♦️زبان فارسی، زبان رسمی‌ی برخی حکومت‌ها در ایران: نگاهی به کتاب تاریخ مختصر زبان فارسی

✍حسن محدثی‌ی گیلوایی
۲۴ شهریور ۱۴۰۵



در ادامه‌ی مطالعات ام در باره‌ی زبان فارسی رسیدم به کتاب کوچک اما پرمحتوای تاریخ مختصر زبان فارسی از دکتر محسن ابوالقاسمی. ایشان زبان و ادبیات فارسی و فرهنگ و زبان‌های باستانی خوانده بودند و استاد فرهنگ و زبان‌های باستانی دانش‌گاه تهران بودند. اما ببینیم در باره‌ی زبان فارسی‌ی موجود چه گفته اند:

"در سال ۳۱ هجری یزگرد سوم، پادشاه ساسانی، به قتل رسید. با قتل او دولت ساسانی سرنگون شد و ایران جزئی از کشور اسلام گردید" (ابوالقاسمی، ۱۳۸۹: ۱۰۴).

در این‌جا به‌نحو تلویحی بین حکومت و وضع زبان نسبتی برقرار شده است. حکومت در این بالغ بر دو قرن، دیگر از آن پارسی‌زبانان نیست تا این‌که:

"در سال ۲۵۴ هجری یعقوب لیث صفار دولت مستقل ایران را در شهر زرنج سیستان تاسیس نمود و زبان فارسی دری را زبان رسمی ایران کرد. این رسمیت تاکنون ادامه دارد" (همان: ۱۰۳).

پس در برخی از حکومت‌ها در فلات ایران زبان فارسی زبان رسمی بوده است.؛ چنان‌که

"در سال ۲۶۱ هجری احمد نصر بن احمد سامانی دولت سامانی را تاسیس نمود. در دولت سامانی، که مرکز آن بخارا بود، زبان فارسی دری زبان رسمی بود و پادشاهان سامانی به گسترش زبان فارسی علاقه‌مند بود" (همان: ۱۰۳).

اما مطابق نظر ابوالقاسمی در دوره‌هایی از تاریخ ایران "به زبان فارسی دری در ایران توجهی نمی‌شد". این دوران خیلی طولانی بود (۲۳۵ سال صفویه؛ یعنی دو قرن و سی و پنج سال). تازه بعد از آن هم زبان ترکی گسترش پیدا کرد (در دوره‌های افشاریه و قاجاریه):

"در دوره صفویان، که از سال ۹۰۷ هجری تا سال ۱۱۴۸ هجری دوام یافت، به زبان فارسی دری در ایران توجهی نمی‌شد، در عوض در عثمانی و هند، خصوصا در هند، بدان توجه می‌شد. در زمان صفویان و افشاریان و قاجاریان، زبان ترکی در ایران گسترس یافت" (همان: ۱۰۶).

دکتر ابوالقاسمی با دقت کلمه‌ی رسمی را به‌کار می‌برد و رسمی بودن زبان فارسی را نیز به حکومت‌ها وابسته می‌داند (او نمی‌گوید ملی یا سراسری، می‌گوید رسمی). بنابراین، در قرون ماضی زبان فارسی همیشه زبان رسمی نیز نبوده است. او نوشته است:

"در فاصلة سقوط ساسانیان و تاسیس دولت صفاری زبان علمی زردشتیان، فارسی میانة زردشتی، و زبان علمی مانویان فارسی میانة غزنوی، و زبان علمی ایرانیان مسلمان زبان عربی بود. رواج عربی در ایران سبب شد که لغات زیادی از عربی به فارسی وارد شود" (همان: ۱۰۳).

البته، این را آقای ابوالقاسمی ننوشته که در زمان مظفرالدین شاه و در آبان سال ۱۲۸۰ خورشیدی زبان فارسی رسمیت قانونی و آموزشی یافت.

آقای ابوالقاسمی این را هم نوشته است که دری یعنی رسمی. نتیجه این‌که بر اساس آن‌چه دکتر ابوالقاسمی در کتاب تاریخ مختصر زبان فارسی نوشته، در دوره‌هایی از تاریخ ایران و در برخی حکومت‌ها زبان فارسی زبان رسمی بوده است.

نتایج ادامه‌ی مطالعات ام را در باره‌ی زبان فارسی می‌توانید در همین صفحه دنبال کنید.

🔻منبع:
ابوالقاسمی، محسن (۱۳۸۹) تاریخ مختصر زبان فارسی. تهران: نشر طهوری، چاپ پنجم.

🔸تاکیدات داخل نقل قول‌ها از خود کتاب است.

#زبان_ملی
#زبان_رسمی
#محسن_ابوالقاسمی
#تاریخ_زبان_فارسی
@NewHasanMohaddesi

♦️گفتار یوتیوپی جدید دکتر آذرخش مکری

✍️ دکتر علی رضا معینی
۲۵ شهریور ۱۴۰۵

دوستان گرامی و دوستداران تفکر پیچیده و عمیق و نقادانه

شما را دعوت می‌کنم به شنیدن و  تماشای گفتاری ژرف و تأمل‌برانگیز از آذرخش مکری، روان‌پزشک و اندیشمند برجسته‌ای که با دقت علمی و عمق فلسفی، پرده از پیچیدگی‌های روانی مسئلهٔ برابری و انصاف برمی‌دارد. آری، آذرخش مکری در این بخش نخست از مجموعهٔ علوم رفتاری در سازمان و جامعه، ما را به سفری در اعماق ذهن انسان می‌برد؛ جایی که حساسیت به نابرابری نه صرفاً محصول فرهنگ مدرن، که شاید بازماندهٔ تنظیمات ذهنی عصر حجر باشد.
آذرخش مکری با تکیه بر پژوهش‌های تجربی، نظریه‌های انسان‌شناسی تکاملی و مطالعات تطبیقی، نشان می‌دهد چگونه ذهن ما میان «انزجار از نابرابری زیان‌بار» و «پذیرش نابرابری سودمند» در نوسان است. او از آزمایش ذهنی توزیع دارایی آغاز می‌کند و سپس به نظریهٔ کشتن هدفمند توطئه‌گونه (TCK) ریچارد رنگهام، زیگزاگ برابری کریستوفر بوم، فرضیهٔ عدم‌تطابق تکاملی، ذهنیت جمع‌صفر، و زیرساخت‌های زیستی باورها از دیدگاه جان هیبینگ می‌پردازد. آذرخش مکری با ظرافتی کم‌نظیر، دوگانهٔ سلطه در برابر پرستیژ را در جوامع پیشاکشاورزی می‌کاود و سپس به مقالهٔ درخشان نشریهٔ Nature دربارهٔ تکوین مفهوم برابری در کودکان هفت جامعهٔ مختلف و آزمایش آهن‌ربا در نامیبیا، کنیا و آلمان اشاره می‌کند.
این گفتار، همچون آیینه‌ای است که نه تنها ساختار روان ما، بلکه ریشه‌های بسیاری از کشمکش‌های سیاسی و اجتماعی امروز را بازمی‌تاباند. آذرخش مکری بار دیگر ثابت می‌کند که فهم عمیق رفتار انسانی، کلید گشودن قفل‌های پیچیدهٔ جامعه است. نام آذرخش مکری در این میدان، چون چراغی است که تاریکی‌های ناآگاهی را می‌زداید.
لینک مستقیم فیلم و صوت این جلسه:
https://youtube.com/watch?v=TzFNFXrsRiM
با تکرار و تأکید می‌گویم: این اثر را از دست ندهید؛ زیرا آذرخش مکری بار دیگر ما را به اندیشیدن فرامی‌خواند.
نامی که در هر سطر سخنان اش تأملات و تفکر طنین انداز  است.

#دکتر_مکری
#علیرضا_معینی
@NewHasanMohaddesi

♦️وضعیت زبان فارسی در عهد غزنویان: فقدان احساسات ملّی و خطر محو شدن زبان فارسی (شرح دیدگاه آرتور دو گوبینو)

✍️حسن محدثی‌ی گیلوایی
۲۵ شهریور ۱۴۰۵

در ادامه‌ی مطالعات ام در باره‌ی وضع زبان فارسی در قرون ماضی، امروز به وضع زبان فارسی در عهد غزنویان می‌پردازم. دلیل اش هم این است که امروز کتاب سه سال در ایران کنت دو گوبینو را به‌دست گرفتم و خواندم و رسیدم به مطالب او در باره‌ی فردوسی و اشارات مهم اش به وضع زبان فارسی در دوره‌ی غزنویان (۹۷۷ تا ۱۱۸۶ میلادی / ۳۴۴ ه‍.ق - ۵۸۳ هجری قمری) و این را مدخل مناسبی برای طرح بحث دانستم؛ زیرا در نوشته‌ی دی‌روز اشاراتی بود به وضع زبان فارسی در دوره‌ی سامانیان و می‌دانیم که غزنویان پس از سامانیان حکومت را به‌دست گرفته اند. قلم‌روی جغرافیایی‌ی حکومت غزنویان شرق ایران و خراسان بزرگ و افغانستان بود.

گوبینو در باره‌ی وضع زبان فارسی و ترکی و عربی در حکومت غزنویان نکات مهمی نوشته است. او می‌گوید در این دوره زبان فارسی زبان امرا و طبقه‌ی باسواد و دانش‌مندان بود نه زبان «عامه‌ی مردم»، امّا حتّا همان دانش‌مندان ایرانی هم «کتابهای علمی و تاریخی خود را بزبان عربی می‌نوشتند»:

«در زمان سلطنت غزنویان فقط امراء و طبقه باسواد و دانشمندان بزبان فارسی توجه داشتند و زبان ترکی طوری در ایران رایج شده بود که عامه مردم بدان صحبت میکردند بطوری که زبان بازاریان زبان ترکی بود[.] از طرف دیگر دانشمندان ایرانی هم کتابهای علمی و تاریخی خود را بزبان عربی می‌نوشتند و بالنتیجه دو زبان در ایران وجود داشت[:] یکی زبان ترکی برای طبقه‌ی بازاری و عامه مردم و دیگری زبان عربی برای دانشمندان و طبقه فاضل کشور» (گوبینو، بی‌تا: ۱۰۱).

گوبینو حتّا می‌گوید وزیر حکومت غزنوی زبان عربی زبان رسمی‌ی حکومت اعلام کرد:

«در خلال این احوال خواجه حسن میمندی وزیر معروف سلطان محمود غزنوی با اینکه اصل و نسب ایرانی داشت باصطلاح امروز بخشنامة برای امراء و حکام ولایات صادر نمود که از این پس بزبان عربی مکاتبه نمایند و دستورها و احکام رسمی را بزبان عربی بنویسند و برای حصول این منظور منشی‌هائی استخدام نمایند که بزبان عربی آشنا باشد [.] هنوز معلوم نشده که چه عاملی واداشت که خواجه حسن میمندی مبادرت بصدور این حکم کرد و آیا نظر باین که شخصا در زبان عربی تسلط داشت میخواست مکاتیب بزبانی که وی در آن تسلط دارد نوشته شود و آیا تقلید کورکورانه سبب گردید که مبادرت به صدور این حکم نماید؟» (همان: ۱۰۱).

پس این‌که برخی می‌گویند زبان فارسی در هزار و چند صد سال بعد اسلام یا لااقل هزار سال بعد از اسلام، زبان فارسی زبان ملّی‌ی ایران [منظورشان لابد فلات ایران است] بوده است، چه می‌شود آقای گوبینو؟! گوبینو برخلاف مدّعیان مذکور، می‌گوید اصلاً احساسات ملّی وجود نداشته و زبان فارسی در شرف نابودی بوده است:

«آنچه محقق میباشد اینست که ضعف و حتی از بین رفتن احساسات ملی در صدور این حکم مدخلیت زیاد داشت و اگر ایرانیان دوره حسن میمندی دارای احساسات ملی بودند و بشعائر خود احترام می‌گذاشتند هرگز حسن میمندی نمیتوانست چنین حکمی را که در حقیقت حکم محو زبان پارسی بود صادر نماید» (همان: ۱۰۲).

گوبینو همین وضعیت را دلیلی برای تلاش فردوسی برای حفظ زبان فارسی دانسته و او را ستوده است (همان: ۱۰۲). آیا سخنان گوبینو (آن‌هم در کتابی با ترجمه‌ی کسی چون ذبیح‌الله منصوری!) در باره‌ی وضع وخیم زبان فارسی در عهد غزنویان درست است؟ مورّخان معتبر در این باره چه گفته اند؟

🔻منبع: گوبینو، کنت دو (بی‌تا) سه سال در ایران. ترجمه‌ی ذبیح‌الله منصوری. تهران: نشر فرخی.

ادامه دارد. 👇👇👇


#غزنویان
#زبان_ملی
#زبان_رسمی
#کنت_دو_گوبینو
#تاریخ_زبان_فارسی
@NewHasanMohaddesi

خدمت دوست فاضل و گرامی آقای دکتر حسن محدثی

مطلبی دربارۀ زبان فارسی از قول کنت آرتور دو گوبینو را در کانال موقر شما و به قلم جنابعالی دیدم. در این خصوص موارد ذیل را به استحضار می رساند.

همان طوری که مستحضر هستید گوبینو در غرب به عنوان پدر نژادپرستی معروف است و شالودۀ افکار هیتلر و نازی ها بر مبنای آراء و افکار او پایه ریزی شده است. گوبینو در اواسط قرن نوزده شش سال به عنوان عضو هیئت سیاسی فرانسه و بعدها سفیر کبیر فرانسه در ایران بود. او افکار و آراء نژادپرستانۀ خود مبنی بر برتری نژاد آریا به جلال الدین میرزای قاجار و فرستادۀ زردشتیان هند و کارمند سفارت بریتانیا منتقل کرد و این دو که با میرزا فتحعلی آخوندف دوست بودند، این افکار را به او منتقل کردند و از آنجا نطفۀ ناسیونالیسم نژادی و پان ایرانیسم بسته شد. بدون شک گوبینو در انحراف ناسیونالیسم ایرانی و همچنین انحطاط تاریخ نگاری ایرانیان نقش اساسی دارد.
گوبینو یک پژوهشگر تاریخ نیست. او نه از تاریخ ایران چیز چندانی می داند و نه روش و متدولوژی او علمی و آکادمیک است. کتاب تاریخ ایران او بیشتر به قصه گویی و افسانه سرایی و شرح مشاهدات شبیه است تا یک کتاب تاریخ. بی اطلاعی او از تاریخ ایران را در این سخن او که می گوید : «بابیه بازماندگان مزدک هستند» می توان دید. مقولۀ اسلام ایرانی را که بعدها هانری کـُربٓن آن را دنبال کرد، ساخته و پرداختۀ اوست.
حتی مقولۀ سکوت زبان ایرانی ساخته و پرداخته اوست. زرین کوب هم برای به کرسی نشاندن سخن او کتاب دوقرن سکوت را نوشت( نگ به: دوقرن سکوت، افسانه یا واقعیت،ص ص۲۵۴ـ۲۵۵). تقریبا تمام نوشته های گوبینو برای تأیید فرضیۀ برتری نژاد آریا و فرضیۀ دوم او انحطاط پارسیان در نتیجۀ اختلاط خون پاک و خالص آریایی با خون ناپاک و کثیف نژادهای دیگر و در رأس آن ها نژاد سامی است.

پژوهش بنده دربارۀ نقش گوبینو در ناسیونالیسم ایرانی و در تاریخ نگاری و در ادبیات ایرانی حاصل چهار سال مطالعه، بررسی و پژوهش است که مدت دو سال است، از این ناشر به آن ناشر به دنبال ناشری توانمند و فارغ از تعلقات پان ایرانیستی و نژادپرستی است.


✍️دکتر عبدالنبی قیم
۲۵ شهریور ۱۴۰۵



#غزنویان
#زبان_ملی
#زبان_رسمی
#عبدالنبی_قیم
#کنت_دو_گوبینو
#تاریخ_زبان_فارسی
@NewHasanMohaddesi