.

اسطوره قربانی و آیین محرم؛
از کربلا تا سیاست شهادت طلبی!

پیام همراهان

ماه محرم هر سال یادآور یکی از تأثیرگذارترین رویدادهای تاریخ اسلام است. اما در کنار واقعه تاریخی کربلا، با پدیده‌ای دیگر نیز روبه‌رو هستیم: تبدیل یک رخداد تاریخی به اسطوره‌ای سیاسی. اسطوره‌ای که در آن «قربانی شدن» به ارزشی مقدس بدل می‌شود و می‌تواند در خدمت قدرت قرار گیرد.

روان‌شناسان تحلیلی، از جمله کارل گوستاو یونگ، معتقد بودند که در ناخودآگاه جمعی بشر الگوهای کهنی وجود دارد که در فرهنگ‌ها و ادیان مختلف تکرار می‌شوند. یکی از نیرومندترین این الگوها، «کهن‌الگوی قربانی» است؛ شخصیتی که رنج می‌کشد، جان می‌دهد و به واسطه این فداکاری به جایگاهی مقدس دست می‌یابد. این تصویر می‌تواند الهام‌بخش باشد، اما هنگامی که به ایدئولوژی سیاسی تبدیل شود، پیامدهای خطرناکی پیدا می‌کند.

فیلسوف فرانسوی، رنه ژیرار، نشان داد که جوامع در بحران‌ها اغلب با قربانی کردن افراد یا گروه‌ها نوعی انسجام کاذب ایجاد می‌کنند. از نگاه او، اسطوره‌های قربانی گاه خشونت را پنهان و حتی مشروع می‌کنند. به همین دلیل باید میان احترام به یک شخصیت تاریخی و بهره‌برداری سیاسی از رنج و مرگ او تمایز گذاشت.

در مورد امام حسین نیز دو روایت متفاوت وجود دارد. در یک روایت، او انسانی آزاده است که در برابر بیعت اجباری می‌ایستد و تا حد امکان از جنگ و خونریزی پرهیز می‌کند. در روایت دیگر، او شخصیتی است که از آغاز برای کشته شدن حرکت کرده و شهادت را هدف اصلی خود می‌داند. روایت دوم، هرچند برای بسیج عاطفی توده‌ها کارآمد است، اما می‌تواند فرهنگ زندگی را به فرهنگ مرگ تبدیل کند.

مشکل اصلی زمانی پدید می‌آید که حکومت‌ها این روایت را به ابزار تربیت سیاسی بدل می‌کنند. در چنین شرایطی، شهروند مطلوب کسی نیست که پرسش کند، نقد کند و مسئولانه زندگی کند؛ بلکه کسی است که آماده فدا شدن برای اهدافی باشد که دیگران تعیین می‌کنند. از این منظر، شهادت‌طلبی می‌تواند به ابزاری برای تولید «سپر انسانی» در خدمت پروژه‌های سیاسی تبدیل شود.

شاید زمان آن رسیده باشد که کربلا را نه از دریچه مرگ، بلکه از دریچه آزادی بخوانیم. ارزش امام حسین را می‌توان در مقاومت او در برابر تحمیل و استبداد دید، نه در تقدیس قربانی شدن. جامعه‌ای که زندگی، کرامت و آزادی انسان را ارج می‌نهد، بیش از جامعه‌ای که مرگ را رمانتیک می‌کند، به روح کربلا نزدیک است.

#محرم #آیین #کربلا #شیعه #گفتگو_توانا

@Dialogue1402