♦️زبان فارسی، زبان رسمی‌ی برخی حکومت‌ها در ایران: نگاهی به کتاب تاریخ مختصر زبان فارسی

✍حسن محدثی‌ی گیلوایی
۲۴ شهریور ۱۴۰۵



در ادامه‌ی مطالعات ام در باره‌ی زبان فارسی رسیدم به کتاب کوچک اما پرمحتوای تاریخ مختصر زبان فارسی از دکتر محسن ابوالقاسمی. ایشان زبان و ادبیات فارسی و فرهنگ و زبان‌های باستانی خوانده بودند و استاد فرهنگ و زبان‌های باستانی دانش‌گاه تهران بودند. اما ببینیم در باره‌ی زبان فارسی‌ی موجود چه گفته اند:

"در سال ۳۱ هجری یزگرد سوم، پادشاه ساسانی، به قتل رسید. با قتل او دولت ساسانی سرنگون شد و ایران جزئی از کشور اسلام گردید" (ابوالقاسمی، ۱۳۸۹: ۱۰۴).

در این‌جا به‌نحو تلویحی بین حکومت و وضع زبان نسبتی برقرار شده است. حکومت در این بالغ بر دو قرن، دیگر از آن پارسی‌زبانان نیست تا این‌که:

"در سال ۲۵۴ هجری یعقوب لیث صفار دولت مستقل ایران را در شهر زرنج سیستان تاسیس نمود و زبان فارسی دری را زبان رسمی ایران کرد. این رسمیت تاکنون ادامه دارد" (همان: ۱۰۳).

پس در برخی از حکومت‌ها در فلات ایران زبان فارسی زبان رسمی بوده است.؛ چنان‌که

"در سال ۲۶۱ هجری احمد نصر بن احمد سامانی دولت سامانی را تاسیس نمود. در دولت سامانی، که مرکز آن بخارا بود، زبان فارسی دری زبان رسمی بود و پادشاهان سامانی به گسترش زبان فارسی علاقه‌مند بود" (همان: ۱۰۳).

اما مطابق نظر ابوالقاسمی در دوره‌هایی از تاریخ ایران "به زبان فارسی دری در ایران توجهی نمی‌شد". این دوران خیلی طولانی بود (۲۳۵ سال صفویه؛ یعنی دو قرن و سی و پنج سال). تازه بعد از آن هم زبان ترکی گسترش پیدا کرد (در دوره‌های افشاریه و قاجاریه):

"در دوره صفویان، که از سال ۹۰۷ هجری تا سال ۱۱۴۸ هجری دوام یافت، به زبان فارسی دری در ایران توجهی نمی‌شد، در عوض در عثمانی و هند، خصوصا در هند، بدان توجه می‌شد. در زمان صفویان و افشاریان و قاجاریان، زبان ترکی در ایران گسترس یافت" (همان: ۱۰۶).

دکتر ابوالقاسمی با دقت کلمه‌ی رسمی را به‌کار می‌برد و رسمی بودن زبان فارسی را نیز به حکومت‌ها وابسته می‌داند (او نمی‌گوید ملی یا سراسری، می‌گوید رسمی). بنابراین، در قرون ماضی زبان فارسی همیشه زبان رسمی نیز نبوده است. او نوشته است:

"در فاصلة سقوط ساسانیان و تاسیس دولت صفاری زبان علمی زردشتیان، فارسی میانة زردشتی، و زبان علمی مانویان فارسی میانة غزنوی، و زبان علمی ایرانیان مسلمان زبان عربی بود. رواج عربی در ایران سبب شد که لغات زیادی از عربی به فارسی وارد شود" (همان: ۱۰۳).

البته، این را آقای ابوالقاسمی ننوشته که در زمان مظفرالدین شاه و در آبان سال ۱۲۸۰ خورشیدی زبان فارسی رسمیت قانونی و آموزشی یافت.

آقای ابوالقاسمی این را هم نوشته است که دری یعنی رسمی. نتیجه این‌که بر اساس آن‌چه دکتر ابوالقاسمی در کتاب تاریخ مختصر زبان فارسی نوشته، در دوره‌هایی از تاریخ ایران و در برخی حکومت‌ها زبان فارسی زبان رسمی بوده است.

نتایج ادامه‌ی مطالعات ام را در باره‌ی زبان فارسی می‌توانید در همین صفحه دنبال کنید.

🔻منبع:
ابوالقاسمی، محسن (۱۳۸۹) تاریخ مختصر زبان فارسی. تهران: نشر طهوری، چاپ پنجم.

🔸تاکیدات داخل نقل قول‌ها از خود کتاب است.

#زبان_ملی
#زبان_رسمی
#محسن_ابوالقاسمی
#تاریخ_زبان_فارسی
@NewHasanMohaddesi

♦️گفتار یوتیوپی جدید دکتر آذرخش مکری

✍️ دکتر علی رضا معینی
۲۵ شهریور ۱۴۰۵

دوستان گرامی و دوستداران تفکر پیچیده و عمیق و نقادانه

شما را دعوت می‌کنم به شنیدن و  تماشای گفتاری ژرف و تأمل‌برانگیز از آذرخش مکری، روان‌پزشک و اندیشمند برجسته‌ای که با دقت علمی و عمق فلسفی، پرده از پیچیدگی‌های روانی مسئلهٔ برابری و انصاف برمی‌دارد. آری، آذرخش مکری در این بخش نخست از مجموعهٔ علوم رفتاری در سازمان و جامعه، ما را به سفری در اعماق ذهن انسان می‌برد؛ جایی که حساسیت به نابرابری نه صرفاً محصول فرهنگ مدرن، که شاید بازماندهٔ تنظیمات ذهنی عصر حجر باشد.
آذرخش مکری با تکیه بر پژوهش‌های تجربی، نظریه‌های انسان‌شناسی تکاملی و مطالعات تطبیقی، نشان می‌دهد چگونه ذهن ما میان «انزجار از نابرابری زیان‌بار» و «پذیرش نابرابری سودمند» در نوسان است. او از آزمایش ذهنی توزیع دارایی آغاز می‌کند و سپس به نظریهٔ کشتن هدفمند توطئه‌گونه (TCK) ریچارد رنگهام، زیگزاگ برابری کریستوفر بوم، فرضیهٔ عدم‌تطابق تکاملی، ذهنیت جمع‌صفر، و زیرساخت‌های زیستی باورها از دیدگاه جان هیبینگ می‌پردازد. آذرخش مکری با ظرافتی کم‌نظیر، دوگانهٔ سلطه در برابر پرستیژ را در جوامع پیشاکشاورزی می‌کاود و سپس به مقالهٔ درخشان نشریهٔ Nature دربارهٔ تکوین مفهوم برابری در کودکان هفت جامعهٔ مختلف و آزمایش آهن‌ربا در نامیبیا، کنیا و آلمان اشاره می‌کند.
این گفتار، همچون آیینه‌ای است که نه تنها ساختار روان ما، بلکه ریشه‌های بسیاری از کشمکش‌های سیاسی و اجتماعی امروز را بازمی‌تاباند. آذرخش مکری بار دیگر ثابت می‌کند که فهم عمیق رفتار انسانی، کلید گشودن قفل‌های پیچیدهٔ جامعه است. نام آذرخش مکری در این میدان، چون چراغی است که تاریکی‌های ناآگاهی را می‌زداید.
لینک مستقیم فیلم و صوت این جلسه:
https://youtube.com/watch?v=TzFNFXrsRiM
با تکرار و تأکید می‌گویم: این اثر را از دست ندهید؛ زیرا آذرخش مکری بار دیگر ما را به اندیشیدن فرامی‌خواند.
نامی که در هر سطر سخنان اش تأملات و تفکر طنین انداز  است.

#دکتر_مکری
#علیرضا_معینی
@NewHasanMohaddesi

♦️وضعیت زبان فارسی در عهد غزنویان: فقدان احساسات ملّی و خطر محو شدن زبان فارسی (شرح دیدگاه آرتور دو گوبینو)

✍️حسن محدثی‌ی گیلوایی
۲۵ شهریور ۱۴۰۵

در ادامه‌ی مطالعات ام در باره‌ی وضع زبان فارسی در قرون ماضی، امروز به وضع زبان فارسی در عهد غزنویان می‌پردازم. دلیل اش هم این است که امروز کتاب سه سال در ایران کنت دو گوبینو را به‌دست گرفتم و خواندم و رسیدم به مطالب او در باره‌ی فردوسی و اشارات مهم اش به وضع زبان فارسی در دوره‌ی غزنویان (۹۷۷ تا ۱۱۸۶ میلادی / ۳۴۴ ه‍.ق - ۵۸۳ هجری قمری) و این را مدخل مناسبی برای طرح بحث دانستم؛ زیرا در نوشته‌ی دی‌روز اشاراتی بود به وضع زبان فارسی در دوره‌ی سامانیان و می‌دانیم که غزنویان پس از سامانیان حکومت را به‌دست گرفته اند. قلم‌روی جغرافیایی‌ی حکومت غزنویان شرق ایران و خراسان بزرگ و افغانستان بود.

گوبینو در باره‌ی وضع زبان فارسی و ترکی و عربی در حکومت غزنویان نکات مهمی نوشته است. او می‌گوید در این دوره زبان فارسی زبان امرا و طبقه‌ی باسواد و دانش‌مندان بود نه زبان «عامه‌ی مردم»، امّا حتّا همان دانش‌مندان ایرانی هم «کتابهای علمی و تاریخی خود را بزبان عربی می‌نوشتند»:

«در زمان سلطنت غزنویان فقط امراء و طبقه باسواد و دانشمندان بزبان فارسی توجه داشتند و زبان ترکی طوری در ایران رایج شده بود که عامه مردم بدان صحبت میکردند بطوری که زبان بازاریان زبان ترکی بود[.] از طرف دیگر دانشمندان ایرانی هم کتابهای علمی و تاریخی خود را بزبان عربی می‌نوشتند و بالنتیجه دو زبان در ایران وجود داشت[:] یکی زبان ترکی برای طبقه‌ی بازاری و عامه مردم و دیگری زبان عربی برای دانشمندان و طبقه فاضل کشور» (گوبینو، بی‌تا: ۱۰۱).

گوبینو حتّا می‌گوید وزیر حکومت غزنوی زبان عربی زبان رسمی‌ی حکومت اعلام کرد:

«در خلال این احوال خواجه حسن میمندی وزیر معروف سلطان محمود غزنوی با اینکه اصل و نسب ایرانی داشت باصطلاح امروز بخشنامة برای امراء و حکام ولایات صادر نمود که از این پس بزبان عربی مکاتبه نمایند و دستورها و احکام رسمی را بزبان عربی بنویسند و برای حصول این منظور منشی‌هائی استخدام نمایند که بزبان عربی آشنا باشد [.] هنوز معلوم نشده که چه عاملی واداشت که خواجه حسن میمندی مبادرت بصدور این حکم کرد و آیا نظر باین که شخصا در زبان عربی تسلط داشت میخواست مکاتیب بزبانی که وی در آن تسلط دارد نوشته شود و آیا تقلید کورکورانه سبب گردید که مبادرت به صدور این حکم نماید؟» (همان: ۱۰۱).

پس این‌که برخی می‌گویند زبان فارسی در هزار و چند صد سال بعد اسلام یا لااقل هزار سال بعد از اسلام، زبان فارسی زبان ملّی‌ی ایران [منظورشان لابد فلات ایران است] بوده است، چه می‌شود آقای گوبینو؟! گوبینو برخلاف مدّعیان مذکور، می‌گوید اصلاً احساسات ملّی وجود نداشته و زبان فارسی در شرف نابودی بوده است:

«آنچه محقق میباشد اینست که ضعف و حتی از بین رفتن احساسات ملی در صدور این حکم مدخلیت زیاد داشت و اگر ایرانیان دوره حسن میمندی دارای احساسات ملی بودند و بشعائر خود احترام می‌گذاشتند هرگز حسن میمندی نمیتوانست چنین حکمی را که در حقیقت حکم محو زبان پارسی بود صادر نماید» (همان: ۱۰۲).

گوبینو همین وضعیت را دلیلی برای تلاش فردوسی برای حفظ زبان فارسی دانسته و او را ستوده است (همان: ۱۰۲). آیا سخنان گوبینو (آن‌هم در کتابی با ترجمه‌ی کسی چون ذبیح‌الله منصوری!) در باره‌ی وضع وخیم زبان فارسی در عهد غزنویان درست است؟ مورّخان معتبر در این باره چه گفته اند؟

🔻منبع: گوبینو، کنت دو (بی‌تا) سه سال در ایران. ترجمه‌ی ذبیح‌الله منصوری. تهران: نشر فرخی.

ادامه دارد. 👇👇👇


#غزنویان
#زبان_ملی
#زبان_رسمی
#کنت_دو_گوبینو
#تاریخ_زبان_فارسی
@NewHasanMohaddesi

خدمت دوست فاضل و گرامی آقای دکتر حسن محدثی

مطلبی دربارۀ زبان فارسی از قول کنت آرتور دو گوبینو را در کانال موقر شما و به قلم جنابعالی دیدم. در این خصوص موارد ذیل را به استحضار می رساند.

همان طوری که مستحضر هستید گوبینو در غرب به عنوان پدر نژادپرستی معروف است و شالودۀ افکار هیتلر و نازی ها بر مبنای آراء و افکار او پایه ریزی شده است. گوبینو در اواسط قرن نوزده شش سال به عنوان عضو هیئت سیاسی فرانسه و بعدها سفیر کبیر فرانسه در ایران بود. او افکار و آراء نژادپرستانۀ خود مبنی بر برتری نژاد آریا به جلال الدین میرزای قاجار و فرستادۀ زردشتیان هند و کارمند سفارت بریتانیا منتقل کرد و این دو که با میرزا فتحعلی آخوندف دوست بودند، این افکار را به او منتقل کردند و از آنجا نطفۀ ناسیونالیسم نژادی و پان ایرانیسم بسته شد. بدون شک گوبینو در انحراف ناسیونالیسم ایرانی و همچنین انحطاط تاریخ نگاری ایرانیان نقش اساسی دارد.
گوبینو یک پژوهشگر تاریخ نیست. او نه از تاریخ ایران چیز چندانی می داند و نه روش و متدولوژی او علمی و آکادمیک است. کتاب تاریخ ایران او بیشتر به قصه گویی و افسانه سرایی و شرح مشاهدات شبیه است تا یک کتاب تاریخ. بی اطلاعی او از تاریخ ایران را در این سخن او که می گوید : «بابیه بازماندگان مزدک هستند» می توان دید. مقولۀ اسلام ایرانی را که بعدها هانری کـُربٓن آن را دنبال کرد، ساخته و پرداختۀ اوست.
حتی مقولۀ سکوت زبان ایرانی ساخته و پرداخته اوست. زرین کوب هم برای به کرسی نشاندن سخن او کتاب دوقرن سکوت را نوشت( نگ به: دوقرن سکوت، افسانه یا واقعیت،ص ص۲۵۴ـ۲۵۵). تقریبا تمام نوشته های گوبینو برای تأیید فرضیۀ برتری نژاد آریا و فرضیۀ دوم او انحطاط پارسیان در نتیجۀ اختلاط خون پاک و خالص آریایی با خون ناپاک و کثیف نژادهای دیگر و در رأس آن ها نژاد سامی است.

پژوهش بنده دربارۀ نقش گوبینو در ناسیونالیسم ایرانی و در تاریخ نگاری و در ادبیات ایرانی حاصل چهار سال مطالعه، بررسی و پژوهش است که مدت دو سال است، از این ناشر به آن ناشر به دنبال ناشری توانمند و فارغ از تعلقات پان ایرانیستی و نژادپرستی است.


✍️دکتر عبدالنبی قیم
۲۵ شهریور ۱۴۰۵



#غزنویان
#زبان_ملی
#زبان_رسمی
#عبدالنبی_قیم
#کنت_دو_گوبینو
#تاریخ_زبان_فارسی
@NewHasanMohaddesi

♦️نوشته‌های گوبینو به‌تنهایی برای من منبع معتبری نیست

✍️حسن محدثی‌ی گیلوایی
۲۵ شهریور ۱۴۰۵

سپاس فراوان از استاد عزیز دکتر عبدالنبی قیم! اما بعد:

آثار گوبینو به‌تنهایی در نظر من منبع معتبری نیست. من او را مورّخ ندانسته ام. در نوشته ام در دو جا به این نکته اشاره کرده ام: یکی آن‌جا که گفته ام «این را مدخل مناسبی برای طرح بحث» می‌دانم (یعنی مدخلی برای ورود به بحث او و من از این مدخل عبور خواهم کرد) و دیگری در انتهای یادداشت که آشکارا گفته ام: « آیا سخنان گوبینو (آن‌هم در کتابی با ترجمه‌ی کسی چون ذبیح‌الله منصوری!) در باره‌ی وضع وخیم زبان فارسی در عهد غزنویان درست است؟ مورّخان معتبر در این باره چه گفته اند؟»

در انتها هم گفته ام بحث ام ادامه دارد. بنابراین، ارجاع به گوبینو فقط مدخلی برای ورود به بحث در باره‌ی وضع زبان فارسی در دوره‌ی غزنویان بوده است.
https://t.me/NewHasanMohaddesi/14729

فردا ادامه‌ی این بحث را پی خواهم گرفت.

#غزنویان
#زبان_ملی
#زبان_رسمی
#عبدالنبی_قیم
#کنت_دو_گوبینو
#تاریخ_زبان_فارسی
@NewHasanMohaddesi

♦️سکوت همیشه یک انتخاب نیست. گاهی یک وضع انسانی است

✍️حسن محدثی‌ی گیلوایی
۲۵ شهریور ۱۴۰۵

گاهی در زنده‌گی ناچار می‌شویم سکوت را انتخاب کنیم؛ گاهی که به‌ترین گزینه در میان گزینه‌های موجود است. این گزینه‌ای دردناک و تلخ است، امّا هنوز برای برخی قابل تحمّل است.

دردناک‌تر از آن این است که به سکوت کشانده شویم. آن‌گاه که ما را به سکوت وادار می‌کنند. این دردناک و تلخ و خشم‌گین کننده است.

امّا گاهی سکوت یک انتخاب نیست. یک تحمیل بیرونی هم نیست. در این حالت، سکوت یک وضع انسانی است. ناگهان سکوت می‌آید و تو را دربرمی‌گیرد؛ مثل شبی سیاه. آن‌گاه لحظاتی مرگ‌آلود را تجربه می‌کنی؛ بسی دردناک و تلخ و سوگ‌ناک و فراتر از طاقت انسانی.

چه زنده‌گی‌ای بود زنده‌گی‌ی ما که همه را تجربه کردیم و چه بسیار که به‌خاطر سکوت‌مان نیز متّهم شدیم.


#سکوت
@NewHasanMohaddesi

♦️وضعیت زبان فارسی در عهد غزنویان / قسمت دوّم

✍️حسن محدثی‌ی گیلوایی
۲۵ شهریور ۱۴۰۵


من نه به ترجمه‌های ذبیح‌الله منصوری اعتماد دارم (که دیگر در بی‌اعتباری رسوای خاص و عام شده است و مباد که صاحب قلمی چنین شود!) و نه به نوشته‌های گوبینو که در آثار اش سخنان انحرافی و سخیف کم نیست. در بحث‌های تاریخی می‌بایست به مورّخان متخصص هر دوره مراجعه کنیم و از آن‌ها بیاموزیم؛ اگرچه نگاه انتقادی‌مان را در مواجهه با آثار این متخصّصان نیز می‌بایست تیز نگه داریم و به هر مطلب فاقد سندی اعتماد نکنیم.

آن‌طور که کلیفورد ادموند باسورث نوشته است، در دیوان رسالت هر دو زبان فارسی و عربی مورد استفاده بود:

«دیوان رسالت در مقام دبیرخانة سلطان، نامه‌هایی را که از قدرتهای خارجی می‌رسید دریافت می‌کرد و به‌نوبة خود نامه‌هایی به آنها ارسال می‌داشت. از این رو داشتن سلاست قلم در نوشتن منشأت و تسلط کامل بر دو زبان فارسی و عربی برای دبیران ضروری بود. مسعود خود در طلاقت زبان به‌فارسی مورد ستایش بیهقی است و گاه او خود اسناد را برای دبیران دیکته می‌کرد، اما معمولا این رییس دیوان رسالت بود که اسناد را تنظیم می‌نمود و زبانی را به‌کار می‌گرفت که مفهوم مخاطب باشد. در اعلام جلوس مسعود به تخت پادشاهی نامه‌ای که به خلیفه فرستادند به عربی و نامه به قدرخان یوسف کاشغری به فارسی بود. اگر نامه‌هایی که به دربار می‌رسید به عربی بود به فارسی ترجمه می‌شد که اغلب رییس دیوان رسالت خود این کار را می‌کرد و آن را در اختیار درباریان و افراد ذی‌نفعی می‌گذاشت که عربی نمی‌دانستند» (باسورث، ۱۳۷۸: ۸۹).

باسورث روی‌دادی را نقل می کند که نشان می‌دهد که اغلب درباریان فارسی می‌دانسته اند نه عربی:

«در سال ۴۲۳ ق / ۱۰۳۱ نامه‌ای از بغداد رسید که اعلام جلوس خلیفة جدید به مسعود بود و هنگامی که مسعود بر طبق آن بیعت‌نامه‌ای برای خلیفه فرستاد، ترجمة فارسی هر دو نامه برای جمعیتی که در دربار جمع آمده بودند خوانده شد، و بیهقی متن فارسی و عربی نامة خلیفه و بیعت‌نامة مسعود را در کتاب خود آورده است» (همان: ۸۹).

باسورث می‌گوید هم سلطان محمود و هم سلطان مسعود غزنوی، عربی می‌دانستند و می‌فهمیدند (همان: ۱۳۰-۱۲۹). آن‌چه او نوشته است نشان می‌دهد که در دربار غزنوی، زبان فارسی و عربی به‌کار می‌رفته و در حیطه‌ی نظامی امّا به ترکی سخن گفته می‌شده است:

«ضروری بود که سلاطین غزنوی به خواسته‌ها و تمایلات غلامان ترکشان که در مسألة جانشینی، نیروی نظامی آنان مدخلیت تامه داشت تن در دهند. آن دسته از غلامانی که زمانی دراز در خدمت سلاطین بودند، جای سخن نیست که تا اندازه‌ای از علوم ایرانی آگاهی یافته بودند، بویژه فرماندهان عالی مقام ترک که با تشکیلات کشوری امپراطوری تماس داشتند. اما غلامان فرودست که پیوسته جای آنان با غلامان تازه استخدام که از آسیای میانه می‌آمدند عوض می‌گردید، زبانی مگر ترکی نمی‌دانستند. بی‌گمان مسعود و تا اندازه‌ای بیشتر پدرش زبان ترکی اجدادی خود را حفظ کرده بودند و پیوسته در موارد غیر رسمی با سربازان ترک خود به ترکی سخن می‌گفتند» (همان: ۱۳۱-۱۳۰).

امّا نکته‌ی مهم‌تر در این بحث این است که بدانیم مردم عامه‌ی تحت حکومت غزنویان به چه زبانی سخن می‌گفتند. باسورث بر آن است که «تمامی فرهنگهای بسیار پیشرفتة اسلامی این دوره فرهنگ نخبگان بود که پشت بر سلطنت و اشرافیت داشت نه تودة مردم» (همان: ۱۳۳). پس نخبه‌گان وابسته به دربار و اشرافیت بودند و نیرویی وابسته به عامه‌ی مردم (و به‌اصطلاح امروزیان «مردمی») نبودند و در واقع، از نظر طبقاتی، جزو طبقه‌ی بالای جامعه بودند. امّا باسورث می‌گوید از «فرهنگ توده»‌ی این دوره چیزی نمی‌دانیم:

«در بارة به‌اصطلاح «فرهنگ توده» این دوره اطلاع چندانی نداریم مثلاً از لهجات یا شعر عامیانه و اشعار پهلوانی به فارسی یا ترکی چیزی نمی‌دانیم. گرچه از فرهنگی از این دست چیزی بر جای نمانده است، اما نشانه‌هایی در دست است که از وجود این فرهنگ در آن زمانه حکایت می‌کند» (همان: ۱۳۳).

نکته‌ی مهمی که در نوشته‌ی باسورث هست این است که شعر فارسی در دربار غزنوی امری وارداتی از سرزمین‌های دیگر است و زاییده‌ی فرهنگ غزنویان نیست. حکومت غزنوی دست‌گاه تبلیغاتی می‌خواسته و شاعران فارسی‌گوی را از قلم‌روهای دیگر وارد کرده است. این امر از این جهت مهم است که بدانیم ابوالقاسم فردوسی نیز یکی از این شاعران دربار غزنوی است:

ادامه دارد👇👇👇

#غزنویان
#زبان_ملی
#زبان_رسمی
#کنت_دو_گوبینو
#تاریخ_زبان_فارسی
@NewHasanMohaddesi

♦️وضعیت زبان فارسی در عهد غزنویان / ادامه‌ی قسمت دوّم

✍️حسن محدثی‌ی گیلوایی
۲۵ شهریور ۱۴۰۵


«برای اکثریت علما و هنرمندان خلاق و باذوقی که با آثار آنان و موضوع این آثار باخبریم، حمایت و تشویق فرادستان ضرورتی ناگزیر بود. بعلاوه باید در نظر داشت که زمینة مالی حمایت از علما دقیقاً با زمینه‌های دولت و سلطنت یکی بود. کسی نمی‌تواند یکی از محکوم کند و از دیگری درگذرد، قضاوتی اینچنین کمتر علاقة مورخ بی‌غرض را برمی‌انگیزد. ثانیاً شعرا و نویسندگان رجال پرآوازة زمانه بودند. پادشاهان از درازنفسی متظاهرانة مداحان لذت می‌بردند و آنان نیز هرگز این جنبه را از خاطر نمی‌بردند. بنابراین هر دو طرف از هم سود می‌بردند. بنابراین هر دو طرف از هم سود می‌بردند «زیرا که چنانکه [پادشاه] به شعر نیک شاعر معروف شود شاعر به صلة گران معروف شود، که این دو مثل زمان‌اند.» [...] فرهنگ غزنویان دورة نخست برخی از اختصاصات ویژة خود را جلوه‌گر می‌ساخت. اصولاً سنت ادبی قابل توجهی در غزنه و زابلستان وجود نداشت که بر مبنای آن بنایی ادبی ساخته شود، و می‌بینیم که شعرای برجستة دربار غزنه از بیرون بدانجا آمده بودند. عنصری از بلخ بود، عسجدی از مرو یا هرات، غضایری از ری، فرخی از سیستان و منوچهری از دامغان و دو شاعر اخیر به‌ترتیب از خدمت امرای آل محتاج چغانیان و زیاریان به غزنه جلب شدند. مینورسکی عقیده داشته است که فکر بازآفرینی فارسی نو از غزنه به دیگر نقاط سرایت کرد» (همان: ۱۳۳).

این بازآفرینی‌ی فارسی نو به چه معنا است؟ آن‌چه باسورث در ادامه توضیح می‌دهد نشان می‌دهد که زبان عربی بر ادبیات و دانش‌های زمانه تسلّط یافت و تأثیر زیادی بر زبان فارسی گذاشت. ضمناً شعر ترکی نیز در این دوره کم و بیش وجود داشته است. وجود شعر ترکی در برخی محافل به معنای این است که زبان ترکی در این دوره به مرحله‌ی آفرینش ادبی رسیده بوده است:

«دربارهای کوچکتر نظیر دربار گوزگان سیستان و ری از مراکز مهم علوم ایرانی بودند، اما محمود یا این مراکز را از میان برداشت یا به ضعف و انحطاط کشاند. و بعکس، آربری اشاره کرده است که بوجود آمدن اندیشه‌های التقاطی در دربار محمود و مسعود با سیاست سخت آنان در مذهب و سنت و برقرار کردن پیوندهای نزدیک با خلافت عباسی موجب تأثیر زبان عرب در علم و ادب گردیده بود. این تأثیرات سبب تفنن و تصنع در سبک ادبی گردید و سرمشقی گذاشت برای رواج نظم و نثر بیش از پیش مصنوع اواخر عصر غزنوی و دورة سلجوقی. و آربری نتیجه می‌گیرد که «غزنه به یکی از مراکز بزرگ علوم عربی تبدیل گردیده و از این حیث بر بخارا پیشی گرفته بود.» به گفتة بهار رسوخ تأثیر عربی در ادبیات فارسی نشانگر آغاز دورة پراهمیت دوم در نثر نوین فارسی گردید که سبک آن آشکارا با سبک عصر سامانی تفاوت دارد. در حوزة شعر، ریپکا به ظهور «حماسة رمانتیک» اشاره می‌کند، در صورتی که شاهنامه اوج حماسة فئودالی بوده است که از محیط سامانی الهام گرفته بود. به شهادت بیتی از منوچهری که:
براه ترکی مانا که خوبتر گویی / تو شعر ترکی برخوان مرا و غزی
به‌نظر می‌رسد در عصر اول غزنوی شعر ترکی را می‌شناختند و در محافل ادبی می‌خواندند، اما این نوع شعر احتمالاً در خاستگاه خود متداول بود و از آنجا به غزنین آمد و در مجامع فرهنگی آن عصر شعر ترکی نمی‌سرودند» (همان: ۱۳۴).

بدین ترتیب، به‌نظر می‌رسد در دوره‌ی غزنویان نوعی تقسیم کار زبانی وجود داشته است: در دربار از دو زبان فارسی و عربی استفاده می‌شده و در حوزه‌ی لشکری یا نظامی از زبان ترکی استفاده می‌شده و در حوزه‌ی دانش‌ها از زبان عربی استفاده می‌شده است. در باره‌ی زبانی که مردم تحت سلطه‌ی حکومت استفاده می‌کرده اند، هنوز نیازمند مطالعه‌ی بیش‌تر هستیم. آن‌چه مسلّم است این است که در این دوره‌ی طولانی‌ی بیش از دو قرن، زبان فارسی نه تنها زبان ملّی و سراسری نیست (دست‌کم هیچ سندی برای تأیید این مدّعا وجود ندارد) بل‌که فارسی زبان رسمی‌ی حکومت هم نیست.

این بحث را با من در روزهای آینده می توانید دنبال کنید.


#غزنویان
#زبان_ملی
#زبان_رسمی
#تاریخ_زبان_فارسی
@NewHasanMohaddesi

♦️خلاصه‌ی مطالعه برای اهالی‌ی اینستاگرام:

در بیش از دو قرن دوره‌ی غزنویان، زبان فارسی نه زبان ملی و سراسری بوده و نه زبان رسمی

حسن محدثی‌ی گیلوایی
۲۵ شهریور ۱۴۰۵


با من بمانید! ممکن است خطا کنم، ولی به شما دروغ نمی‌گویم و تاریخ را آگاهانه و عامدانه تحریف نمی‌کنم.

#غزنویان
#زبان_ملی
#زبان_رسمی
#تاریخ_زبان_فارسی
@NewHasanMohaddesi