♦️"ناسیونالیسم کور" و تقدس‌بخشی به تاریخ‌نگار ملی‌گرا در نوشته‌ی دکتر سینا جهاندیده
بازنشر: ۱۲ آبان ۱۴۰۵

👇👇👇


#تقدس‌بخشی
#محمد_دهقانی
#سینا_جهاندبده
#عبدالحسین_زرین‌کوب
@NewHasanMohaddesi

♦️وقتی نقد علمی به خیانت ملی تبدیل می‌شود

✍دکتر سینا جهاندیده
بازنشر: ۱۲ آبان ۱۴۰۵


🔻متن کامل را می‌توانید این‌جا بخوانید:
https://www.instagram.com/p/DfQdW9qMo7Z/?srtk=MXB0NmxuOWNoeTBlbg==


#تقدس‌بخشی
#محمد_دهقانی
#سینا_جهاندبده
#ناسیونالیسم_کور
#عبدالحسین_زرین‌کوب
@NewHasanMohaddesi

🔴 وقتی نقد علمی به خیانت ملی تبدیل می‌شود

«دو قرن سکوت» از کتاب ممنوعه تا متن مقدس

✍ سینا جهاندیده

چند روز پیش دکترمحمد دهقانی، از شاگردان استاد عبدالحسین زرین‌کوب، نقدی درباره‌ی روش علمی و تاریخ‌نگاری استاد خود نوشت. واکنش‌هایی که به این نقد نشان داده شد، از خود نقد معنادارتر بود. گویی دهقانی نه روش تاریخی یک مورخ، بلکه یکی از مقدسات ملی را به پرسش گرفته بود. شدت واکنش‌ها چنان بود که آدم تصور می‌کرد به جای نقد یک مورخ، به کوروش حمله شده است. این واکنش‌ها نشانه‌ی وضعیتی فرهنگی‌اند که در آن مرز میان نقد علمی و تعرض به هویت ملی از میان می‌رود. پرسش این است: چگونه نقد روش تاریخ‌نگاری یک مورخ می‌تواند به معنای دشمنی با ایران تعبیر شود؟

برای فهم این وضعیت باید به سرگذشت دو قرن سکوت بازگردیم؛ اثری که زرین‌کوب در دهه‌ی سی نوشت، در دوره‌ای که ناسیونالیسم ایرانی یکی از چارچوب‌های مؤثر در بازخوانی گذشته بود. در این کتاب، ورود اعراب مسلمان به ایران عمدتاً در قالب گسست و مصیبتی تاریخی روایت می‌شود. در بخش‌هایی از اثر، تصویر اعراب با اغراق و تحقیر همراه است و داوری‌هایی دیده می‌شود که نمی‌توان آنها را صرفاً محصول پژوهش تاریخی دانست؛ حساسیت‌های ناسیونالیستی زمانه نیز در شکل‌گیری این روایت نقش داشته‌اند. مسئله انکار خشونت فتح ایران یا مقاومت ایرانیان نیست؛ مسئله تقلیل یک رخداد پیچیده به تقابل دو هویت یکپارچه و ثابت، یعنی ایران و عرب است. در این روایت، تاریخ به جای آنکه میدان برخورد نیروهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی باشد، به صحنه‌ی رویارویی دو ذات ازلی تبدیل می‌شود.

اما سرگذشت فکری زرین‌کوب به همین کتاب محدود نمی‌ماند. او بعدها در مقدمه‌ی چاپ دوم، از خامی و تعصب خود سخن گفت و برخی داوری‌های پیشین را مورد بازنگری قرار داد. آثار بعدی‌اش، از جمله کارنامه اسلام و بامداد اسلام، نیز از تصویری پیچیده‌تر از مناسبات ایران و اسلام حکایت می‌کنند. در این آثار، تاریخ را نمی‌توان به تقابل ساده‌ی ایران و عرب فروکاست؛ پای تبادل فرهنگی، مقاومت، جذب، مشارکت و دگرگونی در میان است. این تحول نشان می‌دهد که زرین‌کوب، برخلاف تصویری که بعدها از او ساخته شد، نویسنده‌ای متوقف در یک موضع تاریخی نبود. او امکان تجدیدنظر در داوری‌های خود را پذیرفته بود.

بااین‌حال، سرگذشت اجتماعی دو قرن سکوت مسیری متفاوت پیمود. کتاب پس از انقلاب نزدیک به دو دهه اجازه‌ی انتشار نیافت و در این فاصله، نسخه‌های چاپ پیش از انقلاب به شکل زیرزمینی خوانده و دست‌به‌دست می‌شدند. در چنین وضعیتی، ممنوعیت به بخشی از معنای کتاب تبدیل شد: خواندن آن فقط مواجهه با یک روایت تاریخی نبود، بلکه می‌توانست نوعی فاصله‌گذاری با روایت رسمی تاریخ نیز تلقی شود. کتاب در سال ۱۳۷۸ دوباره به شکل رسمی البته با مقدمه مطهری منتشر شد، اما استقبال گسترده‌تر از آن در دهه‌ی نود رخ داد. این افزایش استقبال را نمی‌توان صرفاً پیامد ممنوعیت گذشته دانست. باید آن را در پیوند با شرایط تازه‌‌ی فرهنگی و سیاسی و بازگشت مسئلهٔ هویت ملی به مرکز منازعات اجتماعی بررسی کرد.

در دهه‌ی نود، بخشی از جامعه‌ی ایران در جست‌وجوی روایتی از هویت ملی بود که بتواند در برابر روایت رسمی و دینی از تاریخ قرار گیرد. دو قرن سکوت در این وضعیت ظرفیت ویژه‌ای پیدا می‌کرد؛ زیرا می‌شد آن را در قالب تقابل ایران و اسلام، یا دست‌کم ایران و عرب، دوباره خواند. به این ترتیب، کتاب در سه موقعیت تاریخی سه معنای اجتماعی متفاوت یافت: نخست، متنی ممنوع و زیرزمینی؛ سپس اثری بازگشته به چرخه‌ی رسمی نشر؛ و سرانجام، متنی که در منازعات هویتی دهه‌ی نود برجستگی تازه‌ای پیدا کرد. این دگرگونی نشان می‌دهد که معنای اجتماعی یک کتاب فقط در محتوای آن نیست؛ شرایط انتشار و نیازهای تاریخی خوانندگان نیز در ساختن معنای آن دخالت دارند.

در اینجا تناقض مهمی شکل می‌گیرد: زرین‌کوب در مسیر تحول فکری خود از برخی داوری‌های دو قرن سکوت فاصله گرفته بود، اما بخشی از جامعه درست همان صورت اولیه‌ی اثر را برای بازسازی هویت ملی برجسته می‌کرد. جامعه نویسنده را در لحظه‌ای متوقف کرده بود که خود او از آن عبور کرده بود. از این منظر می‌توان میان زرین‌کوب تاریخی و زرین‌کوب برساخته‌ی حافظه‌ی جمعی تمایز گذاشت. اولی مؤلفی است که در طول حیات فکری خود تغییر می‌کند؛ دومی تصویری گزینشی است که از میان آثار و مواضع گوناگون او، متناسب با نیازهای هویتی زمانه ساخته می‌شود. در این فرایند، دو قرن سکوت برجسته می‌شود، اما آثار متأخر زرین‌کوب که پیچیدگی بیشتری در فهم مناسبات ایران و اسلام دارند، به حاشیه می‌روند.
@tabarshenasi_ketab

این فرایند را می‌توان با مفهوم اسطوره در اندیشه‌ی رولان بارت توضیح داد. اسطوره، امر تاریخی و ساخته‌شده را طبیعی و بدیهی جلوه می‌دهد؛ آن را از شرایط تولیدش جدا می‌کند و به حقیقتی ظاهراً تغییرناپذیر بدل می‌سازد. وقتی زرین‌کوب به نماد مقدس هویت ملی تبدیل می‌شود، آثارش دیگر صرفاً با معیارهای تاریخی و روش‌شناختی سنجیده نمی‌شوند؛ نام او خود نشانه‌ای از وفاداری به ملت می‌شود. به همین ترتیب، دو قرن سکوت از زمینه‌ی فکری و تاریخی خود جدا می‌شود و به متنی فراتاریخی بدل می‌گردد؛ گویی نه اثری نوشته‌شده در دهه‌ی سی، بلکه صدای نهایی و اصیل ایران است. در این وضعیت، نقد کتاب به‌آسانی می‌تواند به حمله به هویت ملی تعبیر شود.

اینجاست که باید از ناسیونالیسم کورکننده سخن گفت. تعلق به سرزمین، زبان و تاریخ یک ملت با ناسیونالیسمی که تاریخ را به دستگاه اعتقادی تبدیل می‌کند، یکسان نیست. ناسیونالیسم کورکننده از گذشته تصویری یکپارچه می‌سازد: ملت باید همواره حامل فضیلت باشد و دیگری منشأ تباهی؛ تناقض‌ها باید حذف شوند و شخصیت‌های ملی از نقد مصون بمانند. در چنین دستگاهی، تاریخ دیگر موضوع شناخت نیست، بلکه مخزنی از شواهد برای تأیید باورهای ازپیش‌ساخته است. مسئله نه علاقه به ایران، بلکه تبدیل این علاقه به معیاری برای تعیین حقیقت است.

واکنش به نقد محمد دهقانی را باید در امتداد همین سازوکار فهمید. به جای آنکه استدلال او از نظر اعتبار منابع، شواهد تاریخی و روش‌شناسی بررسی شود، وفاداری ملی منتقد به موضوع بحث تبدیل می‌شود. حال آنکه حتی اگر نقد دهقانی نادرست یا یک‌جانبه باشد، پاسخ به آن باید از مسیر بررسی استدلال و اسناد بگذرد. اینکه چه رسانه یا جریان سیاسی از نقد او استقبال کرده است، نه درستی آن را اثبات می‌کند و نه نادرستی‌اش را. حقیقت یک گزاره را نمی‌توان از هویت کسانی که آن را تأیید یا بازنشر می‌کنند، استنتاج کرد. این جابه‌جایی از سنجش استدلال به داوری درباره‌ی هویت گوینده، همان لحظه‌ای است که بحث علمی به محاکمه‌ی وفاداری تبدیل می‌شود.

رابطه‌ی دهقانی با زرین‌کوب، به‌عنوان رابطه‌ی شاگرد و استاد، این مسئله را برجسته‌تر می‌کند. در سنت علمی، شاگردی به معنای تکرار بی‌وقفه‌ی اندیشه‌های استاد نیست. اعتبار یک سنت فکری به امکان پرسش از بنیان‌گذاران آن وابسته است. اگر شاگرد فقط مجاز باشد آثار استاد را تأیید کند، آموزش از فرایند تولید معرفت به انتقال اقتدار فروکاسته می‌شود. از قضا، در مورد زرین‌کوب این تناقض آشکارتر است: نویسنده‌ای که خود در آثار بعدی به بازنگری داوری‌های پیشین دست زد، اکنون در حافظه‌ی بخشی از جامعه به چهره‌ای تبدیل شده که گویی آثارش نباید موضوع بازنگری قرار گیرند.

البته نقد روایت ناسیونالیستی از فتح ایران به معنای انکار خشونت‌های تاریخی آن نیست. فتح ایران رخدادی پیچیده بود که در آن خشونت، مقاومت، گسست، تداوم، تبادل و دگرگونی در کنار یکدیگر قرار داشتند. تاریخ نه با تصویر پاکی مطلق یک ملت توضیح داده می‌شود و نه با نسبت دادن همه‌ی تحولات آن به سلطه‌ی بیگانه. مسئله‌ی تاریخ‌نگاری دقیق، حفظ همین پیچیدگی است؛ پیچیدگی‌ای که ناسیونالیسم کورکننده به دلیل نیازش به مرزبندی‌های روشن و هویت‌های ثابت، تاب تحمل آن را ندارد.

از این منظر، استقبال دوباره از دو قرن سکوت و واکنش‌های تند به نقد زرین‌کوب را می‌توان دو نمود از یک وضعیت فرهنگی دانست: تبدیل تاریخ به ابزار تثبیت هویت. در این وضعیت، کتاب از جایگاه یک اثر تاریخی خارج می‌شود و به پرچم بدل می‌گردد؛ مورخ نیز از جایگاه یک پژوهشگر بیرون می‌آید و به نماد ملی تبدیل می‌شود. طبیعی است که در چنین شرایطی، نقد متن نه یک عمل معرفتی، بلکه تعرضی نمادین تلقی شود.

مسئله در نهایت دفاع از زرین‌کوب یا مخالفت با او نیست؛ مسئله چگونگی مواجهه‌‌ی ما با تاریخ و شخصیت‌های تاریخی است. می‌توان زرین‌کوب را به سبب نثر، قدرت روایت و جایگاهش در تاریخ‌نگاری معاصر ارج نهاد و هم‌زمان روش و داوری‌های او را نقد کرد. همچنین می‌توان نقد دهقانی را به محک شواهد و استدلال گذاشت، بی‌آنکه او را به دلیل نقد استادش در جایگاه متهم به بی‌وفایی ملی نشاند. تاریخ‌نگاری هنگامی از معرفت به ایمان تبدیل می‌شود که برخی نام‌ها و روایت‌ها از قلمرو پرسش بیرون گذاشته شوند. ناسیونالیسم کورکننده دقیقاً در همین نقطه عمل می‌کند: گذشته را نه برای شناختن، بلکه برای مصون نگه داشتن تصویری مطلوب از ملت به کار می‌گیرد.

ملتی که گذشته‌ی خود را فقط در آینه‌ی ستایش می‌بیند، در واقع امکان شناخت آن را از دست می‌دهد؛ زیرا گذشته‌ای که نقد نشود، به جای آنکه موضوع فهم باشد، به اقتداری بر زمان حال تبدیل می‌شود.

♦️تذکر
۱۲ ابان ۱۴۰۵


من نوشته‌ای از دکتر محمد دهقانی در نقد دکتر زرین‌کوب ندیده ام. ویدئویی از او را خبرگزاری‌ی ایبنا منتشر کرده است و ظاهرا ایشان انتظار نداشته ویدئوی نقدشان حاوی‌ی محتوایی به‌شدت بی‌اعتبارکننده‌ی استادشان باشد و سپس در یادداشتی او را "استاد بی‌بدیل" خوانده است! بنگرید به این‌جا👇

https://t.me/NewHasanMohaddesi/14910

و این‌جا:
https://www.instagram.com/reel/DZhpYvzIkQQ/?mdxt=MTYycG81M2dyZzU5OA==

و این‌جا:
https://t.me/dmdehghani/1948


#ایبنا
#تقدس‌بخشی
#محمد_دهقانی
#استاد_بی‌بدیل
#سینا_جهاندبده
#ناسیونالیسم_کور
#عبدالحسین_زرین‌کوب
@NewHasanMohaddesi

♦️"چنین کنند بزرگان" (از خودمشت‌مالی‌های استاد زرین‌کوب)

✍️احمدرضا بهرام‌پور
۱۲ آبان ۱۴۰۵

"دو قرن سکوت" با این عنوانِ زیبا و تامل‌برانگیزش، اثری است که استاد زرین‌کوب در روزگارِ جوانی (۱۳۳۰) منتشرکردند. کتاب، توصیفی شورانگیز و تحلیلی جانب‌دارانه از شورش‌ها و نهضت‌های ایرانیان علیهِ اعراب است؛ سرکشی‌هایی که درنهایت به تاسیسِ حکومتِ نیم‌بندِ طاهریان می‌انجامد. گرچه خودِ استاد در اطلاقِ "آغازِ حکومتِ مستقلِّ بعد از اسلام" بر طاهریان تردیدکرده‌اند و آورده‌اند: این حکومت، "درهرحال طلایه‌ی استقلالِ ایران بود" (انتشاراتِ جاویدان، چ هفتم، ۲۵۳۶، صص ۱_۲۲۰).
اگر بخواهیم عدیل و بدیلی برای این اثر معرفی‌کنیم گمان‌می‌کنم از رساله‌ی درخشانِ استادِ زنده‌یاد غلامحسینِ صدیقی که البته پیش‌از دو قرن سکوت و نخست به زبانِ فرانسه [سال ۱۹۳۸ میلادی] تالیف‌شده‌بود (جنبش‌های دینیِ ایرانی: در قرن‌های دوم و سوم هجری، انتشارات پاژنگ، ۱۳۷۲)، می‌توان‌ یادکرد. اثرِ استاد صدیقی، این دولتمرد و جامعه‌شناسِ برجسته و از یارانِ وفادار و درعین‌حال منتقدِ برخی روش‌های دکتر مصدق، مستند و منصفانه نوشته‌شده و در آن جوانبِ احتیاط‌های دانشورانه بیش‌تر نگاه‌داشته‌شده‌است.

استاد زرین‌کوب خود در مقدمه‌ی چاپِ نخست ("چند اعتراف از نویسنده") یادآورشدند در تاریخ "از بی‌طرفی و حقیقت‌جویی" سخن‌گفتن "ادعایی بیش نیست" و مورخ "درواقع دنبال هوس و میلِ خود می‌رود". و همان‌جا می‌افزایند: "کیست که بتواند در تاریخ مانندِ علوم، روشِ تجربی را درست به‌کارببندد؟". ایشان در مقدمه‌ی چاپ دوم نیز همه‌ی نقدهای صائب را پذیرفتند و کاستی‌ها و نادرستی‌هایی را که از "خامی‌ و تعصب" یا "شور و حماسه" ناشی‌شده‌بود، اصلاح‌کردند: "آن‌چه مرا برآن‌داشت که در این چاپِ تازه نیز، کتاب را بی‌هیچ فزودوکاستی چاپ‌نکنم وظیفه‌ی حقیقت‌جویی بود؛ بااین‌همه بساکه باز باز نتوانسته‌باشم از تعصب و خامی برکناربمانم [...] این متاع‌ام که تو می‌بینی و کم‌تر زین‌ ام." (همان، مقدمه، بدونِ صفحه‌شمار).
خودانتقادی یا به تعبیرِ استاد باستانیِ پاریزی، "خودمشت‌مالی"، بیش‌تر از این؟

اما استادِ حقیقت‌بین و منصفی هم‌چون زرین‌کوب پا را از این هم فراترنهادند و در چاپ و ویرایشِ جدیدترِ این اثر نقدِ تند اما مستند و مستدلِّ استاد مطهّری را به‌جان‌پذیرفتند و ناشر نیز "با کسبِ اجازه" از خودِ استاد آن را "عیناً" به آغازِ کتاب افزوده‌ (انتشارات سخن، چ بیست‌و‌سوم، ۱۳۸۹، ص۹).

نکته‌ی مهم این است که آن‌چه استاد مطهری باعنوانِ "دو قرن سکوت؟!" نوشتند و به آغازِ چاپِ جدیدِ اثر افزوده‌شده، گاه اساس و بنیانِ سخنان و استدلال‌های استاد زرین‌کوب را متزلزل و حتی ویران‌می‌سازد! استاد مطهری در آن نوشته، بسیاری از سرآمدانِ تاریخ و ادب را از همان دو سده برمی‌شمارند که ایرانی بودند اما آثارشان را به عربی نوشتند یا عرب‌زبان بودند، چراکه عربی زبانِ علم بوده‌است. و به‌واسطه‌ی همین زبان بوده که بزرگانی در زمینه‌های گوناگونی هم‌چون فلسفه، ریاضی نجوم، تاریخ و ادب، قرائت و تفسیر و حدیث و فقه و کلام خوش‌درخشیدند. از آن جمله‌اند: فرزندانِ شاکر (بنوشاکر)، نوبختیان و ابومعشرِ بلخی‌، سیبویه، کسایی، دینوری، نظام، حسن بصری و دیگران و دیگران؛ و حتی سردارِ بزرگی هم‌چون طاهرِ ذوالیمینین.

استاد مطهری سخنانی ازاین‌دست را که "ایران دو سده ساکت و خاموش بود"، متأثّر از آراء غرض‌ورزانه‌ و اغراق‌آمیز امثالِ سرجان ملکم می‌دانند و آراء کسانی هم‌چون ادوارد براون را منصفانه‌تر ارزیابی‌می‌کنند (همان، صص ۱۸_۱۱).

@azgozashtevaaknoon



#مرتضی_مطهری
#دو_قرن_سکوت
#احمدرضا_بهرام‌پور
#عبدالحسین_زرین‌کوب
@NewHasanMohaddesi

♦️استوری‌های خصمانه‌ی دکتر احمد بستانی علیه محدثی و پاسخ آن‌ها
۱۲ آبان ۱۴۰۵

👇👇👇

#دروغ‌گویی
#خصومت‌ورزی
#احمد_بستانی

@NewHasanMohaddesi

♦️استوری‌های خصمانه‌ی دکتر احمد بستانی علیه محدثی و پاسخ آن‌ها
۱۲ آبان ۱۴۰۵

دیگر با شما بحثی نخواهم داشت. در شان من نیست با دروغ‌گویان و تهمت‌زننده‌گان و پرونده‌سازان وارد بحث شوم. وقت ام را برای شما و امثال شما تلف نخواهم کرد.

برای من هرگز شما موضوع بحت نبوده اید و هنوز هم نیستید. این شمایید که مکرر به من تهمت زده اید و مساله‌ برای شما شخصی شده است. من مساله ام شخصی نیست. در گیر مبارزه‌ای گفتمانی ام. عزت زیاد!


🔻لینک نوشته‌ی من در باره‌ی عمل شنیع زنده به‌گور کردن دختران؛ محض اطلاع مخاطبان گرامی:

https://t.me/NewHasanMohaddesi/14018

https://t.me/NewHasanMohaddesi/14020

#دروغ‌گویی
#خصومت‌ورزی
#احمد_بستانی

@NewHasanMohaddesi