چگونه در دل استبداد، عاملیت خود را پس بگیریم؟

دیکتاتوری فقط با زندان، دادگاه، سانسور و نیروهای امنیتی حکومت نمی‌کند. یکی از عمیق‌ترین آثار سرکوب طولانی این است که به شهروندان می‌آموزد خود را ناتوان ببینند؛ سکوت کنند، از یکدیگر فاصله بگیرند و به این نتیجه برسند که در برابر ساختاری چنین قدرتمند «کاری از ما ساخته نیست».
در چنین شرایطی، انسان به‌تدریج از شهروند به تماشاگر تبدیل می‌شود. بازنشستگان تجمع می‌کنند و دیگران می‌گویند مسئله ما نیست. معلمان اعتراض می‌کنند و تنها می‌مانند. کارگران اعتصاب می‌کنند، دانشجویی بازداشت می‌شود یا خانواده‌ای برای جلوگیری از اعدام عزیزش کمک می‌خواهد، اما هر گروه در محدوده خود گرفتار می‌ماند.
این پراکندگی یکی از منابع قدرت حکومت‌های اقتدارگراست. جامعه‌ای که در آن هر گروه فقط هنگام تهدید منافع خودش واکنش نشان دهد، آسان‌تر کنترل می‌شود؛ زیرا می‌توان گروه‌های مختلف را یکی‌یکی تحت فشار قرار داد.
اما «عاملیت» از جایی آغاز می‌شود که شهروند خود را صرفاً قربانی تصمیم قدرت نداند و بپرسد: من همراه دیگران چه کاری می‌توانم انجام دهم؟
پائولو فریره، در «آموزش ستمدیدگان»، بر پیوند آگاهی و عمل تأکید می‌کند. فهمیدن ستم کافی نیست؛ انسان باید از موقعیت منفعل خارج شود و در تغییر مناسباتی که او را ناتوان کرده‌اند مشارکت کند. واتسلاو هاول نیز نشان می‌دهد که اقتدارگرایی فقط با زور دوام نمی‌آورد؛ به مشارکت روزمره انسان‌ها در سکوت، وانمودکردن و پذیرفتن دروغ نیز وابسته است.
بازپس‌گیری عاملیت الزاماً با کارهای بزرگ آغاز نمی‌شود. می‌تواند از تنها نگذاشتن دیگری شروع شود: حمایت از مطالبه بازنشستگانی که خودمان بازنشسته نیستیم؛ رساندن صدای کارگری که اعتصاب کرده؛ دفاع از حق زندانی‌ای که حتی با عقایدش مخالفیم؛ سکوت نکردن در برابر اعدام؛ ساختن رسانه، انجمن، شبکه اعتماد و گروه‌های کوچک مستقل.
اما مقاومت فقط مخالفت نیست؛ ساختن هم هست. اگر جامعه‌ای دموکراسی می‌خواهد، باید از همین امروز تصمیم‌گیری جمعی، تحمل اختلاف، پاسخ‌گویی، گردش مسئولیت و دفاع از حقوق اقلیت را در جمع‌های کوچک خود تجربه کند.
سقوط یک دیکتاتور به‌تنهایی جامعه را دموکراتیک نمی‌کند. اگر همچنان منتظر منجی بمانیم، رهبران خودی را فراتر از نقد بدانیم و حذف مخالف را مجاز بشماریم، ممکن است استبداد را با نام و چهره‌ای تازه بازسازی کنیم.
آزادی فقط چیزی نیست که پس از تغییر حکومت به دست آوریم. آزادی مجموعه‌ای از رفتارهای اجتماعی است که باید پیش از رسیدن به آن آموخت و تمرین کرد.
جامعه فردای ایران، بخشی از همین امروز و در نوع رابطه‌ای که با یکدیگر می‌سازیم، شکل می‌گیرد.

#عاملیت #آزادی

@Tavaana_TavaanaTech