رکن دوم دموکراسی: دولت شفاف و پاسخگو
- شفاف بودن دولت

مفهوم شفاف بودن دولت آن است که اطلاعات در مورد کلیۀ امور دولتی شامل سیاست‌ها، قوانین، بخشنامه‌ها و عملکرد دولت باید به‌صورت آزاد در اختیار مردم قرار گیرد. در دموکراسی جایی برای پنهانکاری نیست. به‌عبارت دیگر پنهانکاری دشمن دموکراسی است. پنهانکاری موجب عدم آگاهی مردم می‌شود در حالیکه حق آنان است که از مسائل اجتماع آگاه باشند. این عدم آگاهی موجب کاهش عمق مشارکت و موجب کاهش نظارت مردم بر دستگاه‌های دولتی می‌شود که هر دو موجب تضعیف دموکراسی می‌شوند. همچنین پنهانکاری زمینۀ فساد دولتی را فراهم می‌کند چون دیگر مردم نمی‌توانند ناظر بر اعمال خلاف پنهانی باشند و عمال دولتی ترسی از اعمال خلاف نخواهند داشت. پنهانکاری حتی زمینۀ توطئه علیه خود دموکراسی را فراهم می‌کند.

شفافیت حداقل چهار جنبه دارد. جنبۀ اول، ارائۀ اطلاعات واقعی در مورد سیاست‌ها توسط خود دولت است. این اطلاعات شامل دلائل اتخاذ سیاست‌ها، هزینه‌ها، ضوابط، میزان موفقیت و امثالهم می‌شود. معمولاً در دولت‌های دموکراتیک روابط عمومی وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها، مسئول تهیۀ گزارش‌های علمی مستند در مورد سیاست‌های دولت‌اند و گزارش‌ها در قالب مجلات دورهای، گزارش‌های مطبوعاتی و تلویزیونی به مردم ارائه می‌شود.

جنبۀ دوم، شفافیت دسترسی مردم به اسناد دولتی است. این دسترسی می‌تواند به‌صورت غیرمستقیم توسط نمایندگان مجلس باشد و همچنین شامل دسترسی دستگاه‌های خبری به این اسناد هم می‌شود. جنبۀ سوم، شفافیت علنی بودن جلسات مجلس و کمیسیون‌های آن و آزاد بودن گزارش جلسات مؤسساتی است که از بودجۀ دولت استفاده می‌کنند. جنبۀ چهارم، شفافیت مشورت مستمر دولت با مردم است. با توجه به این‌که مردم صاحبان اصلی حکومت‌اند و همه‌ی سیاست‌ها و برنامه‌ها برای ادارۀ بهتر امور مردم است، پس مردم بهترین منبع اطلاعات پایه برای برنامه‌ریزی هستند. برای مثال اگر وزارت کشاورزی بخواهد برنامه‌ای برای کاشت برنج طراحی کند، قطعاً باید به برنج‌کاران مراجعه کند و اطلاعات واقعی و دست اول را از آنان به‌دست بیاورد. از طرف دیگر پیشنهادات و نظرات مردم باید شنیده شود و با بررسی‌های علمی مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین شفافیت هم شامل دادن اطلاعات صحیح به مردم و هم شنیدن حرف‌های مردم است.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

رکن دوم دموکراسی: دولت شفاف و پاسخگو



- در چه مواردی و تا چه حد پنهانکاری مجاز است؟

مهم‌ترین مواردی که پنهانکاری لازم است، یکی پرونده‌های شخصی افراد یا شرکت‌های خصوصی است و دوم مسائل نظامی-امنیتی.

برای حفظ آبرو و اسرار خصوصی افراد یا شرکت‌ها لازم است که اطلاعات پرونده‌های آنان محفوظ بماند، البته این به‌شرطی است که تخلف جدی اجتماعی انجام نداده باشند. مثلاً فرد یا شرکتی که اموال مردم را بالا کشیده، باید به مردم معرفی شود. همچنین خطاها یا جرم‌های مسئولین در ارتباط با مسئولیت‌شان جنبۀ خصوصی ندارد و لازم است افشاء شود. طبیعی است که حد و مرز امور خصوصی را قانون باید معین کند. در هر صورت پرونده‌های شخصی باید در اختیار خود متهم و یا وکیل قانونی او قرار گیرد.

مسائل نظامی-امنیتی که با حفظ مرزهای جغرافیائی کشور و حفظ جان مردم مربوط است نیز شامل پنهانکاری می‌شود. اما متاسفانه این حیطه‌ای است که می‌تواند مورد بیش‌ترین سوء استفاده قرار گیرد. سازمان‌های نظامی - امنیتی با استفاده از این پنهانکاری مرتکب اعمال خلاف قانون و حقوق بشر می‌شوند. برای جلوگیری از این سوء استفاده‌ها، باید محدوده و مدت سری بودن این اطلاعات توسط نمایندگان مشخص شود. ثانیاً باید با تصویب مجلس، همۀ نمایندگان یا در امور بسیار مهم، هیئتی برگزیده از نمایندگان به اطلاعات سری دسترسی داشته باشند. یعنی در هیچ حالتی نباید اطلاع و نظارت مردم نادیده گرفته شود. بعلاوه با تصویب نمایندگان مردم، باید این اطلاعات پس از گذشت زمان مناسب در اختیار مردم قرار گیرد.



- چرا شفافیت ضرورت دارد؟

اولاً: مردمی که صاحبان اصلی حکومت‌اند، بشرطی امکان دخالت (شامل انتخاب و نظارت) در اداره کشور دارند که اطلاعات مربوط به عملکرد حکومت را به‌طور آزادانه در اختیار داشته باشند. دسترسی به این اطلاعات حق مردم است نه لطفی از طرف حکومت. ثانیاً دسترسی آزاد به اطلاعات نکات مثبت و منفی، پیشرفت‌ها، خطاها و امثالهم، امکان نقد مستمر که نتیجه‌اش اصلاح مستمر است را فراهم می‌کند که ویژگی یک نظام دموکراتیک است.


📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

رکن دوم دموکراسی: دولت شفاف و پاسخگو
- مطبوعات

فراهم آوردن و در دسترس قرار دادن اطلاعات مربوط به حکومت شرط کاملاً ضروری دموکراسی است. در بسیاری موارد درک و تفسیر روزنامه‌ها یا گروه‌های سیاسی از یک واقعیت متفاوت است. این تفاوت ممکن است به دلیل تفاوت نگرش آنان و یا اختلاف در جهت‌گیری سیاسی آنان باشد. در این موارد نیز باید گزارش‌های مختلف به‌صورت آزاد در اختیار همگان باشد. خطا و کمبود بعضی گزارش‌ها را فقط با بررسی گزارش‌های دیگر می‌توان جبران کرد. بعلاوه، این گزارش‌های مختلف درک کامل‌تری را از جهات مختلف در اختیار می‌گذارد. مثلاً در اجرای یک برنامه‌ی خاص توسط دولت، طبعاً هم نقاط قوت و هم ضعف وجود دارد. معمولاً روزنامه‌های طرف‌دار دولت و یا حزب دارای اکثریت نقاط قوت را گزارش می‌کنند و ممکن است حتی در مورد آنان غلو کنند. در نقطه مقابل، روزنامه‌های حزب مخالف ممکن است روی نقاط ضعف تأکید کنند. با داشتن و دقت در این دو دسته اطلاعات است که می‌توان به تصویر واقعی‌تری از آن برنامه پی برد و تصمیم خردمندانه‌ای گرفت. بنابراین در دموکراسی باید مطبوعات و دستگاه‌های خبری مورد حمایت قرار گیرند. همچنین باید از استقلال دستگاه‌های خبری و روزنامه‌ها و امنیت شغلی خبرنگاران حمایت کرد. مردم نیاز دارند که هر انتقادی را از طرز اداره امور بشنوند و باید مراقب باشند که روزنامه‌هایی که از خط مشی دولت و حتی از رفتارهای شخصی مسئولین انتقاد می‌کنند، مورد تعرض مسئولین حکومتی قرار نگیرند. اخبار باید به‌درستی و به‌نحو کامل به مردم عرضه شود. مردم نباید فقط به شنیدن اخباری که مسئولین جایز می‌دانند یا به شنیدن چیزهایی که نحوه و زمان شنیدن آن‌ها را مسئولین تعیین می‌کنند، محدود شوند. این درستی و کمال مستلزم داشتن مطبوعاتی مستقل، نیرومند و دلیر است. البته چنین مطبوعاتی در طی سالیان دراز تحقق می‌یابند و مطبوعات دارای این فضائل کم‌اند و دموکراسی باید آنان را گرامی بدارد و آن‌ها را از تعرض کوته‌نظران، متعصبان و صاحبان قدرت محفوظ بدارد.

تسلط دولت بر مطبوعات یا مالکیت مطبوعات و دستگاه‌های خبری توسط افراد معدود بسیار ثروتمند و همچنین انحصار مطبوعات در دست یک یا دو حزب، همگی به زیان دموکراسی‌اند. هر جا که گردآوری اطلاعات و اخبار حالت تمرکز و پخش آن‌ها صورتی یکنواخت پیدا کند، مثل موارد فوق، دموکراسی مورد تهدید واقع می‌شود. وقتی گزارشی واحد با یک عبارت و عنوان به‌شکل قوطی‌های کنسرو توسط روزنامه‌ها و ایستگاه‌های خبرپراکنی توزیع می‌شود، همه‌کس تحت‌تأثیر افسون آن قرار می‌گیرد. چون همه مردم اطلاعات یکنواخت به‌دست می‌آورند، ذهن‌ها به یک قالب ساخته می‌شود و اجتماع از تفسیرهای متنوع و رقابت‌آمیز، که فرایند دموکراتیک شدیداً به آن نیاز دارد، محروم می‌شود. در چنین مواردی امکان سانسور، یعنی حذف بخشی از اطلاعات مهم، فراهم می‌شود. همچنین امکان غلو در مورد بعضی خبرها و بی‌اهمیت جلوه‌دادن برخی دیگر و تفسیرهای ساختگی یک‌سویه و فریبکارانه فراهم می‌شود. طبیعی است وقتی مردم فقط بخشی از اطلاعات یا اطلاعات غیردقیق را در اختیار داشته باشند، درک واقعی از حوادث نخواهند داشت.

آزادی مطبوعات به معنی بی‌قیدی و بی‌بندوباری نیست. این‌گونه نیست که هر کس هر آن‌چه خواست و به هر نحو که خواست منتشر کند. این با هدف آزادی ناسازگار است. در دموکراسی، مطبوعات آزادند یعنی از فشار همیشگی طبقه حاکم و زورمندان در امانند و مجبور به دروغ، تحریف، سانسور، مداحی و فحاشی نیستند و در نتیجه می‌توانند واقعیت را آنگونه که هست به مردم ارائه دهند. حال اگر در نقطه مقابل، روزنامه‌ها یا رادیو تلویزیون از این موقعیت سوءاستفاده کنند و اخبار را به‌صورت دلبخواه تغییر دهند، تحریف کنند، سانسور کنند و دروغ بگویند، این دقیقاً همان نتیجه اختناق مطبوعاتی را ایجاد می‌کند. بنابراین، اختناق و بی‌بندوباری مطبوعاتی نتیجه یکسانی به‌بار می‌آورند... بیشتر بخوانید

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

رکن دوم دموکراسی: دولت شفاف و پاسخگو
- پاسخگویی دولت

پاسخگویی دولت سه جنبه دارد: پاسخگویی حقوقی، سیاسی و مالی. پاسخگویی حقوقی عبارت است از مسئول بودن همه مقامات حکومتی از هر سه قوه، مقننه، مجریه و قضائیه چه انتخابی و چه انتصابی در مقابل دستگاه قضائی. هر کدام از مقامات، در هر سطحی، بدون استثنا در صورت نقض قوانین باید توسط دستگاه قضائی مورد محاکمه علنی و در صورت اثبات جرم، مورد مجازات قرار گیرند.

پاسخگویی سیاسی، مسئولیت دولت در مقابل مجلس و مردم در قبال سیاست‌ها، خط‌مشی‌ها، برنامه‌ریزی‌ها و اجرای آنان است. این نوع پاسخگویی به سادگی پاسخگویی حقوقی نیست، چون ممکن است چندین نوع سیاست و خط‌مشی در چهارچوب قانون بگنجد ولی با هم تفاوت‌های عمده‌ای داشته باشند. بنابراین در این‌جا دولت باید از خط‌مشی خود به‌طور علمی و بر اساس مستندات واقعی دفاع کند و بتواند نشان دهد که خط‌مشی اتخاذ شده نسبت به خط‌مشی‌های جایگزین بهتر و علمی‌تر است.

پاسخگویی مالی، مسئولیت مالی کلیه مقامات دولتی در مقابل مردم، مجلس، دستگاه قضائی، مقامات بالاتر سازمانی و دستگاه‌های حسابرسی است. معمولاً گام اول در پاسخگویی مالی، پاسخگویی به دستگاه‌های حسابرسی دولتی است و در صورت جدی بودن خطا می‌تواند به مجلس یا دستگاه قضائی هم برسد. در دموکراسی وزراء و رئیس دولت در مقابل مجلس پاسخگو هستند. مجلس می‌تواند از وزراء سؤال کند و وزرا موظف به پاسخگویی هستند. در صورت ضرورت، مجلس می‌تواند وزرا و حتی رئیس دولت را مورد استیضاح قرار دهد و در صورت قانع نشدن می‌تواند آنان را برکنار کند. اعضاء دولت همچنین در مقابل مردم پاسخگو هستند.

قوه‌ی قضائیه در مقابل مقام منصوب‌کننده مسئولین قضائی در دموکراسی‌های مختلف متفاوت است و در مقابل مجلس و مردم پاسخگو است. مجلس می‌تواند در کلیه امور کشور بررسی و تفحص کند و مسئولین مربوطه را مورد سؤال قرار دهد. بنابراین، حق نظارتی مجلس شامل قوه قضائیه هم می‌شود و در دموکراسی‌های مختلف روش‌های متفاوتی برای عزل مقامات قضائی متخلف وجود دارد.

مجلس در مقابل مردم پاسخگو است. بهتر است تدابیری اندیشیده شود که اعضاء مجلس در مقابل مجلس هم پاسخگو باشند، بدین نحو که مجلس بتواند اعضاء متخلف را مورد سؤال قرار دهد و حداقل بتواند خطاکاری یا جرم عضو متخلف را در اختیار مردم قرار دهد تا مردم در انتخابات بعدی با آگاهی بیشتری بتوانند رأی دهند و خود مردم در مورد نماینده متخلف تصمیم بگیرند.

واضح است که تمامی اعضاء سه قوه از بالاترین مقام تا کارمندان جزء، در صورت تخلف و یا نقض قانون باید بدون هیچ ملاحظه‌ای مورد محاکمه و در صورت اثبات جرم، مجازات شوند. یکی از فواید مجزا بودن سه قوه این است که قوه قضائیه بدون وابستگی به اجزای دیگر حکومت و بدون ملاحظه‌کاری بتواند با قدرت با هر مقام متخلفی برخورد کند.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

رکن سوم دموکراسی: حقوق مدنی-سیاسی و دفاع از آن

حقوق بشر و عمل به آن، هم پیش‌فرض و هم یکی از ارکان دموکراسی است. یعنی بدون قبول حقوق بشر، قبول دموکراسی امکان‌پذیر نیست (پیش‌فرض) و بدون عمل و حفاظت از حقوق بشر، دموکراسی ایجاد نمی‌شود و دوام نمی‌آورد (رکن). حقوق مدنی-سیاسی شامل بخش‌هایی از حقوق بشر است که در قالب قانون اساسی حکومت دموکراتیک گنجانده می‌شود. حقوق مدنی-سیاسی رابطه بین شهروندان و حکومت را نیز تعیین می‌کند.

برخی از حقوق مدنی-سیاسی عبارتند از حق حیات، مصونیت از اعمال شکنجه، حق برخورداری از محاکمه عادلانه، آزادی فکر و عقیده، آزادی بیان، آزادی در زندگی خصوصی و آزادی شرکت در تشکل‌ها و فعالیت‌های سیاسی. دولت دموکراتیک نمی‌تواند در استفاده از حقوق مدنی-سیاسی افراد و گروه‌ها مداخله کند. برخی از حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی که در مرتبه‌ی بعد برای یک زندگی انسانی و برای دوام دموکراسی ضروری هستند عبارتند از: حق برخورداری از تغذیه‌ی سالم، برخورداری از بهداشت، حق تحصیل، حق مسکن، برخورداری از سطح زندگی قابل قبول، حق اشتغال، برخورداری از درآمد یکسان در مقابل کار یکسان، حق امنیت اجتماعی و حق شرکت در فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی. این حقوق مستلزم آن است که در مواقعی که به دلایلی مثل فقر، معلولیت یا بیکاری، فردی قادر به تأمین زندگی خود نیست، دولت تا حد امکان به وی کمک کند.

حقوق مبتنی بر قانون اساسی علاوه بر موارد فوق، حق و چگونگی مشارکت فرد را در انتخابات ادواری چه به‌عنوان رأی‌دهنده و چه به‌عنوان کاندیدا مشخص می‌کند. همچنین حریم زندگی خصوصی افراد را که از مداخله‌ی دولت در امان است، مشخص می‌کند و روش‌های محافظت از حقوق افراد جامعه توسط دستگاه‌های دولتی و مخصوصاً دستگاه قضائی را نیز مشخص می‌کند. تمام نهادهای حکومت دموکراتیک موظفند حقوق مبتنی بر قانون اساسی شهروندان را محترم شمارند و از آن‌ها دفاع کنند. ولی چنانچه حقوق فرد مورد تجاوز قرار گرفت، چه توسط دستگاه اداری یا توسط دیگر شهروندان، باید دستگاه قضائی قدرتمند، بی‌طرف و مستقل از وی دفاع کند. دستگاه قضائی برای کنترل و جلوگیری از سوء استفاده، در تمام سیستم حکومتی لازم است. دستگاه قضائی باید به‌قدری توانمند و مستقل باشد که بتواند عالی‌ترین مقامات اجرائی مثل رئیس‌جمهور، وزراء و نمایندگان مجلس و خود مقامات قضائی را در صورت تخلف، مورد محاکمه و مجازات قرار دهد. بنابراین، همانطور که مجلس منتخب مردم و دولت شفاف برای دموکراسی اهمیت اساسی دارند، یک دستگاه قضائی قدرتمند، بی‌طرف و مستقل نیز برای دموکراسی ضرورت دارد. در این‌جا چند اصل از حقوق بشر در مورد حقوق قضائی را ذکر می‌کنیم:


- قانون باید از حقوق همه‌ی افراد به‌طور یکسان حمایت کند (اصل ۷ اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر):

"همه در برابر قانون مساوی هستند و حق دارند بی‌هیچ تبعیضی از حمایت یکسان قانون برخوردار شوند. همه حق دارند در مقابل هر تبعیضی که ناقض اعلامیه‌ی حاضر باشد و بر ضد هر تحریکی که برای چنین تبعیضی به‌عمل آید، از حمایت یکسان قانون بهره‌مند گردند."


- حق مراجعه به دادگاه صالح (اصل ۸ اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر):

"در برابر اعمالی که به حقوق اساسی فرد تجاوز کنند - حقوقی که قانون اساسی یا قوانین دیگر برای او به رسمیت شناخته است - هر شخصی حق مراجعه‌ی مؤثر به دادگاه‌های ملی صالح را دارد."


- ممنوعیت توقیف خودسرانه‌ی افراد (اصل ۹ اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر):

"هیچ‌کس را نباید خودسرانه توقیف، حبس یا تبعید کرد."... بیشتر بخوانید


📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

رکن دوم دموکراسی: دولت شفاف و پاسخگو
- آزادی بیان مهم‌ترین روش کنترل، نظارت و پاسخگویی

آزادی بیان ارزان‌ترین و مؤثرترین وسیله نظارت بر دولت و حتی نظارت بر مؤسسات خصوصی است. در حالی که سازمان‌های عریض و طویل بازرسی خود نیاز به بازرسی دارند و احتمال سازشکاری با دستگاه‌ها یا مقامات متخلف وجود دارد، آزادی بیان تضمین‌کننده پاسخگویی دولت به مردم است. با وجود آزادی بیان همیشه چشمانی باز نظاره‌گر عملکرد دستگاه‌های حکومتی است.

اما چگونه؟ اول: خبرنگاران و مطبوعات و رادیو تلویزیون چشمان همیشه باز و کنجکاو دموکراسی هستند. خدمات این‌ها به تصحیح و تکامل دموکراسی فوق‌العاده است و بدون دستگاه‌های خبری و خبرنگاران کاملاً آزاد، دموکراسی محال است موفق شود. به همین دلیل بسیاری از متخصصان علوم سیاسی، آزادی بیان را یکی از ارکان دموکراسی می‌دانند. در این‌جا نیز شفافیت و پاسخگویی دولت رکن دموکراسی محسوب می‌شود که جوهر شفافیت، آزادی بیان است. بدون آزادی بیان، شفافیت محال است.

دوم: آزادی بیان این امکان را فراهم می‌کند که هر فرد در برخورد با کار خلاف قانون، بتواند به‌صورت علنی و بدون هیچ ترسی از آن انتقاد کند، به مقامات بالاتر گزارش کند، شکایت قضائی کند و یا آن خطا را به‌صورت آزاد در مطبوعات و رادیو تلویزیون اعلام کند.

سوم: خطاکاری سازمان‌های دولتی می‌تواند توسط کارمندان همان دستگاه به‌طور آزاد افشاء شود بدون این‌که کارمند افشاءکننده در معرض تهدید قرار گیرد.

چهارم: مردم کاملاً آزادند که برای مقابله با خطاهای بزرگ یا پیشنهاد تغییرات، تظاهرات علنی انجام دهند و در نتیجه موجب افشاء گسترده خطاکاری و جلب توجه و پشتیبانی بقیه مردم شوند.

با توجه به این‌که افکار عمومی در دموکراسی اهمیت اساسی دارد، احزاب به دقت به افکار عمومی توجه دارند چون اگر افکار عمومی از پشتیبانی یک حزب رو بگرداند، آن حزب در انتخابات بعدی رأی نخواهد آورد. بنابراین آزادی بیان به روش‌های فوق دولت را مجبور به پاسخگویی علنی به مردم می‌کند چون اگر دولت به انتقادات پاسخ درست ندهد، انتقادات به‌عنوان عیوب دولت پذیرفته می‌شود. بنابراین دولت مجبور است از عملکرد خود دفاع کند و اگر فردی در دستگاه دولتی تخلف جدی انجام داده باشد، دولت مجبور می‌شود او را برکنار کند و به تخلف وی رسیدگی و در صورت لزوم او را به دادگاه معرفی کند. در کشورهای دموکراتیک، صرف آزادی بیان موجب می‌شود که با افشاء خلافکاری مقامات توسط وسائل ارتباط جمعی، آنان از کار برکنار شوند یا استعفا دهند.

جالب است که آزادی بیان موجب نظارت بر مؤسسات خصوصی هم می‌شود چون ناتوانی یا خطاکاری مؤسسات خصوصی نیز در معرض افشاء علنی است. مخصوصاً با وجود رقابت در اقتصاد آزاد، واضح است که مؤسسه خصوصی که محبوبیت اجتماعی‌اش کاسته شود، مشتری و درآمدش نیز کاسته می‌شود. به همین دلیل مؤسسات خصوصی نیز مجبورند مراقب اعمال خویش باشند و در صورت انجام خطا به فکر اصلاح باشند. بنابراین آزادی بیان مهم‌ترین و مؤثرترین روش رفع خطا و اصلاح مستمر یا کنترل و نظارت مستمر بر دولت در دموکراسی است.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

رکن چهارم دموکراسی: جامعه‌ی دموکراتیک و مدنی

به عقیده بسیاری از صاحب‌نظران علوم سیاسی، جامعه مدنی یکی از پایه‌های اساسی و جدایی‌ناپذیر دموکراسی است. جامعه مدنی جامعه‌ای است که دارای تشکل‌های اجتماعی غیردولتی، داوطلبانه، مستقل و خودگردان است که با هدف پیشبرد منافع و علائق افراد عضو تشکیل می‌شود. این تشکیلات می‌تواند به‌صورت احزاب، اتحادیه صنف، باشگاه، انجمن، سندیکا، مؤسسات مطبوعاتی و تشکل‌های دیگر باشند. این تشکل‌ها دارای سازمان‌دهی‌اند و بر اساس قوانین مشخص اداره می‌شوند. قوانین مصوب مجلس که عام و فراگیرند و بر اصل تشکیلات و رابطه تشکل‌های مختلف با هم و رابطه آنان با دولت و موضع قانونی آنان در جامعه نظارت دارند اما هر تشکیلاتی دارای مقررات جزئی‌تری است که سازمان داخلی و روابط اعضا و هدف و نحوه فعالیت آنان را تعیین می‌کند که توسط اعضا تصویب می‌شود.

ساختار داخلی تشکل‌ها باید دموکراتیک باشد. تنها در این صورت است که می‌توانند برای دموکراسی مفید باشند و فرهنگ و شخصیت دموکراتیک را پرورش دهند. تشکل‌های اقتدارگرایانه که بر محور یک فرد و یا یک ایدئولوژی دگماتیستی قرار دارند و اعضای عادی حقی در انتخاب مسئولین و اظهار نظر جدی ندارند، کاملاً به زیان دموکراسی و به زیان هر حکومت ملی هستند. نمونه این تشکل‌ها، تشکل‌های فاشیستی، نازی و کمونیستی بودند که در درون خود اعضای قدرت‌گرا و انحصارطلب را جمع کرده و پرورش دادند و در نهایت در مواردی توانستند با کسب قدرت، دموکراسی را نابود کنند.

تشکل‌ها باید شفاف باشند، یعنی جزئیات آن‌چه در هر تشکل می‌گذرد، علنی و در دسترس اعضا و مطبوعات باشد. تجربه نشان داده است که تشکل‌های پنهان‌کار اهداف غیرقانونی و غیرملی را دنبال می‌کنند، وگرنه نیازی به پنهان‌کاری نیست. بدیهی است که تشکل‌های مافیا مانند موجب تضعیف دموکراسی می‌شوند. رابطه بین تشکل‌ها باید مبنی بر تساهل، برابری، قانون‌مندی و دموکراتیک باشد. تشکل‌های خشونت‌طلب، انحصارگرا و قانون‌شکن در جهت نابودی دموکراسی گام برمی‌دارند.

تشکل‌های جامعه مدنی باید اصول اخلاقی مورد پذیرش جامعه را رعایت کنند. تشکل‌هایی که با هدف انحراف اخلاقی و نابود کردن اخلاق جامعه گام می‌نهند، برای هر ملتی زیان‌بارند. پایداری هر حکومتی، از جمله دموکراسی، به آزادی عقیده، احترام متقابل بین صاحبان عقاید مختلف و تساهل بستگی دارد. گروه‌هایی که با بی‌احترامی و خشونت در پی براندازی عقاید یا ادیان دیگرند، موجب ناپایداری دموکراسی می‌شوند. تجربه تاریخی نشان داده است که گروه‌های ضد مذهبی مانند گروه‌های کمونیستی در کشورهای اسلامی موجب ناپایداری اجتماعی می‌شوند.

همانند گروه‌های ضد مذهبی، تشکل‌های مذهبی افراطی و مطلق‌گرا که معتقدند تنها روش آنان صحیح است و در پی تحمیل عقیده خود به هر قیمتی به جامعه هستند نیز موجب تنش‌های شدید اجتماعی و ناپایداری ملی می‌شوند. القاعده مثال روشنی از این گروه‌های افراطی است که نه تنها موجب تنش‌های شدید ملی بلکه موجب تنش‌های بین‌المللی شده‌اند. اصولاً چون دموکراسی منش تساهل و مدارا و همزیستی انسانی و مسالمت‌آمیز است، با هیچ روش و عقیده افراطی سازگار نیست؛ مانند نژادپرستی، ملی‌گرایی افراطی، راست افراطی، ضد مذهبی یا مذهبی افراطی... بیشتر بخوانید

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

شخصیت دموکراتیک با شرایط روانشناختی دموکراسی

شخصیت دموکراتیک یعنی خصوصیات منش و عادت‌های ذهنی که اعضای یک اجتماع باید دارا باشند تا بتوانند دموکراسی را عملی کنند. اگرچه شرایط روانشناختی دموکراسی تجسم صوری در قالب قوانین، اسناد و نهادها ندارند ولی در پشت آنان قرار گرفته‌اند و پشتیبان آنان هستند. همه‌ی فعالیت‌های دموکراتیک در نهایت به منش (خلق و خوی) شهروندان بستگی دارد. به همین دلیل با خلق و خوی استبدادی نمی‌توان دموکراسی موفقی داشت. دقیقاً نمی‌توان گفت که اعضای یک اجتماع دموکراتیک تا چه حد باید شرایط روانشناختی دموکراسی را به ظهور برسانند. اما می‌توان گفت که لازم نیست تمام اعضای اجتماع دارای این صفات باشند اما دموکراسی ایجاب می‌کند که بیشتر اعضا در بیشتر زمان‌ها این صفات (منش) را ظاهر سازند. به این خلق و خوی مخصوصاً در مواقع بحرانی و در مسائل بحث‌انگیز نیاز بیشتری است.

در مقابل شخصیت دموکراتیک، شخصیت اقتدارطلب یا مستبد قرار دارد. شخصیت اقتدارطلب در مقابل قدرت برتر تسلیم است و نسبت به زیردستان سلطه‌جو و ظالم است و با دیگران احساس برابری نمی‌کند. همچنین پیوسته مترصد تصاحب قدرت است و از مشارکت و کنترل قدرت پرهیز دارد.

منش‌های شخصیت دموکراتیک هم جزو شرایط دموکراسی‌اند یعنی موفقیت و دوام دموکراسی بستگی مستقیم به آن منش‌ها دارد و هم از نتایج دموکراسی‌اند یعنی نظام دموکراتیک موجب پرورش منش‌های دموکراتیک در اعضای جامعه می‌شود.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
۱- شهروندان معترف به خطا و نقص

شهروند دموکراسی لازم است معترف به خطا باشد نه صرف استعداد ارتکاب خطا. خطاکاری بشر در کلیه امور بدیهی است و نیاز به بحث علمی ندارد اما در روانشناسی ادراک نیز ثابت شده که خطا جزو ساختار ذهنی ماست و اصولاً ذهن بدون خطا وجود ندارد. استعداد خطا یکی از دلایل پشتیبان دموکراسی نیز هست. بدین معنی که چون همه‌ی افراد بشر بلا استثناء خطاکار و ناقصند، لازم است که همه‌ی امور اجتماعی از جمله حکومت با مشارکت و با کمک عقلی همدیگر اداره شوند. چون همکاری عقلی موجب کشف خطاها و تقویت درستی‌ها می‌شود. بنابراین دموکراسی به شهروندانی نیاز دارد که نسبت به لغزش‌پذیری خود آگاه باشند و گریزناپذیری آدمی از خطا را تشخیص دهند. چون کسی که گمان می‌کند خطا نمی‌کند، نیازی به مشارکت فکری دیگران احساس نمی‌کند. دموکرات لازم است هیچ موضعی در مورد واقعیات، عقاید و یا اصول اخلاقی را به‌طور مطلق بی‌نیاز از تصحیح نپندارد.

لازمه‌ی قبول خطا این نیست که هیچ اصل یقینی وجود ندارد. ما در زندگی روزمره‌مان با صدها مورد امور یقینی سروکار داریم و در دانش و اعتقادات‌مان نیز قضایای یقینی فراوان داریم. لازمه‌ی قبول خطا، انکار لغزش‌ناپذیری ادعای حقیقت است.

این نگرش پیامدهای مهمی دارد. اگر تمام باورها و نظرات در معرض خطای احتمالی و نقصان هستند، پس در مورد هیچ موضوع مهمی بدون شنیدن افکار متضاد نباید تصمیم گرفت و همه‌ی افراد ذینفع را باید به مشارکت فراخواند. نیاز به چندین مجرای اطلاعاتی آزاد، از این اعتقاد ناشی می‌شود که به هیچ منبع خبری واحدی نمی‌توان اطمینان قطعی داشت. لازمه‌ی این امر آزادی بیان و وجود مطبوعات متعدد آزاد است. جایی که گزارش‌ها و عقاید مختلف شنیده نشوند و تمام مجاری خبری فقط یک نظر را عرضه کنند، تمایل به ارزیابی انتقادی فروخواهد نشست. همین استدلال عیناً در مورد نقص بشری صادق است. هیچگاه همه‌ی حقیقت پیش یک نفر نیست. حتی ممکن است همه‌ی حقیقت پیش همگان هم نباشد، چنان‌چه در امور پیچیده علمی و اجتماعی چنین است. اما ممکن است هر کس بخشی از حقیقت را بداند که با همیاری اندیشه‌ها، پاره‌های حقیقت در کنار هم خواهند نشست و دید کامل‌تری را ایجاد می‌کنند، هرچند که کامل‌ترین نیست. کامل‌ترین هدفی است که بشر پیوسته به دنبال آن است و انگیزه‌ی تکامل بشری است.

پذیرفتن استعداد خطا و نیاز به مشارکت عقول بدین معنی نیست که همه‌ی نظرات ارزش یکسانی دارند. مسلماً چنین نیست و به همین دلیل نیز باید آزادی بیان و مباحثه آزاد را ارج نهاد تا سره از ناسره شناخته شود و نظرات صحیح‌تر و ارزشمندتر نمایان شوند.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
٢- شهروندان تجربی‌اندیش

شهروندان دموکراسی لازم است تجربی‌اندیش باشند. یعنی وقتی با موقعیت‌های مسئله‌انگیز روبه‌رو شدند آمادگی داشته باشند که انواع راه‌حل‌های پیشنهادی را بیازمایند، ابتدا با روش بحث و استدلال و در صورت نیاز با روش تجربی. آزمایش‌گرائی موجب آشکارکردن مواضع خطای نظریات مختلف می‌شود. جامعه‌ی دموکراتیک به آن‌چه هست قانع نیست. دائماً با روش‌های علمی اطلاعات لازم در مورد موضوعات مبتلا به جامعه را جمع‌آوری می‌کند. نیازها نقائص و مشکلات را می‌فهمد. راه‌حل‌ها و پیشنهادات مختلف را با آغوش باز می‌پذیرد و در روند بحث آزاد و بررسی علمی روش‌های پیشنهادی را تصفیه و تکمیل می‌کند و پس از تصویب به اجراء می‌گذارد و باز نتائج اجرای آن را با روش علمی بررسی می‌کند و باز به تجدید نظر و اصلاح می پردازد. این روند بطور مستمر، موجب ارتقای قوانین و روش‌های اجرائی در یک حکومت دموکراتیک می‌شود. به‌همین دلیل حکومت دموکراتیک تکامل‌پذیرترین نوع حکومت است.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
٣- شهروندان انتقاد

شهروندان دموکراسی در مقابل مسئولین نگرش انتقادی دارند. نگرش انتقادی به معنی بی‌اعتمادی نیست. در دموکراسی چون مسئولین توسط مردم انتخاب می‌شوند، بیش‌ترین اعتماد متقابل بین مردم و مسئولین وجود دارد ولی این اعتماد به معنی بری از خطا دانستن مسئولین نیست. بنابراین در دموکراسی اعتماد همراه با نگرش انتقادی و اصلاح‌گرایانه وجود دارد.

هیچ درجه‌ای از هوشمندی یا حسن اعتماد، قانون‌گذار یا مجری را از خطا مصون نمی‌کند. پیچیدگی وظایف مسئولین، تعداد مواردی که باید درباره‌شان قضاوت کنند، فشارهایی که از جانب منافع متعارض به آنها وارد می‌شود و عوامل متعدد دیگر احتمال خطای آنان را در انجام وظایفشان افزایش می‌دهد. اما قدرت تمایل دارد که خطاکاری قدرتمند را نادیده بگیرد. قدرت، احساس برتری در قدرتمند ایجاد می‌کند و مردم عادی هم او را برتر می‌دانند و طبعاً کمتر خطاکار می‌دانند. این در حالیست که خطای صاحبان قدرت بسیار زیان‌بار است. بنابراین برای کاستن از تعداد خطاها و اصلاح پیامدهای آنان، داوری‌ها و کارهای مقام‌های حکومتی باید پیوسته در معرض انتقاد مداوم مردم قرار داشته باشد. بدون شک این انتقادهای مداوم به مذاق اولیای امور چندان خوش نمی‌آید. مسلماً مقامات دولتی از اتهام خطا رنجیده‌خاطر می‌شوند. با وجود این باید انتقاد قوی ادامه یابد. در اکثر مواقع آن‌چه مورد انتقاد قرار می‌گیرد، شخصیت فرد مسئول نیست بلکه داوری‌ها و عملکرد اوست و او با انتخاب‌شدن از طرف مردم، قصور خود را در معرض این فرایند تردید و انتقاد قرار داده است. انتقاد مداوم باید نصیب هر صاحب مقامی در دموکراسی شود. باری است گران اما آن را به‌عنوان بخشی از بهایی که برای حکومت شایسته پرداخته می‌شود، باید بر دوش کشید. برای یک صاحب مقام با وجدان این پاداش کافی است که مردم بدانند وظیفه‌اش را خوب انجام داده است.

در دموکراسی، خبرنگاران و مطبوعات بیش‌ترین سهم را در نقد حکومت به عهده دارند و باید محترم و گرامی داشته شوند. خبرنگاران زبان گویای ملت و واسطه‌ی انتقال مشکلات و انتقادات از مردم به رهبران سیاسی هستند. افشاگری‌های خبرنگاران گاهی مسیر تصمیم‌گیری‌های سیاسی را تغییر می‌دهد و گاهی موجب تعویض مسئولین می‌شود. به همین دلیل است که در جوامع دموکراتیک، خبرنگاران وظیفه‌شناس و فعال جایگاهی رفیع در بین مردم دارند.

روحیه‌ای که مردم با آن به شخص رهبران سیاسی می‌نگرند نیز نشانگر منش دموکراتیک آنان است. مردم به سلاطین و دیکتاتورها، بیشتر با دهشت می‌نگرند تا حرمت. دیکتاتور با عنوان‌های پرطمطراق مثل منجی، رهبر کبیر و مقام عظما مورد ستایش قرار می‌گیرد. برخی مثل فراعنه‌ی مصر و امپراطوران ژاپن یا مقامات روحانی مورد پرستش مردم قرار می‌گیرند و پس از مرگ از مرده‌شان خدا می‌سازند. در نقطه‌ی مقابل، رهبران دموکراسی قدرتی محدود را برای زمانی محدود و به‌عنوان خادمان مردم به‌دست می‌آورند. اینان از جانب شهروندان برای برآوردن نیازهایشان برای مشاغلی انتخاب شده‌اند. این افراد از آن‌جا که توانسته‌اند برای انتخاب‌شدن در چنین مشاغلی اعتماد و حمایت مردم را جلب کنند، شایسته‌ی احترامند ولی شایسته‌ی تجلیل نیستند. احترام به آنان لازم است ولی دهشت در حضور آنان بی‌جاست و بت ساختن از آنان کاری است ابلهانه.

در جوامع غیردموکراتیک از جمله جمهوری اسلامی ایران، اصولاً تصور خطا در مورد افراد برتر وجود ندارد. در کودکی، پدر و مادر، خطاناپذیر تلقی می‌شوند. سپس در مدرسه معلم‌ها و در جامعه رهبران کشور. رهبر روحانی کشور مقامی پس از خدا دارد بی‌هیچ خطا و لغزش و با عالی‌ترین سطح فرزانگی... بیشتر بخوانید

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
۴- شهروندان تغییرپذیر

شهروندان دموکراسی خود را با تغییرات بزرگ و کوچکی که در شرایط زندگی آنان پیش می‌آید تطبیق می‌دهند. دموکراسی به شهروندانی نیاز دارد که نه تنها آماده‌ی تحمل و قبول تغییراتند، بلکه آماده‌اند جامعه‌ای تغییرپذیر را تأیید کنند و خود را با زندگی در آن وفق دهند. شهروند دموکراسی تغییر را امری طبیعی تلقی می‌کند و انتظار دارد که اوضاع سال به سال و حتی در مواردی روز به روز تغییر کند و آماده است که متناسب با تغییرات، دگرگونی‌هایی در رهبران، خط‌مشی‌ها، نقشه‌ها و الگوهای زندگیش ایجاد کند.

تغییرپذیری به‌معنی دوست داشتن تغییر برای اصل تغییر نیست، بلکه به‌معنی طرد کردن محافظه‌کاری غیرعاقلانه‌ای است که سرسختانه می‌کوشد در مقابل دلایل موجه برای تغییر، الگوهای ثابت را حفظ کند. یعنی تغییری که اساس واقعیات و دلایل علمی ضروری است باید پذیرفته شود، وگرنه اجتماع از تکامل باز می‌ماند.

در هر تغییر قابل قبولی فرض بر این است که چیزهایی ثابت باقی می‌مانند. هرگاه همه‌چیز تغییر کند، آشفتگی حاصل می‌شود. بنابراین اجتماع دموکراتیک نیاز دارد که پیوسته تشخیص دهد چه عناصری از قانون و برنامه و امثالهم شایسته‌ی نگه‌داشتن‌اند و چه عناصری را باید تغییر داد یا بهبود بخشید. تغییرات لازم بر اساس دانش، تجربه و بحث آزاد شناخته می‌شوند و انجام تغییرات تدریجی موجب تکامل جامعه‌ی دموکراتیک می‌شود.

سابقه‌ی تاریخی حکومت‌های مذهبی و تجربه‌ی حکومت فعلی ایران نشان داده است که حکومت‌های مذهبی مقاوم‌ترین حکومت‌ها در مقابل تغییر و نوآوری هستند. با توجه به این‌که احکام مذهبی ثابت و تغییرناپذیرند، هرگونه تغییر یا اصلاحی که با این احکام ناسازگار باشد به تأخیر می‌افتد یا انجام نمی‌شود. مذاهبی که احکام بیش‌تری دارند، طبعاً مقاومت بیش‌تری در مقابل تغییر و تکامل ایجاد می‌کنند. علاوه بر آن، ذهن باستانی روحانیون موجب می‌شود که آنان همه‌ی راه‌حل‌ها را در متون دینی و نوشته‌جات روحانیون گذشته جستجو کنند و از دانش نوین غفلت کنند. بعلاوه، هر نظر یا پیشنهادی که در راستای رهبری مذهبی نباشد، اصلاً امکان طرح ندارد، چه رسد به پذیرش. هر نظر متفاوت با نظرات رهبری، کفر و زندقه قلمداد می‌شود. بنابراین، حکومت مذهبی تغییر را تنها وقتی می‌پذیرد که ناچار باشد. به عبارت دیگر، تغییر به آن تحمیل می‌شود، نه آن‌که بپذیرد. آنان که سن بالا دارند به یاد می‌آورند که روحانیون چه موانعی در مقابل علم و تمدن جدید ایجاد کردند. برای مثال، وقتی مدارس جدید تأسیس شد، گفتند که رفتن به این مدارس حرام است. وقتی حمام‌های غیربهداشتی قدیم بر افتاد و دوش وارد شد، به‌شدت مخالفت کردند. وقتی رادیو و تلویزیون وارد شد، تحریم کردند. وقتی دانشگاه آمد، مقاومت کردند و سالیان دراز در مقابل پزشکی مدرن سنگ‌اندازی کردند. نهایتاً، هر تغییری در جامعه‌ی ما توسط مردم آورده شد و روحانیون از روی ناچاری پذیرفتند. در حکومت ولایت فقیه فعلی نیز این مقاومت در مقابل نوآوری مشاهده می‌شود. هنوز هم اصول حقوق بشر توسط هیچ‌یک از بزرگان روحانیون پذیرفته نشده است. در حالی‌که دموکراسی در بعضی کشورهای غربی مثل انگلستان صدها سال سابقه دارد، هنوز هم در اکثر کشورهای اسلامی دموکراسی با مخالفت شدید روحانیون روبرو است. به همین دلیل در حال حاضر کشورهای اسلامی عقب‌افتاده‌ترین حکومت‌ها را دارند. در ایران نیز در مقاطع مشروطیت، دوره‌ی مصدق و انقلاب اسلامی، روحانیون نقش اصلی را در جلوگیری از پیدایش دموکراسی ایفا کردند. برای مثال، یکی از محورهای اصلی سخنرانی خمینی در سال ۱۳۴۲ عبارت بود از مخالفت با اصلاحات ارضی. در آن زمان، دولت زمین‌های کشاورزی را از خوانین می‌گرفت و به روستائیان کشاورز واگذار می‌کرد. نیازی به توضیح نیست که نظام فئودالیته بسیار ظالمانه بود؛ بدین نحو که یک خان معمولاً چندین روستا را در مالکیت خویش داشت و روستائیان برای خان کار می‌کردند. خمینی و بعضی مراجع دیگر با شدت به پشتیبانی نظام فئودالیته برخاستند و گرفتن زمین‌ها را از خوانین حرام کردند. محور دوم سخنرانی خمینی، مخالفت شدید با دادن حق رأی به زنان بود. تقریباً همه‌ی روحانیون آن زمان با خمینی در مخالفت با حق رأی زنان همراه بودند و آن را حرام و موجب فساد می‌دانستند. جالب است وقتی خمینی سکان قدرت را در دست گرفت، این حرام را نیز به حلال تبدیل کرد، چون دید زنان فعلاً برای تأیید حکومت ولایت فقیه مناسبند... بیشتر بخوانید

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
۵- شهروندان واقع‌گرا

کارآترین و عملی‌ترین تصمیم‌ها و برنامه‌ریزی‌ها، آن‌هایی هستند که اساس واقعیات قرار گرفته باشند. هر گونه تصمیم‌گیری بدون در نظر گرفتن واقعیات، نوعی خیالبافی بی‌حاصل است. واقع‌گرائی منجر به بهترین تصمیم در شرایط موجود می‌شود، هر چند که ممکن است این تصمیم ایده‌آل نباشد. معمولاً امکانات لازم برای رسیدن به یک هدف غائی یکجا و در یک زمان فراهم نمی‌شود. بنابراین باید اقدامی را انجام داد که در جهت هدف غائی و متناسب با امکانات موجود باشد. مثلاً در انتخابات، هیچ‌کس پیدا نمی‌شود که همه‌ی صفات عالی برای نمایندگی را داشته باشد. همه‌ی کاندیداها دارای ویژگی‌های مثبت و منفی می‌باشند. واقع‌گرائی آن است که از بین کاندیداهای مختلف آن‌که با تلفیق ویژگی‌های مثبت و منفی بهتر از دیگران باشد انتخاب شود.

واقع‌گرایان باید بدانند که برای مسائل اجتماعی یک راه‌حل نهائی و ایده‌آل وجود ندارد و فرایند اصلاح نهادهای بشری پایانی ندارد و چون اصلاح هرگز به کمال نمی‌رسد، شهروندان دموکراسی باید به زندگی در لوای حکومت موجود تن دهند و در پی اصلاح آن باشند. در دموکراسی، واقع‌گرائی به‌صورت طرز فکری متوازن میان کمال‌گرائی و ناامیدی جلوه می‌کند. نومید شدن موجب می‌شود که فرد از نظارت و مشارکت در حکومت دموکراتیک دست بکشد و کمال‌گرائی به طرد شقوق مناسب می‌انجامد تا جائی که حل مسائل جز با خشونت امکان‌پذیر نخواهد شد. میان این دو حد افراطی باید یک حد میانه‌ی معقول را برگزید. دموکراسی به انسان‌ها و نهادهایی تکیه دارد که هرگز بی‌عیب نیستند. با وجود این، هر عیبی امکان اصلاح دارد. اگر اعضای دموکراسی نتوانند در ارزیابی کارهای خویش و دیگران به انتظارات واقع‌گرایانه تکیه کنند، نخواهند توانست مدتی طولانی بر خود حکومت کنند.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
۶- شهروندان مصالحه‌جو

گروه‌های مختلف در یک اجتماع ممکن است منافع متعارض داشته باشند. در دموکراسی سعی می‌شود که بین این خواسته‌های متعارض توازن برقرار شود و خط‌مشی یا قانونی تصویب و اجرا شود که بتواند در حد توان منافع همگان را تأمین کند و بیش‌ترین رضایت گروه‌های مختلف را فراهم کند. اما با وجود خواسته‌های متضاد، واضح است که قانون نمی‌تواند رضایت کامل همه‌ی طرف‌ها را تأمین کند. در این صورت تنها راه این است که گروه‌ها تا حدی از خواسته‌های خویش بگذرند و کوتاه بیایند. به تعبیر دیگر، مصالحه کنند تا امکان ادامه‌ی مسالمت‌آمیز دموکراسی وجود داشته باشد. بر این اساس، گروه‌ها یا احزابی که حاضر به سازش نباشند و به چیزی کم‌تر از خواسته‌های خویش تن ندهند، موجب تضعیف دموکراسی و یکپارچگی ملی می‌شوند.

هیچ‌یک از شرایط دموکراسی مهم‌تر از این شرط نیست. زیرا هر جا سازش و مصالحه در میان نباشد از دموکراسی خبری نیست. گروه‌های افراطی مثل کمال‌گرایان افراطی، قومیت‌گرایان نژادپرستان، کمونیست‌ها و مذهبیون افراطی گمان می‌کنند که کوتاه آمدن یا سازش عیب است. در حالی‌که سازش برای حفظ همزیستی مسالمت‌آمیز از کمالات عقلی انسان است. چون در عدم سازش، جنگ و درگیری و نابودی است و درگیری معمولاً منافع همه‌ی طرف‌ها را نابود می‌کند. جنگ و درگیری خوی حیوانی است، چون حیوانات معمولاً جز به تأمین کامل منافع شخصی راضی نیستند و طبعاً درگیری حاصل می‌شود. اما عقل حکم می‌کند که از دست دادن بخشی از منافع و سازش بهتر است تا درگیری و نابودی کامل منافع و یا تحمیل زورمدارانه‌ی خواست خویش به دیگران. بنابراین سازش، یک توان عقلی عالی انسانی است که ناشی از آینده‌نگری انسان است و به بهترین وجه در دموکراسی تجلی می‌یابد. بدون سازش، در بهترین حالت حکومت دیکتاتوری ایجاد می‌شود که موجب تأمین منافع عده‌ای معدود و تضییع منافع اکثریت می‌شود و شرافت و آزادی انسانی را نیز نابود می‌کند. هیچ اجتماعی نمی‌تواند انتظار داشته باشد که متحد و به‌طور مؤثر بر سرنوشت خویش حاکم باقی بماند، هرگاه بخشی از اجتماع تصمیم بگیرد که بخش‌های دیگر را مغلوب کند. زیرا میان غالب و مغلوب اشتراک منافع حقیقی وجود ندارد. هر جا که برای گروه‌های مخالف، دفاع سرسختانه از مواضع فکری آشتی‌ناپذیر اهمیتی بیش از حفظ اجتماع داشته باشد، آن اجتماع محکوم به فنا است. اعضای اجتماعی که بخواهند بر خود حکومت کنند، باید بدانند که راه‌حل‌های مسائل همگانی بندرت ساده و یکجانبه است و باید از طلب راه‌حل‌هایی که رضایت کامل به بار آورند، خودداری کنند. چون راه‌حلی که منافع همگان را به‌طور کامل تأمین کند وجود ندارد. بنابراین طلب آن کاری غیرواقع‌گرایانه است. در راه‌حل‌های دموکراتیک نکته‌ی اساسی این است که تعارض‌های درون جامعه حل شوند بی آن‌که فداکاری تحمل‌ناپذیری از کسی خواسته شود و یا بی‌عدالتی تحمل‌ناپذیری بر کسی تحمیل شود. دموکراسی بدنبال راه‌حل‌های میانه‌ای است که منافع متضاد را تا حد معقولی تأمین کند و طرف‌های متقابل را تا حدی راضی کند.

آیا مصالحه به‌معنی فدا کردن یا دست کشیدن از اصول و اعتقادات است؟ مسلماً نه. فدا کردن اصول به هیچ وجه لازم نیست. سازش، در مورد راه‌حل‌های عملی است نه اعتقادات. میان عزم جزم در اعتقاد به اصول و رعایت حزم و احتیاط در عمل منافاتی نیست. بعلاوه احتمال رسیدن به حداکثر خواست‌ها بر اثر یک رشته سازش‌ها در درازمدت بیش‌تر است تا پافشاری جزمی بر موضع خود. هر جا که مصالحه نه زور، روشی باشد که برای یافتن راه‌حل اختیار می‌شود، احتمال بیش‌تری می‌رود که سرانجام اصول صحیح سر بر آورند و مستقر شوند.

مطلق‌گرائی و جزم‌اندیشی میزان مشارکت در امور کشور را کاهش می‌دهد، چون منجر به حذف بعضی گروه‌ها از صحنه‌ی سیاست می‌شود. اما مصالحه متضمن مشارکت است. مصالحه‌ی راستین، نیروهای متعارض را با هم ترکیب می‌کند. مصالحه فرایندی است فعال که روحیه‌ی مشارکت را در تمام جوانب تقویت می‌کند، چون همه‌ی طرف‌ها با رسیدن به بخشی از هدف‌های خویش و گذشت از بخشی دیگر تن به همکاری با یکدیگر می‌دهند نه ترک صحنه. خطر دیگری که از مطلق‌گرائی حاصل می‌شود، احتمال پیدایش گروه‌های مسلح است. گروه‌های جزم‌اندیشی که نمی‌توانند مصالحه کنند و نمی‌توانند رأی اکثریت مردم را به خود جلب کنند ممکن است برای به‌دست آوردن قدرت دست به کارهای زورمدارانه و مسلحانه بزنند که موجب تهدید دموکراسی و وحدت ملی می‌شود و در صورت دستیابی گروه‌های مسلح به قدرت، دموکراسی به‌طور کامل نابود می‌شود. به‌طور خلاصه، مردم و گروه‌های سیاسی یا باید آماده‌ی مصالحه باشند و یا آماده‌ی جنگ.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
۷- شهروندان بردبار

شهروندان دموکراسی باید در سه سطح بردبار و شکیبا باشند. سطح اول: تحمل ناهمرنگی، اختلاف عقیده، اختلاف سلیقه، اختلاف پوشش و دیگر اختلافات فردی. در دموکراسی هر فرد بعنوان یک شخص دارای حیثیت و احترام است و نباید ویژگی‌های فردی وی جز در موارد ضروری، فدای جامعه شود. تنوع افراد یک جامعه مثل گل‌های متنوع یک دشت است که هر کدام رنگ و شکل و بوی ویژه‌ای دارد و در مجموع یک گلستان زیبا را تشکیل می‌دهند. تنوع موجب افزایش عمق مشارکت اجتماعی می‌شود، چون هر فرد بر اساس نظر خویش در فعالیت‌های اجتماعی مشارکت می‌کند نه بر اساس تقلید از دیگران. تنوع زمینه‌ی نوگرائی، خلاقیت و پیشرفت را فراهم می‌کند. هر فرد فارغ از فشار جامعه می‌تواند روش، هنر و اندیشه‌ی خویش را مطرح کند که در مواردی این تنوع‌ها می‌تواند منجر به پیدایش منش‌ها و بینش‌های جدید شود. فشار برای همرنگی با جماعت، منش حکومت‌های مستبد است. مطلق‌گرائی و استبداد سعی می‌کند همه‌ی افراد جامعه را به یک فرم و قالب بریزد؛ لباس یکسان، رفتار یکسان، فکر یکسان و عقیده‌ی یکسان. در این هنگام شخصیت فرد در جمع یکدست قربانی می‌شود و تنوع و نوآوری به حداقل می‌رسد.

در دومین سطح، بردباری، شهروندان دموکراسی باید آماده باشند که مخالفت مستقیم دیگران با اعتقادات و اصول مورد قبول خود را تحمل کنند. این بردباری هنگامی در جامعه پای می‌گیرد که در سرشت تک‌تک افراد جامعه باشد. چنین نیست که فقط برخی نهادهای اجتماعی مثل احزاب و حکومت موظف باشند که مخالفت را تحمل کنند؛ بلکه یکایک افراد بشر که در وسوسه‌ی سرکوب مخالفانشان بسر می‌برند نیز باید از روح اغماض و بردباری برخوردار باشند. داستان غم‌انگیز جامعه‌ی بشری، داستان سرکوبی مخالفت‌ها بوده است که در آن همواره سرکوب‌کنندگان به حقانیت خود باور داشته‌اند و به خیال خود برای مصلحت جامعه سرکوب کرده‌اند. اما دموکراسی حتی قدرتمندان را وا می‌دارد که با مخالفانشان همزیستی مسالمت‌آمیز داشته باشند، با آن‌ها همکاری کنند و در صورت تقاضای مردم، قدرت را به مخالفان واگذارند. فقط یک جامعه‌ی بسیار متمدن می‌تواند چنین تحملی را از خود بروز دهد و تنها در جامعه‌ی این‌گونه انسان‌هاست که دموکراسی پای می‌گیرد و بالنده می‌شود.

در سطح سوم از بردباری، شهروندان دموکراسی باید مخالفت را حتی هنگامی‌که از سوی افراد عیبناک یا سفیه مطرح می‌شود، تحمل کنند. در محیط آزاد، قطعاً عده‌ای ممکن است از روی نادانی، حماقت و یا انگیزه‌های نادرست مانند خودپرستی و نفرت دست به مخالفت بزنند. اما این دلیل نمی‌شود که آزادی مشارکت آنان را از بین ببریم. چون اولاً یافتن این‌که فرد مخالف با چه انگیزه‌ی پنهانی مخالفت می‌کند امکان‌پذیر نیست. ثانیاً، معمولاً افرادی که به‌سختی به باورهای خود اعتقاد دارند، خیال می‌کنند که کلیه‌ی کسانی‌که با آنان مخالفت می‌کنند یا احمق‌اند و یا مغرض. در صورتی‌که گروه مقابل هم همین نظر را دارد؛ بنابراین برداشت هیچ‌کدام مبنی بر مغرض یا احمق بودن طرف مقابل مورد قبول نیست. سوم، این مردم‌اند که باید بین نظرات مختلف و صداقت و عدم صداقت گروه‌ها داوری کنند و نمی‌توان افرادی را از مشارکت منع و از حیطه‌ی تصمیم‌گیری مردم دور کرد؛ چون این‌کار مخالفت با حق مردم بر حکومت بر خویش است. بنابراین، فرد یا گروهی که صادقانه معتقد است که مخالفانش یکسره و مطلقاً خطا هستند باز هم باید با آنان زندگی و کار کند و اجازه دهد و حتی تشویق کند که در فرایند حکومت دموکراتیک مشارکت کنند. اگر او و حزبش قدرت را بدست آوردند شاید توانایی حذف رقیبان را با زور داشته باشند اما به محض تسلیم‌شدن در مقابل این وسوسه، دموکراسی پایان می‌یابد. با یک چنین خویشتن‌داری‌های سختی است که چرخ دموکراسی می‌گردد.

نکته‌ی مهم این است که این خودداری از استفاده از زور، باید به‌وسیله‌ی خود آدمی بر خودش تحمیل شود. قانون اساسی می‌تواند این خویشتن‌داری‌ها را قانونی کند ولی قانون اساسی راستین آن است که در نهاد شهروندان است. این خویشتن‌داری از استفاده از زور، فضیلتی است که همه‌جا عمومیت ندارد و همین خود توضیحی است بر این‌که چرا دموکراسی راستین در میان جوامع بشری معمول نبوده است. شهروندان باید چنان فرهیخته باشند که خود به‌خود این خویشتن‌داری را از خود بروز دهند. به قول خوسه اورتگا، "چنین آزادی‌گرایی (لیبرالیسمی) عالی‌ترین شکل جوانمردی است. آزادی حقی است که اکثریت برای اقلیت‌ها به رسمیت می‌شناسد و آوایی است بسیار شریف. این آزادی‌گرایی عزمی است جزم برای زیستن با دشمن و مهم‌تر از آن، با دشمنی که ضعیف است. باورکردنی نبود که نوع بشر بتواند به دیدگاهی چنین زیبا، این‌قدر ضد و نقیض، تا این حد ظریف، این‌سان ماهرانه و این‌گونه مخالف قوانین طبیعت دست یابد."

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
٨- شهروندان برون‌گرا

یک شهروند دموکراسی نباید تنها به نیازها و علائق و مسئولیت‌های شخصی بپردازد؛ بلکه باید خود را جزئی واقعی و مهم از اجتماع به‌حساب آورد و علائق و مسئولیت‌های اجتماعی خویش را نیز به‌خوبی درک کند و در مواقع ضروری بتواند علائق فردی را فدای اهداف اجتماعی کند. برای هر فردی سطوح مختلفی از علائق وجود دارند: منافع شخصی و خانوادگی، همبستگی‌های قومی، دلبستگی‌های اقتصادی، منافع خاص گروهی و دلبستگی‌های محلی. در کنار همه‌ی این‌ها منافع اجتماع سیاسی وسیع‌تری قرار دارد که تمامی شهروندان بخشی از آن محسوب می‌شوند. چون تعارض میان سطوح مختلف منافع، امری است عادی، شهروندان اغلب مجبورند نفع خصوصی را در برابر نفع عمومی یا نیمه‌عمومی سبک و سنگین و گزینش کنند. بعضی فلسفه‌های سیاسی دولت را مقام فائق و شهروندان را مقام تابع می‌دانند و در مقابل، عده‌ای دیگر شهروندان را فائق و حکومت را تابع فرض می‌کنند. دموکراسی موفق باید از این دو حد افراطی پرهیز کند. هیچ‌کدام از منافع شخصی و عمومی را کنار نگذارد و در صورت تعارض آن‌ها، باید به‌صورت واقع‌بینانه بین آن‌ها توازن برقرار کند. برون‌گرایی یعنی این‌که هر شهروند آماده باشد که با نکته‌سنجی به هر یک از نقش‌های گوناگونی که همزمان در اجتماع ایفا می‌کند، جایگاه مناسبی ببخشد. او ممکن است پدر یا کارفرما یا عضو یک گروه مذهبی باشد؛ نقش‌های گوناگون او هر چه باشند او یکی از شهروندان نیز هست و چون شهروند دموکراسی است، پس جزو فرمانروایان است. او باید خود را تابع قوانین و همزمان خود را شریک در وضع قوانین بداند. آمادگی برای ارزیابی منافع متضاد در سطوح مختلف و به نحوی بی‌غرضانه و بخصوص تلقی منافع جامعه‌ی بزرگ‌تر به‌عنوان امری مهم را می‌توان برون‌گرایی مدنی نام نهاد.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
٩- شهروندان دارای اعتماد به نفس

لازم است که شهروندان دموکراسی دارای اعتمادبه‌نفس باشند. یعنی هم توان فردی و هم توان جمعی خود را برای مشارکت در اداره‌ی جامعه قبول داشته باشند. اگر اعضای جامعه خود را ناتوان و فرومایه بدانند، قطعاً قادر به اداره‌ی خویش نخواهند بود و مخصوصاً در مواقع بحران برای حل مشکلات دست به دامن قدرتی بیرونی می‌زنند و یا به دنبال دیکتاتور یا بتی می‌گردند که همه‌ی کارها را به او بسپارند و خود را از زحمت فکر و تلاش رها سازند. به همین دلیل مردمی که به خود اعتماد ندارند، با مرگ هر مستبدی مستبد دیگری را برای خود دست و پا می‌کنند. اعتمادی که دموکراسی بدان نیاز دارد متضمن ایمان مطلق به توانمندی توده‌ها نیست. یعنی مستلزم آن نیست که آن‌چه باور دارند حقیقی و هر آن‌چه مقرر می‌کنند همواره صحیح باشد. بلکه باید به مردم اعتماد داشت که در درازمدت بتوانند به‌خوبی حکومت کنند؛ برای تصحیح خطاهای خویش به صلاحیت خود تکیه کنند و برای مسائل خود راه‌حل‌های معقولی بیابند.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

ویژگی‌های روانی شهروندان دموکراسی:
نکات

- هیچ‌کس انتظار ندارد که همه‌ی آمادگی‌هایی که از آنان سخن رفت، در تمامی اعضای یک اجتماع دموکراتیک بروز کنند. اما به هر روی، موفقیت دموکراسی ایجاب می‌کند که هر یک از این خصوصیات به میزان قابل‌ملاحظه‌ای در اکثر اوقات توسط بخش اعظم اجتماع تجلی پیدا کند.

- این ویژگی‌های شخصیتی به‌آسانی به‌دست نمی‌آیند و باید پرورش یابند. این ویژگی‌ها را می‌توان در مدرسه و دانشگاه به دانش‌آموزان آموخت. مهم‌تر از آموزش کلاسیک، پرورش این ویژگی‌ها در دموکراسی‌های محلی جامعه‌ی مدنی است. در انجمن‌های دانش‌آموزی، دانشجویی، انجمن‌های صنفی، اتحادیه‌ها، تشکل‌های سیاسی و شوراهای محلی که اداره‌ی امور شهرها و روستاها را به‌عهده دارند. تشکل‌های محلی در یک دموکراسی باید به‌صورت دموکراتیک اداره شوند تا فرصت تمرین دموکراسی و پیدایش شخصیت دموکراتیک در افراد ایجاد شود. بعلاوه، حکومت دموکراتیک در یک کشور زمینه‌ی مناسبی را برای پرورش شخصیت دموکراتیک فراهم می‌کند.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

دموکراسی، آزادی و اخلاق: دلایل و مزایای آزادی
۱- آزادی یک حق طبیعی است

انسان به آزادی نیاز ذاتی دارد مثل نیاز به غذا، مسکن و نیاز به اجتماع. هر کدام از این نیازهای ذاتی منشاء حقی برای انسان می‌شود. همان‌طور که انسان حق تغذیه‌ی کافی و حق مسکن دارد، حق آزادی نیز دارد. همان‌طور که محروم‌کردن انسان از نیازهای ذاتی دیگر مثل تغذیه یا مسکن، موجب آزار او می‌شود، محروم‌کردن انسان از آزادی نیز موجب آزار روانی فرد می‌شود که معروف‌ترین روش ایجاد این آزار زندان است.

حق طبیعی بودن آزادی توسط اکثر نظریه‌پردازان کلاسیک و نویسندگان اعلامیه‌های مختلف حقوق بشر مورد پذیرش بوده است. آسان‌ترین و مطمئن‌ترین روش برای پی‌بردن به نیازهای طبیعی انسان، مراجعه به انسان است؛ یعنی مطالعه‌ی علمی انسان مخصوصاً مطالعه‌ی کودکان در حال رشد. چون کودک هنوز کپی کامل اجتماع نشده است و در روند رشد بتدریج ویژگی‌ها، استعدادها و تمایلات انسان را بروز می‌دهد. محدود و ممنوع‌کردن کودک موجب آزردگی وی می‌شود. چون کودکان هنوز محدودیت‌های اجتماعی را درک نمی‌کنند، مخالفتشان با سلب آزادی شدید و همراه با جیغ و داد است. افراد بزرگسال نیز از سلب آزادی مثل زندانی‌شدن می‌رنجند. همگان از ممنوعیت شنیدن، آموختن و گفتن ناراحت می‌شوند و واضح است که محروم‌کردن یک متفکر از آزادی بیان بزرگ‌ترین شکنجه برای وی خواهد بود.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader

دموکراسی، آزادی و اخلاق: دلایل و مزایای آزادی
۲- لازمه‌ی مختاربودن انسان، آزادی است

بدیهی است که انسان دارای اختیار است، یعنی می‌تواند از بین چند گزینه یا راه یکی را انتخاب کند. برای اختیار و انتخاب واقعی، آزادی در سه مرحله‌ی انتخاب ضرورت دارد. اول: آزادی ارائه‌ی وجوه مورد گزینش همراه با دلایل له و علیه آنان. در این مرحله آزادی بیان کاملاً ضروری است. چون بدون آزادی بیان، نه وجوه مختلف یک موضوع مطرح می‌شود و نه دلایل هر کدام ارائه می‌شود. دوم: آزادی انتخاب بین وجوه مختلف. فرد با داشتن اطلاعات در مورد موضوع و وجوه مختلف آن و اندیشیدن و مقایسه‌ی آنان، یکی از شقوق را برمی‌گزیند و یا همه را کنار می‌زند و هیچ‌کدام را نمی‌پذیرد. واضح است که در این مرحله، نیاز به آزادی گزینش وجود دارد. اگر فرد مجبور باشد که یک طرف را قبول کند، انتخاب بی‌معنی خواهد بود. به همین دلیل مجبورکردن انسان برای رفتن به یک سو، نوعی برخورد حیوانی به‌حساب می‌آید چون انسان را از حق اختیار محروم می‌کند. سوم: باید انتخاب و گزینش آزادانه بیان شود. این مرحله در مورد کلیه‌ی امور غیرفردی ضرورت دارد. در مورد مسائل اجتماعی گزینش درونی کافی نیست. اگر گزینش فرد مشخص نباشد، بیان نشود و یا ارائه نشود با عدم گزینش فرقی نمی‌کند. بنابراین در این مرحله آزادی بیان به معنای عام ضروری است. بنابراین همان‌گونه که انسان به‌طور ذاتی مختار است به‌طور ذاتی هم آزاد است چون بدون آزادی، اختیار تحقق نمی‌یابد.

📘 دموکراسی: آزادی، عدالت، اخلاق
✍🏻 دکتر سُها
📚 گروه کتابخوانی علمی
@SciBookReader