به نظر من قانون اساسی نه تألیفی است و نه تعلیفی. ثبت رسمی موازنه‌ای است بین نیروهای اجتماعی که عملا ایجاد شده.

برای مثال، ازدواجْ ثبت رسمی رابطه است به منظور تعیین مسئول برای فرزندان احتمالی و تقسیم اموال. یعنی حضانت و ارث. حتی در حکومت اسلامی ایران که گرفتار وسواس تنسیق و تنظیم، به قول خلخالی، sekes است مدت ازدواج موقت را می‌توان ٩٩ سال تعیین کرد اما تکلیف فرزندان و سهم از ماترک ناروشن می‌ماند. در تبلیغات ضدغرب در ایران این نکته که ازدواج دو همجنس پیامدهای اقتصادی در معافیت مالیاتی و غیره دارد مطلقاً نادیده و ناگفته می‌ماند.

مگنا کارتای انگلستان، قدیمی‌ترین قانون اساسی، چارمیخه کردن توافقی بود بین حکمران و مالکان بزرگ. چنانچه پادشاه امتیازهایی عطا کرده بود هر زمان او یا جانشینش می‌توانست حکم کند کشتیبان را سیاستی دیگر آمد و آن سبو بشکست و آن پیمانه ریخت.

قانون اساسی جمهوری اسلامی یک ماده دارد. بقیه بخشنامه و آئین‌نامهٔ اجرایی است بدون ضمانت اجرا. نه نص حقوق حکومت‌شونده تضمین شده و نه رعایت روح قانون. همه چیز بستگی دارد به مُرّ: الیوم و در این لحظه حکم این است و بس.

شهریور ۵٨ پیش‌نویسی بردند تصویب کنند. حسن آیت، به احتمال نزدیک به یقین به تحریک مظفر بقائی و برای بستن راه بنی‌صدر و پیروان مصدق، حسینعلی منتظری و ”شهید مظلوم“ را هل داد طرح ولایت فقیه علم کنند.

دموکراسی لیبرال آرزوی من هم هست اما در چهار یا هشت سال ِ فرض کنید دولت شاهپور بختیار خود مدیرمعلم‌ها مدرسه‌های ابتدایی مختلط درست می‌کنند و در انتخابات بعد دولت محمدعلی رجائی یا پاچه‌ورمالیدهٔ خداجو می‌گویند همه را برچینید. توافق و توازنی بین ایران و اسلام وجود ندارد. قانون اساسی آتی چه چیزی را ثبت و تثبیت کند؟
محمد قائد در
پاسخ به کامنتی در فیسبوک

به قول چرچیل، ”اگرها، اگرهای وحشتناک“ بسیار است ــــ و بی‌نتیجه.
بدون آیت و بقائی هم به هیئت پنج‌نفرهٔ علمای قانون اساسی مشروطیت پر و بال و اختیارات می‌دادند و کمتر کسی می‌توانست اعتراض کند یعنی چه. و بعد در ترمیم و متمم سال ٦٨ که در لگدی محکم و انتقامجویانه به تابوت همان مشروطه، قید و صفت ”مطلقه“ را اضافه کردند، خیلی راحت اصل صد و دهی می‌گنجاندند با این استدلال که انتخاب آن پنج نفر باید حساب‌ و کتاب داشته باشد و مرجعی مافوق منصوبشان کند.

آن زمان که آیت‌الله خمینی به پشت بامی کنار یک پسکوچهٔ قم صعود کرده بود شاید بدون تشجیع گستاخانهٔ حسن آیت چنان کاری نمی‌کردند. به روایت محمدرضا مهدوی کنی، کاظم سامی وزیر بهداری در شورای انقلاب اعتراض کرد این یعنی چه. عزت‌الله سحابی بعدها گفت آیت‌الله خمینی دستور داد فوراً از شورا و از وزارت بیرونش کنند و، در برابر مقاومت بازرگان، تهدید کرد حکم عزل و اخراج سامی می‌دهد.
شگفتا و حیرتا: سامی در استعفانامه‌اش ادعا کرد کناره می‌گیرد چون بازرگان ضدامپریالیست و انقلابی نیست.

فراموش نکنیم اولین کسی که حرف از ترمیم قانون اساسی زد خود آیت‌الله بود. آذر ۵٨ وقتی علمای اهل تسنن نزد ایشان رفتند و گفتند این قانون اساسی شیعه است برای یک حکومت شیعه، توصیه کرد فعلا در رفراندم رأی مثبت بدهند بعداً قابل ترمیم خواهد بود.

..............
در دو مطلبی که اشاره می‌کنید
http://www.mghaed.com/ay/Three%20Harbingers.pdf
و خصوصاً در
http://www.mghaed.com/ay/banisadr.pdf
عرض کرده‌ام جان کلام آیت این بود که استفاده از اسلام سیاسی کار آخوند نیست و گاو نر می‌خواهد و مرد کهن ــــ مثل خودش و مرشدش بقائی. سال ٤۲ در نامهٔ مانیفست‌مانند ٩٤ صفحه‌ای (در مطلب دوم چند پاراگراف از آن نقل کرده‌ام) به مرشد نوشت بازرگان برای مقاصد شوم پلیدش از اسلام سوءاستفاده می‌کند، جنایعالی که کاوهٔ نجات‌دهندهٔ مملکت هستید محض رضای خدا این‌قدر عرق نخورید تا خودمان برویم جلو ترتیب کار را بدهیم. پیداست شک نداشت بقائی دیر یا زود نخست‌وزیر خواهد بود و خودش لابد مشاور عالی و معاون اول. از آن متن نفهمیدم از پروندهٔ پزشکی بقائی خبر داشت یا نه.

در ماجرای افشای نوار سال ۵٩، بهشتی و رفسنجانی از آیت فاصله گرفتند و گرچه دبیر سیاسی حزب جمهوری اسلامی بود گفتند آن حرفها نظر خودش است به ما ربطی ندارد. برای زدن بنی‌صدر و سایر پیروان مصدق از او استفاده می‌کردند اما یقیناً از تحقیر ”آخوند سیاسی“، یادگار دههٔ ٣٠ و نتیجهٔ بدنامی فضا‌حت‌بار کاشانی، در حرفها و نوشته‌هایش غافل نبودند.
....................

با مجسمه یا بدون آن، خرده‌فرهنگ اسلام شیعی حاضر به شناسایی خرده‌فرهنگ ایران نیست زیرا به این معنی است که ما یک بار از عربها شکست خوردیم و یک بار مساوی کردیم حالا چرا باید سالی سیصد‌ و شصت‌ و پنج روز با ترس‌ولرز گریه کنیم و مگر آقای خمینی نگفت نظر پدرانم به من ربطی ندارد؟ (اشارهٔ ایشان در واقع به اختلاف خودش با بروجردی بود؛ مطلقاً حرف از رفراندم خروج از اسلام نمی‌زد).

عنایت دارید و در "ظلم، جهل و برزخیان زمین" مفصلاً توضیح داده‌ام منظورم از "خرده" تحقیر نیست. این است که هیچ جناح و حزب و قوم و قبیله‌ای در ایران به کسب ۵١ درصد آرا نزدیک نمی‌شود.

پاسخ به کامنتی در فیسبوک در باب انتخابات آزاد و دموکراسی

در ایران هیچ گاه انتخابات آزاد و عادلانه برگزار نشده. لازمهٔ چنان انتخاباتی صدور کارت الکترال است اما کسانی که حکومت را حق خود می‌دانند زیر بار چنان کاری نخواهند رفت زیرا روشن خواهد کرد چند نفر کجا رأی داده‌اند و ”چون پرده برافتد نه تو مانی و نه من.“

سال ۵٩ اگر رأی‌ها را می‌شمردند شک ندارم مجاهدین اول و فدائیان دوم می‌شدند و تازه هیچ کدام به ۵١ درصد آرا حتی نزدیک هم نمی‌شد. پانزده خردادیون از ده دوازده درصد بالاتر نمی‌رفتند. sub را به معنی کمتر، و خیلی کمتر، از ۵١ درصد به کار برده‌ام نه ”زیرمجموعهٔ فرهنگ بالاتر“. مجاهدین و فدائیان و پانزده‌خردادیون خدا را بنده نبودند تا چه رسد که زیرمجموعه باشند.

در ایران همه یا بدنامند یا اگر قدم جلو بگذارند یکشبه بدنام می‌شوند. آدم و حزب و جناح خوشنام وجود ندارد. همه یا خائن یا دزد یا هر دو. شاه به علم گفت اگر قرار بر انتخاب رئیس مملکت باشد هر یک از سی وپنج میلیون نفر (جمعیت آن روز ایران) به خودش رأی خواهد داد. خیلی پرت نمی‌گفت. شما اگر هدفت وزارت علوم باشد دولت که سقوط ‌کند مرخصی. پس باید فرماندهٔ کل قوا شوی ــــ و بمانی. ضرب‌المثل چینی می‌گوید ببرسواری مشکل نیست پیاده‌شدنش سخت است.

مواردی که در پاراگراف آخر ذکر کرده‌اید شعائر است. محرم سال ٦٨ گفتند در چهارباغ و خیابانهای تهران قمه نزنید، فیلم می‌گیرند در کشورهای مسلمان پخش می‌کنند. یک دامت افاضاته که به کرامات و طی‌الارض مشهور بود گفت می‌زنیم خوب هم می‌زنیم. قمه‌زن‌هایش را گرفتند و حسابهای بانکی‌اش را مسدود کردند. تا آخر عمر ساکت ماند و دیگر جیک نزد. رئیس مملکت و فرمانده کل قوا این جوری عمل می‌کند: ‌با مشت آٔهنین.

در پاسخ به کامنتی درباره قانون اساسی و ..

Rahim Bagheri

چند کامنت بالاتر (”به نظر من قانون اساسی...“ الیٰ آخر) نظرم را در این باره عرض کرده‌ام.
صد و سیزده سال پیش ”مدرک معتبر از دانشگاههای معتبر“ هنوز علف خرس نشده بود و در شهر تهران ندرتاً کسی که به زبان انگلیسی در سطح میانه آشنا باشد پیدا می‌شد، تا چه رسد تسلط به متن حقوقی. با وجود آن بضاعت مختصر، پیشگامان فکر مشروطیت تمام سعی‌شان را کردند حاصل و محصول دو قرن قانون‌نویسی خارجه را وارد این مملکت کنند.

سال ۵٨ از مجموع سواد کل معممّان حاضر در مجلس خبرگان یک عدد دیپلم ادبی دبیرستان دارالفنون در نمی‌آمد. آیت‌الله دکتر سید محمد حسینی بهشتی (که ظاهراً خودش را کاردینال بدل از پاپ و رئیس واقعی و مادام‌العمر مملکت می‌دید) کلاس هشتم دبیرستان را ول کرد رفت آخوند شد. یعنی معلومات حدود ششم ابتدایی. بینهایت بعید بود حسینعلی منتظری فقیه‌الفقها قانون اساسی مشروطیت و متمم آن را با دقت خوانده باشد یا اسم جان استوارت میل به گوشش خورده باشد. کلاً در عرصهٔ دیانت، خواندن مثلا کتاب منتسکیو و داروین و فروید را مکروه و مذموم می‌دانستند. این کار یعنی قرآن کامل نیست و به حرف کفار نیاز است. هرچه در آن زمینه‌ها ‌گفتند حاشیه بر حاشیه و نظر بر نظر بر نظر بود. امروز هم فقط در معدود مواردی سطح سواد اهل حوزه و منبر بالاتر رفته. در آن مجلس، چند مکلای امروزی هم حضور داشتند اما زینب زیادی و دکور بودند. ابوالحسن بنی‌صدر گفت نمایندهٔ مجلس باید مصونیت داشته باشد. بهشتی گفت: انشاءالله هر وقت خودتان نماینده شدید چنان قانونی بگذرانید.

اما حرفم چیز دیگری است. قانون اساسی مانند مقررات راهنمایی و رانندگی نیست که چند آدم وارد، یا حتی یک نفر بنشیند تعیین کند این‌جا پارک کردن و آن جا دور زدن ممنوع، و بقیه ملزم به اطاعت باشند. مثال زده‌ام از ازدواج که ثبت محضری در واقع برای افراد ذینفع جانبی و بعدی است. همین طور مبایعه‌نامهٔ ملک و اتومبیل پیامد تمایل خریدار و رضایت فروشنده و صورت‌جلسهٔ دست‌به‌دست شدن وجه است. و بسیار مهمتر: مسئولیت. کلید خانه و اتومبیل دست هرکس باشد ساکن و راننده است اما مالک را قانون مسئول می‌شناسد. در تمام آن موارد، املاانشا و سواد و خوشنویسی و تحصیلات سردفتر در اصل موضوع بی‌تأثیر است ــــ مگر اینکه واقعاً افتضاح باشد.

همین طور قانون اساسی که برای آن معمولا واژهٔ تدوین به کار می‌برند نه نوشتن. یعنی جمعبندی و ماحصل تضاد عقاید و منافع دو یا چند نیروی اجتماعی را روی کاغذ آوردن، نه داستانسرایی و انشای اخلاقی. وقتی ارکان محکم باشد قانون اساسی آمریکا که پیشتاز و سرآمد تمام قوانین مشابه در ۲۵٠ سال گذشته است ۲٧ بار متمم خورده. یکی از آنها ریختن الکل در خندق بلا را ممنوع می‌کرد. وقتی دیدند سبب پیدایش امثال آل کاپون شده لغوش کردند.

یکی دیگر از آنها می‌گوید کسی را نمی‌توان مجبور به اقرار علیه خویش کرد. برعکس، در جهان‌بینی اسلامی اقرار و شهادت‌ به حق‌وحقیقت مرحله‌ای است در آمرزش. حالا در قانون اساسی بعدی ما بنویسند اعتراف‌گرفتن قدغن است؟ آنک کفن‌پوشان قمه به دست. وانگهی، نوشتند شکنجه ممنوع است اسمش شده تعزیر.

مشکل ایران کمبود قانون‌نویس دارای مدرک از دانشگاه معتبر نیست. ناسازگاری درونی و تضاد آشتی‌ناپذیر اسلام و ایران است. دو قوم چک و سلواک خیلی محترمانه طلاق گرفتند و کشور را دو قسمت کردند و تمام، چون تضاد و تقابل فرهنگی ندارند. جایی که ما گیر افتاده‌ایم خرده‌فرهنگ لائیک می‌گوید دین هم بخشی است از فرهنگ جامعه (”شهید مظلوم“ می‌گفت عده‌ای می‌خواهند دین را به سطح امری فرهنگی تنزل دهند)؛ خرده‌فرهنگ اسلامی می‌گوید گبربازی تمام شد رفت.

علی صدر
درباره
عشقی،سیمای نجیب یک آنارشیست

کمتر از سه‌هفته تا جلسه‌ی "نقد و بررسیِ کتاب عشقی: سیمای نجیب یک آنارشیست" اثر محمد قائد باقی مانده است. در این مدت تلاش خواهیم کرد با مرور بخش‌هایی از کتاب، به بحث بنشینیم و نکاتی از متن کتاب را جهت یادآوری آن‌هایی که خوانده‌اند یا آشنایی آن‌ها که هنوز نخوانده‌اند، دوره کنیم.
پیشگفتار کتاب با عنوان "نقد سیر اندیشه به عنوان ماجرای زندگی" در سایت مولف در دسترس و هم‌چون تمامیِ مقدمه‌های قائد خواندنی و پرنکته است؛ چه کتاب را در ادامه بخوانیم و چه نخوانده بگذاریم. کتاب متشکل از شش فصل است و تلاش خواهم کرد هر بار به بهانه‌ی یکی از فصول، به یکی از جنبه‌های زندگی میرزاده‌ی عشقی و نگاه مولف بپردازیم...

--- --- --- --- --- --- --- ------ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
فصل اول: در صحنه‌ی پیکار اجتماعی
تجربه‌های نوجوانی / سفر و مهاجرت / برصحنه‌ی تئاتر
--- --- --- --- --- --- --- ------ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---

علی صدر

فصل اول: در صحنه‌ی پیکار اجتماعی
تجربه‌های نوجوانی / سفر و مهاجرت / برصحنه‌ی تئاتر
--- --- --- --- --- ---
همچنان‌که از عناوین فرعیِ بالا برمی‌آید، این فصل به مروری از سال‌های نخستین زندگیِ اجتماعی عشقی اختصاص دارد: به مسئله‌ی مهاجرتِ جمعیِ برخی فعالین اجتماعی/سیاسی و در نهایت عواملی که سبب شد عشقی به نگارش و برپایی اپرا و تئاتر متمایل شود. قائد با اشاره‌ای به وضعیت سیاسی-اجتماعی ایران در سال‌های جنگ اول جهانی و نفوذ‌ قوای روس از شمال و انگلستان از جنوب ایران، شرحی مختصر به دست می‌دهد و مهاجرت برخی مردان سیاسی به کرمانشاه به قصد تشکیل دولت در تبعید با حمایت مادی و معنوی آلمان را واکنشی به این ناپایداری و بی‌ثباتی ارزیابی می‌کند ؛ اگرچه آن حرکت نه در عمل و نه در سطح نظر بخت موفقیتی نداشت. عشقی بیست و یکساله بود که با آن گروه هم‌سفر شد.
قائد می‌نویسد:
" این سفر تأثیری خوشایند روی او نگذاشت و انگیزه های فردی اشخاص (صندوقهای لیره) و جنبه های منفی رفتارهای گروهی (کسب مقام و توانگری) در چشم او عمده شد. غلبه‌ی احساسات و هیجان آنی، زبان برا، میل به کارهای متهورانه و استقبال از ماجرا، و انتظارهای زیاد از دیگران را هم می توان در توصیف‌های او دید" و ادامه می‌دهد: " به عنوان عضوی جوان در میان گروهی مردان سیاسی کار و منتظر مقام، می‌نالد که چرا سران او را با خودشان به ترکیه نمی‌برند گرچه سرانجام خودش را به آنجا هم رساند."
ویرانه‌های مداین در راه سفر و دیدن اپرا در ترکیه مهمترین عوامل نوشتن و اجرای اپرای رستاخیز شهریاران ایران و کفن سیاه شد.

نویسنده، مضمون و محتوای اپرای مشهور عشقی را ناشی از همان جهان‌بینی می‌داند که با فرض گذشته‌ای باشکوه و عظمت برای ایران، حمله‌ی اعراب را شروع بر بادرفتن تمام فضایل و زیبایی‌ها می‌انگارد. در باب عدم انسجام طرز فکر نوگرایانه و تجدد خواهانه‌ی عشقی و بسیاری هم‌فکران او، قائد می‌نویسد:
" وقتی نظام امتیازهای موروثی را رد می‌کنیم و محکوم به فنا می‌شناسیم، نمی‌توان در عین حال به مغرب زمینیان سرکوفت زد که وقتی آنها "مردمی بودند همچون جانور جنگل نشین"، در مشرق زمین "نور معرفت پرتاب بود". این دو نوع تلقی متفاوت مشکل بتواند بخشی از یك ایدئولوژی واحد باشد. منزلت حکمای آتن در عهد باستان حق خاصی برای مردم امروز یونان ایجاد نمی‌کند. در رد نظام ارزشهای مبتنی بر تبار آن هم نه تبار دیروز و پریروز، بلکه تبار باستانی- غربیان می توانند به اقامه همان استدلالی بپردازند که اقشار مدافع شایسته سالاري هر جامعه ای در برابر طبقه حاکمه موروثی آن به کار می برند: امتیاز های موروثی ناشی از تصادف است و ملاك صلاحیت افراد نیست؛ و بیفزایند که امپراتوریهای شرق بر شمشیر متکی بودند و آن گاه که فرصت تجلی فکر خلاق پیش آمد از میدان به در رفتند، خود عشقی در جای دیگر، در غزلی با عنوان " زاظهار درد، درد مداوا نمی شود / شیرین دهان به گفتن حلوا نمی شود"، سرود
کم گو که کاوه کیست، تو خود فکر خودنما / بانام مرده مملکت احیا نمی‌شود"

قائد در ادامه به توصیف شکست تجاری و شاید فرهنگیِ اپرای عشقی در اصفهان و گراند هتل تهران می‌پردازد و او را با برشت مقایسه می‌کند که در زمانی مشابه اما در جایی متفاوت و به شیوه‌ای یکسره وارونه، کامیاب شد. دلایل آن شکست را برمی‌شمارد، خیالات و انتظارات خام و نگاه ناپخته‌ی شاعر جوان را به بحث می‌گذارد و هم‌زمان اراده‌ی راسخ، نیات خیرخواهانه و کوشش فرهنگی‌اش را محترم می‌شمارد و البته تذکر می‌دهد:
" نمی‌توانیم خودمان را جای او بگذاریم، چون بسیاری دگرگونی‌ها از آن زمان تاکنون روی داده و ما چیزهایی تازه تجربه کرده‌ایم و می‌دانیم. بنابراین، کمی بیشتر دانستن ما -و قضاوت کمی سختگیرانه‌ی ما- نسبت به عشقی دلیل خردمندتر بودن ما نیست، نتیجه‌ی گذشت زمان و انباشت اطلاعات است."

و این دوسه خط را شایسته‌است تا به انتهای کتاب مد نظر داشت. قائد در نوشتن این کتاب و مرور کارنامه‌ی عشقی سخت‌گیری نشان داده اما توجه به موضوع بالا سبب خواهد شد آن سخت‌گیری به حساب چیز دیگری –مگر نقد یک کارنامه- گذاشته نشود. درباره‌ی شیوه‌ و سبک به کاررفته در این زندگی‌نگاری، بعدها بیشتر خواهم گفت.

--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
فصل دوم: جهان‌بینی و اندیشه‌ی سیاسی
--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---

اگر بی‌رحمانه دست به خلاصه‌کردن این فصل بزنیم و خود را مجاز به چلاندن بحث در چند خط کنیم، باید گفت حاویِ زمینه‌ای‌ست از تحولات جهانی و رشد ملی‌گرایی، توجه روشنفکران ایرانی به اختلاف عمیق غرب با شرق به طور عام و ایران به طور مشخص، مرور باوری رایج که مشروطیت شکست خورد، بررسی گرایشات و باورهای عشقی در چنین بستری و مقایسه با هم‌سلکان ایرانی و غیرایرانی و نقدِ برخی افکار عمدتا سیاسی او همچون عید خون و انقلاب دائم.

قائد درباره‌ی آن روزگار می‌نویسد متفکران ایرانی "نیروی نظامی غرب را صرفا نتیجه‌ی ترقی علوم نظری در دانشگاهها، و نه دنباله‌ی نیاز به دریانوردی و تجارت، گرفتند و علوم جدید را نتیجه‌ی اراده‌ی متفکران قلمداد کردند. پنداشتند که می‌توان علوم غرب را اقتباس کرد و قشون‌های بزرگی ترتیب داد اما بافت جامعه را دست نخورده باقی گذاشت. علم را از فرهنگ جدا فرض کردند و کوشیدند جنبه‌های مثبت، یعنی علوم و فنون را بگیرند، اما جنبه‌های منفی، یعنی برخی آرای سیاسی و فرهنگی غربیان را از آنها جدا کنند و دور بریزند. در کل، چون پانصد سال فرصت برای طی مراحل تمدن اروپا را در برابر خویش نمی‌دیدند، ذهن و اراده را بر شرایط مادی مقدم دانستند". از نگاه نویسنده تجویزهای اراده‌گرایانه این متفکران در باب تغییرات و تحولات مورد نیاز، به قصد یک‌شبه‌رفتنِ راه چند صد ساله‌ی اروپاییان بود.

عشقی مخالف فکر جمهوری بود و آن را با عناوینی نظیر جمهوری قلابی و جمهوری نابالغ می‌کوفت. در نگاه او مقدمات چنان نظامی فراهم نبود چون به سی‌سال زمنیه‌چینی نیاز دارد و دست‌کم دو هزار دیپلمه‌ی دارالفنون. او جمهوریت را بخشی یا پله‌ای از مسیر تکامل جامعه می‌دید که با فراهم آمدن زمینه و شرایطش به وقوع خواهد پیوست. مولف بعدها نشان می‌دهد که این طرز فکر آرام و باطمانینه الزاما شیوه‌ی همیشگی‌اش در مواضع اجتماعی نبود.

قائد معتقد است عشقی با تمایلاتی سوسیالیستی ستایش‌گر کارگران و توده بود اما فاقد تفکری منسجم در باره‌ی ملت، مردم و مفاهیمی نظیر آن. به زعم او عشقی در دریایی از متضاداندیشی و تناقض‌گویی سرگردان بود و "می‌توان چنین نتیجه گرفت که ملت را تمامیتی مقدس و قابل اتکا، اما جمع یا گروه یا دسته های مردم را گله‌هایی سزاوار تحقیر می‌داند. به بیان دیگر، مملکت را چیزی می بیند برتر و متفاوت از ساکنان آن و در ورای کل آدم‌هایی که در آن زندگی می‌کنند و زندگی خواهند کرد." قائد معتقد است به طور خلاصه از بیانات و توصیه‌های میرزاده چنین استنباط می‌شود که "مردم باید عجالتا کنار بایستند و منتظر رشد و ظهور«ملت» باشند، و ملتی آگاه، درس‌خوانده و شایسته و لایق به رهبری دوهزار دیپلمه‌ی دارالفنون". مجددا تاکید می‌کند عشقی صادق و وطن‌خواه بود اما این قرار و قاعده‌هایش راه به جایی نمی‌برد و اصولی بودند من‌درآوردی. مقایسه‌ی عشقی با تامس پین هم از دیگر بخش‌های این فصل است.

قائد در ادامه به طور مفصل به ایده‌ی عید خون می‌پردازد؛ فراخوانی همگانی از توده‌ی مردم برای نشان دادن ضرب شستی اساسی به خائنین ملت: با خاک یک‌سان کردن خانه‌هایش و قطعه‌قطعه کردن خودشان. در نقد این ایده، نویسنده معتقد است احساسات‌گرایی و سودازدگی در آن پیشنهاد موج می‌زند و گوینده توجه ندارد که آن به اصطلاح خائنان هم نماینده‌ی منافع گروه یا طبقه‌ای از مردم‌اند که کنار نخواهند ایستاد. در تحلیل این احساسات و عواطف، قائد جوانی و شورِ عشقی را فراموش نمی‌کند و معتقد است اگر زنده می‌ماند شاید می‌کوشید برای برخی پرسش‌ها پاسخ بیابد و ضعف‌های نظری‌اش را جبران کند. در هر حال، در آن ایام قلمی جوشان داشت و احساساتی جوشان‌تر:
ای‌کاش که یک روز ببینیم درین شهر
از خون همه نهر
در هر گذری لخته‌ی خون تا به کمر بود
دید چه خبر بود

قائد سپس به باوری رایج در باب شکست مشروطیت می‌پردازد که هم از سوی مخالفان و هم از سوی آزادی‌خواهان حمایت می‌شد، صد البته به دلایل و رویکردهایی متفاوت. عشقی هم از این مجموعه جدا نبوده و از منظر خویش در جستجوی راهی برای جبران این شکست تلخ بود. در چنین بستری‌ست که قائد معتقد است ایده‌ی انقلاب دائمِ عشقی، به شکلی پاسخ یا واکنش اوست به شکست مشروطیت. می‌نویسد:
" عشقی در شمار کسانی بود که، ده سال پس از استقرار مشروطیت، نهضت را از دست رفته می‌دیدند و کار آن را تمام شده می‌دانستند. انتظار او انقلاب دائمی است، و انقلاب دائمی را در این می‌بیند که از نفس افتاده ها و عناصر "خسته"، " مرتجع" و "قدیمی" کنار بروند تا يك عده آدمهای تازه تندرو بیایند و آزادی و مراتب تکامل را احياء نمایند."

قائد در ادامه به بررسی دقیقِ چهارمقاله از عشقی می‌پردازد که توصیف و تبیینی است از ایده‌های سیاسی‌اش در باب انقلاب و تحولات سیاسی اجتماعیِ مد نظرش. مولف اعتبار و تحسینی آشکار به این جنبه از کار عشقی می‌دهد و می‌نویسد:
"این چهار مقاله‌ی به هم پیوسته یکی از مواردی است که عشقی به بحث در جهات و جنبه های يك موضوع سیاسی- اجتماعی می‌پردازد و روشنگری را بر هجو و حمله مقدم می‌شمرد. گرچه روزنامه‌ی او بسیار نامنظم منتشر می‌شد، چنين مقاله‌هایی قاعدتا باید بر قشر محدود خوانندگان او که از میان خواص بودند، و از این طریق بر افکار عمومی، تأثیر گذاشته باشد. گذشته از این، از جنبه‌ی نظری هم حرف او جالب است و در هر عصری می‌توان درباره‌ی آن به بحث پرداخت. در آن دوره که ستون بسیاری روزنامه‌ها هنوز پر بود از بحر طویل‌هایی در باب حریت و ترقی، پرداختن به مباحثی چنین دقيق گامی بود به پیش."

در این صحاری همواره همه چیز ناپایدار بوده و نظم در بی‌نظمی است. در همین مطلب اخیر بحث کرده‌ام که ما هیچ شرایطی را قبول نداریم و هرچه شده نباید می‌شده. در قرن بیستم دو تا به اصطلاح انقلاب شد و یک نهضت راه افتاد، چهار تا شاه در تبعید مُردند، دو تا سلسله منقرض شد و پنج تا نخست وزیر کشته شدند باضافهٔ‌ دهها هزار نفر شهروند عادی در خیابان و زندان. حالا جماعت احساس ناآرامی‌ می‌کنند که بیست سال از ابتدای قرن گذاشت،‌ پس کو انقلاب این قرن ‌ما. عین معتادهایی که موادشان دیر شده.

و در حوزه‌بندی افکار عمومی، منطقهٔ حائل که به رژیم سابق مشروعیتی دو فاکتو می‌داد (با این حالت که هست و باید تحملش کرد) حالا از بین رفته. جای تردید است طبقهٔ جدید بتواند زمانی دراز در قدرت بماند و اموالی را که صاحب شده حفظ کند.
فروپاشی رژیم مقدس ممکن است حتی از غلبه و استیلایش وحشتناک‌تر باشد. بین کوه آتش و دریای یخ گرفتاریم.

قدم‏زدن در بازار افکار و توهّمات

گفت‌وگو با محمد قائد

فصل سوم‌ یادداشت علی صدر درباره میرزاده عشقی

--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
فصل سوم: پاره‌ای عقاید و احساس‌ها
--- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---
اگر مقرر بود یکی از فصول به عنوان جذاب‌ترین نائل شود، فصل سوم از کاندیداهای اصلی بود. بررسیِ برخی عقاید اجتماعیِ میرزاده‌ی عشقی و مرور زد و خوردها با مسایل روز و آدم‌های اطرافش، اشاراتی به اشعاری ناب و خوش‌آهنگ اما تند و آتشین، برجسته‌کردنِ روح خروشان شاعری جوان و آنارشسیت و نمایاندنِ سلیقه‌ی آدمی سطح‌بالا که از اجتماع اطراف سروگردنی افراشته‌تر دارد.

محمد قائد این فصل را با پرداختن به عشقی و مسئله‌ی حضور و حقوق زنان آغاز می‌کند. مروری کوتاه بر منظومه‌ی مشهور کفن سیاه که در آن، زنی روایت‌گرِ ویرانیِ ایران و گذشته‌ی باشکوه آن است. روایتی که گاه به سویی دیگر می‌غلطد و به داستان محدودیت و دربندماندگیِ زنِ ایرانی مبدل می‌شود. در زبان عشقی رهایی زن گویی به رهاییِ ایران می‌انجامد و سرنوشت این دو در هم تنیده‌است:
تو سیه‌بختی و بدبخت چو بخت تو منم
منم آنکس که بود بخت تو اسپید کنم
من اگر گِریَم، گریانی تو
من اگر خندم، خندانی تو

با راه‌اندازی مسابقه‌ای مکتوب در یکی از شماره‌های قرن‌بیستم (نشریه‌ی خود عشقی) در نگاه به رابطه‌ی زن و مرد از منظری اجتماعی، قدمی بزرگ بر می‌دارد در طرح مسایلی که در آن روزگار به ندرت در برابر چشمان جامعه قرار می‌گرفت. و می‌توان دید که آدم‌های پیشرو چگونه جامعه‌ را با قدم‌هایی آهسته به جلو می‌برند. در نگاه قائد، فارغ از نتایج قلمیِ آن مسابقه و برخوردهای کلامی بین موافقین ومخالف هر نظر، عشقی مشوق زنان شد تا به طرح موضوعاتی بپردازند و از آن مهم‌تر "از جانب خودشان، درباره‌ی خودشان" حرف بزنند: آن‌هم در نشریه‌ای معتبر و خواص‌خوان.
مولف البته موضع نقادانه‌اش را فراموش نمی‌کند و با تمام اعتباری که به عشقی به هیات روشنفکری با وجدان و صاحبِ بینش می‌دهد، اشارات کلامی او در میان زدوخورهایش را برمی‌شمرد که چگونه از فرهنگی مردسالار تاثیرپذیرفته: آن‌گاه که ضربه‌زدن به مسایل خویشاوندی و ناموسی را به عنوان حربه به کار می‌برد یا در بیانی که قائل به درجه دوم بودن زنان است می‌گوید:
زین قوم پولکی هنر جنگ می‌نخواه
هرگز مجو ز جنس مونث مذکری

موضع‌گیریِ عشقی درباره‌ی زنانه‌مردانه کردن پیاده‌روی خیابان لاله‌زار در ادامه و به عنوان برگی دیگر از اعتبار وی مورد اشاره قرار می‌گیرد. اعتراض آشکار به محدودیت تردد زنان و بیان آن‌که "شاهراه عمومی حمام نیست که زنانه مردانه داشته باشد" نشان از حضور آدمی داشت که تلاش می‌کرد در نقش منتقد اجتماعی با دولت و نظمیه سرشاخ شود و در تغییر اوضاع جامعه‌اش نقشی فعال داشته باشد.

قائد در ادامه مروری دارد بر طرز فکر عشقی در خصوص مذهب، به عنوان یک باور فردی از یک‌سو و نیرویی اجتماعی-سیاسی از سویی دیگر. به اعتقاد مولف، هم‌زمان که شاعر جوان از ثمره‌ی آشنایی با افکار غربیان، جهان‌بینی انسان‌محوری اختیار می‌کرد، به عنوان یک فعال اجتماعی و سیاسی، به نقش اهل دیانت بی‌توجه نبود و آن را در معادلات خویش لحاظ می‌کرد.

مرور آرا منظوم و منثور عشقی در باب سید ضیا، قوام‌السلطنه، مشیرالدوله و مستوفی‌الممالک از بخش‌های دیگر این فصل است که با بررسی دقیق‌تر و کامل‌تر مجادلات تند و بعد دوستی کمابیش پایدار عشقی و ملک‌الشعرا بهار ادامه می‌یابد. قائد در عین احتیاط به گمان‌زنی می‌پردازد که ادامه‌ی آن دوستی –اگر عشقی زنده می‌ماند- می‌توانست ثمرات مفیدی داشته باشد : "بهار این صلاحیت را داشت که سروده‌های او را اصلاح کند واز پریدن به اشخاصی درجه دو و سه در شعرهایی مطول و کم‌ارزش بازش بدارد" به اعتقاد قائد، در میان ادبای طراز اول بهار تنها کسی بود که عشقی را جدی گرفت و چه بسا دوست داشت. فصل با نمونه‌هایی شیرین و کمی حزن‌آلود از ابیات بهار در رثای عشقی و پس از مرگ وی پایان می‌یابد:
وه که عشقی در صباح زندگی / از خدنگ دشمن شبرو بمرد
پرتوی بود از فروغ آرزو / آن فروغ افسرد و آن پرتو بمرد
شاعری نو بود و شعرش نیز نو / شاعر نو رفت و شعر نو بمرد

علی صدر درباره میرزاده عشقی

فصل چهارم: ارزش ادبی