📕 الحاکم متوهم تهران

✍️ نگار

🔴این روزها ما ایرانیان دلخون‌ایم از داغ هم‌میهنان در کشتاری بی‌سابقه که روی مغولان و خونریزان تاریخ را سپید کرده است. با این تفاوت که آن جنایتکاران در خلوت خود بر قساوت و توحش خود اذعان داشتند اما امروز قاتل ما، خود را در مقام حق می‌پندارد و کشتگان را منافقان، کافران و یا خائنانی در خور تعزیر. به این می‌اندیشم که ریشه‌ی این جنون را چگونه می‌شود خشکاند؟

🔴در تاریخ حکومت‌های دینی، جنون الزاماً به معنای اختلال روانی نیست؛ اغلب به‌صورت توهم قدسی نهادمند ظاهر می‌شود: حالتی که در آن حاکم، خود را نه صرفاً صاحب قدرت، بلکه تجسم حقیقت الهی در زمین می‌بیند.
یکی از نمونه‌های کلاسیک این پدیده، خلیفهٔ فاطمی، الحاکم بأمرالله است؛ شخصیتی که در منابع تاریخی به نوسان‌های شدید رفتاری، تصمیم‌های خشن و توهم جایگاه فراانسانی شهره است. در سال‌های پایانی حکومتش، او از مقام خلافت عبور کرد و در ذهن خود به آستانهٔ پیامبری و حتی الوهیت رسید؛ توهمی که نه‌تنها مهار نشد، بلکه توسط حلقه‌ای از پیروان تقویت و تقدیس شد و فرقهی دروزیه از همین توهم زاده شد. نتیجه توهم هم سرکوب شدید مخالفان بود، کشتار وسیع و به آتش کشیدن قاهره. آخر سر هم کار به جایی رسد که یک روز به پای کوه المقطم رفت و هرگز بازنیامد. خلیفه متوهم پنهانی به دست مخالفانش کشته شد اما پیروانش او را مهدی غایب پنداشتند و خیال کردند از نظرها غایب شده است.

🔴پیامد چنین ذهنیتی، قابل پیش‌بینی است: هر اعتراض مردمی  به‌عنوان عدول از حق، شورش علیه نمایندهٔ خدا، و خروج از دین تفسیر می‌شود. در این چارچوب، سرکوب خونین نه جنایت، بلکه اجرای عدالت الهی است. سوزاندن قاهره و کشتار گستردهٔ مردم، نه از سر جنون لحظه‌ای، بلکه نتیجهٔ منطقیِ یک جهان‌بینی قدسی‌شده بود. این الگو البته محدود به مصر فاطمی نیست.

🔴در وضعیت کنونی ایران با شکلی آشنا از همین الگو مواجه‌ایم. در ساختار ولایت فقیه، رهبر سیاسی در جایگاهی فراتر از نقد، فراتر از انسان و فراتر از خطا نشسته، جایگاهی که حق انحصاری درک و تبیین حق و حقیقت را تنها از آن خود می‌داند. فاصلهٔ او با پیامبر و امام (از منظر کلام شیعه)، آگاهانه فرو می‌ریزد تا همه تصمیماتش مطابق حق دانشته شود و  اعتراض مردم در برابر او و اینکه دیگر حکومتش را نخواهند به سادگی در چارچوب تاریخ مقدس بازخوانی گردد و  معترضان مساوی خوارج و خائنان به حکومت الله و رسول‌الله تلقی شوند.
هیچ استبعادی ندارد که اکنون در ذهن او و پیروانش موقعیت با موقعیت جنگ خندق در صدر اسلام قیاس شود و مخالفان هم در جایگاه خائنان بنی‌قریظه و عاملان دشمن. یا موقعیت نهروان و علی و خوارج.

🔴وقتی چنین قیاس‌هایی در ذهن حاکم تثبیت شود، آنگاه کشتار نه فقط مجاز، بلکه واجب می‌شود. همان‌گونه که در روایت‌های سنتی، کشتن خوارج یا مجازات «خائنان» امری الهی جلوه داده شده، حاکم متوهم امروز نیز خود را محق می‌بیند که مخالفان را با منطق «لبهٔ خندق» حذف کند؛ چه با طناب دار، چه با گلوله. اینجا دیگر با تصمیم‌های امنیتی طرف نیستیم؛ با الهیات سرکوب مواجه‌ایم.

🔴ریشهٔ خطر در اینجا تاریخی است که مقدس شده و با توهم یک بیمار هم مخلوط شده است.
خطای رایج این است که همه‌چیز به «نبود سکولاریسم» فروکاسته شود. سکولاریسم شرط لازم برای رهایی از این خطر است، اما کافی نیست. مسئلهٔ عمیق‌تر، نحوهٔ روایت تاریخ اسلام در ذهن جمعی ماست. تاریخی که خطا، خشونت، و زمینهٔ اجتماعی از کنشگر انسانی آن زدوده شده و به مجموعه‌ای از الگوهای مقدس و غیرقابل پرسش تبدیل شده است. تا زمانی که تاریخ اسلام نه به‌عنوان یک تجربهٔ انسانیِ مشروط، بلکه به‌مثابه خزانه‌ای از اسطوره‌های مشروعیت‌بخش تدریس شود، خطر بازتولید الحاکم‌های متوهم پابرجاست.

🔴ایران برای رهایی از این چرخه به دگرگونی ذهنیت تاریخی نیازمند است. این یعنی خواندن تاریخ اسلام بدون هاله‌ی تقدس و دیدن پیامبر و امام و حاکم به مثابه کنشگر تاریخی در سیاق زیست تاریخی و هشیاری نسبت به این موضوع حیاتی که دین هر گاه ابزار قدرت شد مستعد جنون است.
اکنون از پس این جنایت بزرگ در ایران، دین تا مدت‌ها در انزوا خواهد بود اما همواره قدرت بازگشت دارد بنابراین این پروژه تغییر ذهنیت، یک رنسانس فکری است؛ رنسانسی که اگر رخ ندهد، حتی پس از سقوط این حاکمیت نیز، پیروان الحاکم متوهم او را مهدی موعودی خواهند پنداشت که در نبودش هم باید خون ریخت و ترور کرد و منتظر ماند.

ما بازماندگان این کشتار بزرگ وظیفه داریم این رنسانس فکری و مذهبی را پیش بریم. این وظیفه‌ی تاریخی ماست.
 
.

➖➖➖

🌾 @Naqdagin