشی از مسئله بداند.

در این میان، رسانه‌ها فقط خبر منتقل نمی‌کنند؛
واقعیت اجتماعی می‌سازند.

یک سوی میدان، ایران را تقریباً فقط از خلال سرکوب، شکست، مهاجرت، فروپاشی و نفرت می‌بیند.

سوی دیگر، در رسانه رسمی، بسیاری از بحران‌های واقعی یا دیده نمی‌شوند یا به «دشمن» نسبت داده می‌شوند.

و میان این دو تصویر، خود ایران با همه پیچیدگی و تناقضش گم می‌شود.

شبکه‌های اجتماعی این روند را تشدید می‌کنند.

الگوریتم‌ها معمولاً از آرامش و پیچیدگی تغذیه نمی‌کنند؛
خشم، تحقیر، ترس و نفرت بیشتر دیده و بیشتر بازنشر می‌شوند.

کسی که بگوید واقعیت از روایت هر دو اردوگاه پیچیده‌تر است، ممکن است هم‌زمان از هر دو طرف طرد شود.

قتیب از همین‌جا میان دو خطر تمایز می‌گذارد:

failed state؛ دولت شکست‌خورده
و
failed society؛ جامعه شکست‌خورده

جامعه شکست‌خورده الزاماً جامعه‌ای نیست که دولت و ارتش و وزارتخانه‌هایش فروپاشیده باشند.

ممکن است همه این نهادها پابرجا باشند، اما جامعه به‌تدریج توان گفت‌وگو، اعتماد و همکاری را از دست بدهد.

شهروندان دیگر خود را اعضای یک جامعه سیاسی مشترک نبینند؛ بلکه گروه‌هایی تصور کنند که آینده هرکدام تنها با شکست دیگری ممکن است.

خطر از جایی جدی‌تر می‌شود که حتی درباره موضوعاتی مانند جنگ، مداخله خارجی، امنیت ملی و تمامیت ارضی نیز «ما»ی مشترک از میان برود.

گروهی از آسیب‌دیدن بخشی از کشور خوشحال شود، چون آن بخش را متعلق به رقیب سیاسی خود می‌داند؛ و در سوی مقابل، هر انتقاد داخلی در دوران بحران به خیانت تعبیر شود.

این همان نقطه خطرناک است.

بحران اقتصادی را می‌توان پشت سر گذاشت.
نهاد سیاسی ناکارآمد را می‌توان اصلاح کرد.

اما اگر اعتماد متقابل و احساس سرنوشت مشترک از میان برود، بازسازی آن بسیار دشوارتر است.

با این همه، نویسنده تأکید می‌کند که ایران هنوز «جامعه فروپاشیده» نیست.

خانواده، دوستی، شوخی، کمک متقابل، زندگی روزمره و آن سرسختی اجتماعی که بارها جامعه ایران را از بحران عبور داده، همچنان وجود دارد.

اما زیر این زندگی روزمره، شکافی در حال عمیق‌ترشدن است:

شکافی که فقط میان حکومت و مردم نیست؛ میان خود مردم است.

شاید خطرناک‌ترین مرحله زمانی آغاز شود که ایرانیان دیگر حکومت یا دشمن خارجی را بزرگ‌ترین مانع آینده نبینند؛

بلکه یکدیگر را مانع آینده ایران تصور کنند.

و شاید یکی از مهم‌ترین وظایف امروز، پیش از هر توافق سیاسی، بازسازی چیزی باشد که سیاست بدون آن دوام نمی‌آورد:

توان زیستن با یکدیگر، حتی وقتی شبیه یکدیگر فکر نمی‌کنیم.

متن کامل یادداشت حسین قتیب در مشاهده فوری

#صدای_فرهیختگان
#حسین_قتیب #جامعه_ایران #دوقطبی #اعتماد_اجتماعی #رسانه #همبستگی_ملی

#فرهیختگان راهی به رهایی