بگذار تا مقابل روی تو بگذریم٭
(بلکم 15 دقـّه پیشت بیشینیم)

در جستجوی ورژن مؤنث اسامی قدیسین در اسلام عربی و در اروپای مسیحی به عالیه برخوردم که زمانی در ایران هم رایج بود و نام یک خوانندهٔ آمریکایی معاصر است.  علویه خانم نام داستانی است از صادق هدایت.  عربها حُسْنا دارند.  رضیه سلطانه (معادل مؤنث سلطان رضا) هشتصد سال پیش در شمال هند حکم می‌راند.  مواردی از باقره و صادقه و تقیه و نقیه و جواده ندیده‌ام.
 
کریستین، کریستیان، کریستینا، کریس، ‌کریستی،‌ کریستا را ابتدا با املای سی‌اچ دنبال می‌کنم.  در فهرست دارندگان مشهور Kristen که در اسکاندیناوی برای هر دو جنس بود اما در زبان انگلیسی مؤنث شناخته شد نام کریستن استیوارت بازیگر انگلیسی را می‌بینیم.
 
خاطره‌ای کمرنگ دارم از سریال ساعت گرگ‌ و میش.  خبری مربوط به هفت ‌هشت سال پیش بیشتر به یادم مانده: مردی اهل خاورمیانه 500 هزار دلار پیاده شد تا اجازه یابد 15 دقیقه در محضر علیامجللّه (متولد 1990) بنشیند به ایشان زُل بزند.  هر ثانیه حدود 555 چوب.
 
بدون ذکر نام، نوشتند شخص نظرباز از خاندان سلاطین خاورمیانه است و مبلغ قرارداد که پیشاپیش پرداخت شد به مصارف خیریه خواهد رسید.
 
در نشریهٔ عرب بیزنس خواننده‌ای با نامی عربی‌ـ‌اسلامی مانند بسیاری همکیشانش فرصت موعظه و ابلاغ قوانین انسانساز شریعت را از دست نمی‌دهد: "مطلقاً بی‌معنی است.  من در دین اسلام مطالعه دارم و مایلم نظر بدهم عمل این شخص در ملاقات با یک زن پیش از هر چیز غیراسلامی است.  ضرورت دارد توجه کند در اسلام چنین ملاقاتی مجاز نیست.  این مبلغ را که او با تلاش خود به دست نیاورده و ثروت مملکت است باید صرف غذا و نیازمندی‌های اولیهٔ پناهندگان فلسطین و سومالی و افغانستان کرد."
 
خواننده‌ٔ‌ دیگر: "به نظر من عجیب است در عربستان مردها مجاز به دیدن زنان نیستند اما این شاهزادهٔ سعودی 500000 دلار می‌پردازد تا ستارهٔ‌ نیمه‌برهنه ببیند.  چطور اجازهٔ چنین کاری می‌دهند؟" 
 
یک نفر دیگر عرب نظرباز را ول می‌کند و به خانم موضوع چشم‌چرانی لنترانی می‌پراند: "500 هزار تا می‌دهم کریستن استیوارت از این به بعد در فیلم بازی نکند."
 
خواننده‌ای با امضای سلما نظر می‌دهد حالا که پول پرداختی صرف امور خیریه شده در این کار عیبی نمی‌بیند.  زنان عربستان که از آزادیهای اجتماعی بیشتری برخوردار می‌شوند لابد به مرور یاد خواهند گرفت گوسفندهایی در لباس گوسفند نباشند، ادعای مصارف خیریه را زیر و بالا کنند و دربارهٔ چنین خبری صریح‌ و مرتبط نظر بدهند.
 
باری، قدمای ما که می‌سرودند "در نظربازی ما بی‌خبران حیرانند/من چنینم که نمودم دگر ایشان دانند" حاضر بودند پانصد دینار یا درهم یا شاهی یا فلوس یا پشیز یا هرچه بسلفند فقط برای دید زدن و نه حتی یک پیمانه می از دست و ساعد سیمین ساقی گلعذار؟
 
طفلکهای گنجشک‌روزی گرچه شغلشان خیالبافی بود در عالم واقع اهل هوسهای پرخرج نبودند و استطاعت نداشتند شندر غاز صله که با هزار مکافات و بامبول و ماساژ احساسات کاسب می‌شدند خرج خواتین کنند، آن هم خاتون 23 ساله که در روزگار قدیم از نظر تاریخ مصرف عیش‌جویانه منقضی تلقی می‌شد و ممکن بود مادربزرگ باشد.  در فرهنگ صحاری به‌اصطلاح ایرانشهری، ‌شامل وحوش غارهای توره‌بوره، پسر دوازده‌ سیزده‌ساله قابل بحث بود (و هست) اما نه فقط برای نگاه، و نه با این قیمت جنون‌آمیز که بیشتر در حد باج‌وخراج یک شهر بزرگ است تا عطینای بلهوسانهٔ ربع‌ساعته.
 
آن از روزگار زریّن معنویت و وحدت وجود.  امروز در عصر مِسین مادیگری و فردیّت، تلقیات خلایق فرق کرده اما شاید نه از زمین تا آسمان و در همه جا و تمام موارد به یک اندازه: دختر چشم‌سبز انگلیسی دربست و کمپلت چند می‌ارزد و با صرف نیم‌میلیون برای خرید آپارتمان در لندن از خدمات سالانه چندتا مثل او می‌توان برخوردار شد؟ توجه داشته باشیم خانم استیوارت هم نان شهرتش را می‌خورد و چنین نیست که هر سبزچشمی در ردهٔ مشاهیر ِ دارای چشمان سبز  باشد.
 
کنجکاوم عرفونچی تلویزیون وطنی و سایر پرچانه‌هایی که از محل تکرار سروده‌های جلال‌الدین بلخی ارتزاق می‌کنند اگر در سه‌کنجی گیر بیفتند و مجال طفره نیابند در برابر این دو سؤال چه سر هم خواهند کرد: 1) ربع‌‌ساعت فقط و فقط تماشای محبوب غیرخیالی از فاصلهٔ یک‌متری ‌تواند مرحله‌ای باشد در  استعلا و تصعید و استغنا از چندوچون هستی که روح را به تعالی بـَرد و جان را هبا و فنا ‌کند؟  2) مولانا برای چنین ملاقات عارفانه‌ای حاضر بود چند قروش نقره پیاده شود: صدتا، بیست‌تا‌، ده‌تا، ‌هیچی؟     
 
بر پایهٔ لحن جراید خارجه و پوزخند خواننده‌ها، استمباد قاطبهٔ خلایق، چه عارف و چه عامی، از ویار افلاطونی ِ میلیاردر عرب را می‌توان در این حکمت عامیانه خلاصه کرد: پیه وقتی فراوان و مفت باشد برای روغنکاری ِ چهارپایان اهلی هدر می‌رود.  این یعنی کاربرد آموزه‌های عرفون در زندگی روزانه.

22 اسفند 98
 
٭ مصرع بعد: دزدیده در شمایل خوب تو بنگریم ــــ سعدی

"باکرهٔ تنبان‌آهنی"، کریکت خان و علمای مدرسه

هٔ تنبان‌آهنی"، کریکت خان و علمای مدرسه
در آمریکا مخالفان ازسرگیری تجمع در کلیسا می‌گویند ایثار جان خویش حتی اگر حق قانونی فرد باشد شامل به‌خطر انداختن سلامت جامعه نمی‌شود.  دولت پاکستان هم گرفتار کلنجار رفتن با اصحاب دیانت است تا نماز جماعت نخوانند و بگذارند مساجد تا فروکش‌کردن موج کورونا مدتی بسته بماند.  تعطیل سراسری مملکت و قرنطینه پیشکش.
 
در کشور همسایه‌اش هند در کلیپی می‌بینیم مأمور پلیس دم در مسجد آمادهٔ زدن ایستاده است تا  روی پشت و نشیمنگاه هر مؤمنی که از نماز جماعت خارج می‌شود با ترکه‌ای تن‌گداز خط قرمز رسم کند و خاطیان ساکت و هراسان با شتاب دمپایی پلاستیک‌شان را پیدا می‌کنند و د ِ در رو.
 
در پاکستان هم شَل‌و‌پـَل کردن تظاهرکننده‌ها عادی است اما در چنین موردی عمران خان نخست‌وزیر و قهرمان سابق کریکت ناچار است با علمای مدرسه (معادل اساتید حوزه‌های علمیه در ایران) چانه بزند.  دولت او فقط یکی از قدرتهای مملکت است.  نظامیان کلا و ادارهٔ اطلاعات ارتش به طور اخص و باندهای سیاسی و باندهای قاچاق و آدمهای مسلح قبایل و رؤسای طوایف و جهادگران بمب‌به‌اختیار بخشهای دیگر قدرتند.
 
حتی در عربستان، قطب‌الاقطاب صدور تروریسم اسلامی، بخش بوروکراتیک حکومت تا این حد در برابر سایر نیروها کم‌زور و مچل نیست.  
 
مسجد پاکستان از نظر دست‌به‌دست شدن وجوهات شباهت چندانی به امامزادهٔ واجب‌التعظیم ایران ندارد.  این یکی قلـّکی است بزرگ زیر گنبدی از طلا و شب جمعه تا شب جمعه تعطیل کسب‌وکار یعنی میلیاردها ضرر.  ریشهٔ واقعیت عینی را که تعطیل موقت این یکی گرچه قدری دشوار اما ممکن است (با اجازهٔ نواندیشان دینی و سایر چپانندگان نظریهٔ فقه پویا) باید در پیشینهٔ تجدد و جامعهٔ‌ مدنی به‌مراتب نیرومندتر ایران دید.  وزارت بهداشت ایران ادعای وجود طب اسلامی ِ بنفشه‌بنیاد و پساب‌‌شترمحور را صریحاً و علنا رد می‌کند.  در مناقشه‌ای مشابه، چنان حرفی از سوی وزیر بهداری کریکت خان ممکن است در حـُکم خودکشی باشد.  در ایران اسلامی تاکنون فقط یک وزیر (پیشین) بهداری را کشته‌اند.  در پاکستان که بسیاری علمای مدرسه واکسن را غیراسلامی می‌دانند عدد این قبیل نفله‌شده‌ها بیش از یکی دو تا و ده تاست.
 
در فصلی از کتابی نوشتم ادوارد سعید‌ مسیحی فلسطینی حرف از لزوم اجتهاد در اسلام می‌زد بی‌آنکه دربارهٔ فتواهای تاق‌وجفت قتل در پاکستان چیزی بداند.        
 
با این همه، ده پانزده سال پیش در مصاحبه‌ای گفتم انتخاب ما در ایران بین فنلاند و دانمارک نیست، فی‌الواقع "در مسير پاكستانيزه شدنيم."
 
فهرست ممالک failed state طولانی است اما این صفت را بیش از همه برای پاکستان به کار می‌برند. آن دو کلمه را دولت درمانده، فرومانده، وامانده ترجمه می‌کنند.  فشل را هم می‌توان پیشنهاد کرد. 
 
از جمهوری اسلامی موریتانی در غرب آفریقا کمتر خبری می‌شنویم، علامت اینکه ماست خودش را می‌خورد و جزو خرچسونه‌های خاورمیانه نیست.  اما پاکستان می‌تواند همراه با افغانستان و عراق، و البته ایران، مجمع جماهیر اسلامی فشل تشکیل دهد.  
 
سلمان رشدی در کتاب شرم (١۹۸٣) از بی‌نظیر بوتو که آن زمان مجرد بود با لقب خودساختهٔ "باکرهٔ‌ تنبان‌آهنی" یاد می‌کند.  صفت باکره قابل راستی‌آزمایی بود اما چرا تنبان‌آهنی؟ این را آن مهدورالدم باید پاسخ دهد.   
 
سال ٢۰۰٧ تروریست انتحاری به بی‌نظیر بوتو سه تیر زد و برای اطمینان از مرگش جلیقهٔ انفجاری‌ حاوی ساچمهٔ بلبرینگ را در جوار او منفجر کرد.
 
سیاست در جمهوری اسلامی پاکستان عبارت است از دزدی و ترور و کودتا، و دمپایی‌های پلاستیک بی‌صاحب و شستن خونهایی که پس از یورش پولیس باطوم و خیزران ‌به‌دست به رمهٔ تظاهرکننده‌ها در خیابان بر جا می‌ماند.   
 
سال ۲۰۱۳ آصف‌علی زرداری دورهٔ پنجسالهٔ ریاست جمهوری را به پایان رساند.  در تاریخ ِ (تا آن زمان) ٦٦ سالهٔ کشور نخستین بار بود دارندهٔ این منصب با کودتا و ترور حذف نمی‌شد.   زرداری عضوی از دم‌ودستگاه سیاسی اسلام‌آباد است و چنان مجال بی‌سابقه‌ای شاید تا حدی نتیجهٔ بده‌بستان بین‌ گانگسترها و شاید رودربایستی حریفان و ترورکنندگان و ادارهٔ اطلاعات ارتش در برابر این واقعیت بود که همسر جوان و زیبایش را وسط خیابان در روز روشن لت‌وپار کردند (عنوان پیشنهادی برای سناریوی کمدی‌‌ــ‌ سیاسی: چگونه هم از دست زنتان خلاص شوید و هم در قدرت بمانید).  باری، امکانش هست که حتی پاکستانی ِ اسلام‌زدهٔ آمادهٔ‌ هاراکیری و مشتاق استشهاد (یا به گفتهٔ نژاد‌پرست‌های انگلیسی، ” Paki“) قدری شرم و شفقت داشته باشد.

 
دارندهٔ این کیبورد را سرزنش کردند چنانچه در دانشگاه و مطبوعات و انتشارات خارجه کسی در اشاره به کشوری "رجاله‌آباد" به کار ببرد قرارداد تدریس یا انتشار کتابش تجدید نخواهد شد، حتی ممکن است فوراً دک شود.  به یکی دو ناصح نوشتم: شرمندهٔ افکارتم؛ در زمینهٔ عواقب بی‌اعتنایی به پالیتیکال کارکتنس حق با شماست و من هم اگر در خارجه بودم بیشتر احتیاط می‌کردم؛ اما حالا که در برج عاجم در تهرون‌آباد کسی و کاره‌ای نیستم و "نه چو خر به زیر بارم نه بر اشتری سوارم" چرا خودم را در رودربایستی بیندازم و از مزیت زندگانی در نیرنگستان آریایی‌ــ‌اسلامی‌ محروم کنم؟  (ممکن است ته‌رنگی از فرصت‌طلبی و فقدان اصول داشته باشد. "آئین تقوا ما نیز دانیم/لیکن چه چاره با بخت گمراه".)
 
بیش از آنکه ناخشنود باشم چرا در اسکاندیناوی زاده نشدم،‌ سپاسگزارم که در پاکستان به دنیا نیامدم.  از فضا که نگاه کنی، پیکان یا لیزر تقدیر اگر فقط یک ذرّه آن‌طرف‌تر به زمین اصابت کرده بود. . .
 
زیاد هم جای شادی ندارد.  دیلماج امام راحل هشدار ‌‌داد مبادا ایران شبیه روسیهٔ دههٔ  ١۹۹۰ شود.  خوشخیال بود.  می‌رویم المثنای دولت فشل پاکستان را داشته باشیم.  صاحبمنصبان ارتش پاکستان
از آمریکا و عربستان و اسرائیل حق‌وحساب می‌گیرند به جمهوری اسلامی ایران بمب اتمی نفروشند تا از روی آن کپی کند، و جناحی از نظام ولایی ایران لژیون خارجی‌اش را دسته‌دسته به داخل کوچ می‌دهد ظاهراً برای آمادگی مقابله با انبوه فزایندهٔ معترضان به وضع موجود، همان گونه که حکومت پاکستان دستهٔ مسلحی است در میان دستجات مسلح.
 
قانون ظروف مرتبطه و تأثیر کمال هم‌نشین و همجواری.  بندهٔ خدایی اندرز می‌داد: کبوتر با کبوتر ای مموتر.
اول اردیبهشت ٩٩

#محمد_قائد
مُقطـّعات ِ چهل‌ودومین

.
برخی مطالب مطبوعات آن روزها را بزرگ می‌کنند و تعمیم می‌دهند. از جمله، یکی‌دو نامهٔ شاید هول‌هولکی از #رضا_براهنی که وقتی قلم روی کاغذ می‌گذاشت نمایندهٔ خودش هم نبود تا چه رسد صنف قلم‌ودوات.  چه سر کلاس و چه در صفحهٔ جراید احساس وظیفه می‌کرد طوری حرف بزند و بنویسد که احدی به گرد پایش نرسد.  به نظر من، در موقعیتهای عادی و بدون تماشاچی تا آن حد سرشار از هورمون رقابت‌جویی و مسابقه نبود.  شاید نیکبخت است که هوش و گوش کافی ندارد تا برای جملاتی از قماش ”امام خمینی نعلینش را روی خرخرهٔ امپریالیسم گذاشته فشار می‌دهد“ نزد نسل جدید که با آدمهای ۵۷ رودربایستی چندانی ندارد شرمنده شود.  چارلز دیکنز در سرآغاز  داستان دو شهر دربارهٔ انقلاب فرانسه نوشت ”دوره‌ای بود مثل عصر حاضر که بعضی از پرسروصداترین صاحب‌نظرانش اصرار داشتند هرچه هست،‌ خوب یا بد، کسی جز با اغراق دربارهٔ آن حرف نزند.“ امثال براهنی جز با اغراق و سروصدا دربارهٔ چیزی حرف نمی‌زنند.
تعمیم حرف امثال #داریوش_شایگان، ”ما گند زدیم“، تحریف واقعیت است.  فرق است میان کسانی که با رفتن رژیم سابق بازنده شدند و کسانی که رژیم مقدس لگدمال‌شان کرد.  از قضا گویندهٔ آن جمله با نظام اسلامی کنار آمد و در ژیمناستیک چهارفصل مهارت نشان داد.
...
تنزل #به‌آذین به حد داش‌مشدی در کانون نویسندگان می‌تواند موضوع رساله‌ای باشد مرض‌شناسانه در این باره که فرد چگونه با زورگویی و امر و نهی‌ شریرانه ‌بر شک غلبه می‌کند بدون پروای اینکه ابله به نظر برسد.  همین طور سیاوش کسرائی شاعر وقتی دربارهٔ جنبهٔ ضدامپریالیستی رسالهٔ دینی آسمان‌ ریسمان می‌بافت خودش را تا حد طوطی نارس پائین می‌آورد تا به حزب خدمت کند.  فروتنی و ایثار احمقانه‌.
#محمد_قائد
مُقطـّعات ِ چهل‌ودومین

بیان سیاسی ِ تشویق جنازه

بیان سیاسی ِ تشویق جنازه
 
پرس‌‌وجو برای یافتن کاسِت سیاوش بیدگانی خوانندهٔ برنامهٔ گلها بی‌نتیجه ماند.  برادرم که در آمریکا دانشجو بود میل داشت چند تا از آنها با خودش ببرد.  از صفحه‌فروشی بزرگ بتهوون تا مسافتی بالاتر حوالی سینما آتلانتیک تهران فروشنده‌ها چنان اسمی نشنیده بودند.
 
سال ۵۵ در سفر بعدی‌اش به ایران او را به تالار رودکی برنامهٔ خواننده‌ای بردم که حالا با نام واقعی‌اش، شجریان، بسیار مشهور بود.  از امضای او با قلم خودنویس من روی سلوفان سه‌نوار پیوسته‌اش ته‌رنگی مانده.
 ‌

 
پیدایش و رشد شجریان به‌نوعی نیاز زمان بود.  دههٔ ۴۰ ورود خوانندهٔ مرد در زمینهٔ آواز سنتی ایرانی با موج معرفی خواننده‌های جدید هر دو جنس در زمینه‌های مشهور به پاپ و جاز قابل مقایسه نبود.  از تعداد اندکی هم که وارد صحنه می‌‌شدند شاید تنها ‌اکبر گلپایگانی (ورودی فروردین ۳٨) شهرتی فراتر از برنامهٔ گلها یافت و به موفقیت مالی قابل توجهی رسید.
 
در جشن هنر شیراز که نیمهٔ دوم دههٔ ۴۰ راه افتاد به خوانندهٔ جدید و کمتر شناخته‌شدهٔ موسیقی سنتی ایرانی و هماورد هنرمندان هند و شرق آسیا نیاز بود.  نمی‌دانم هیچ‌گاه بین مدیران جشن هنر در این باره بحثی شد که مثلا حسین قوامی (فاخته‌ای) را هم روی صحنه بفرستند.  محمودی خوانساری گمانم یک بار برنامه اجرا کرد.  از سه چهره‌ای که در زمینهٔ موسیقی ایرانی در شبهای حافظیه درخشیدند‌ تکلیف پریسا در رژیم جدید مشخص بود.  عبدالوهاب شهیدی‌ هم طرد شد.  ماند محمدرضا شجریان.
 

 
در ایران تلویزیون وطنی بیش از گذشته تحقیر می‌شود اما جماعت متجدد را، اگر هم تماشا کنند، کمتر از نمونهٔ پیشین سر قوز می‌اندازد.  افکار عمومی داوری می‌کند ”اینا“ بهتر و بیشتر از این بلد نیستند و قلی‌پلنگ ِ صداوسیما خیلی هم که رشد کند به پای کارراه‌اندازهای قطبی نخواهد رسید.  اسانیب سابق متهم بودند گرچه دنیادیده و کاربلدند به بالارفتن سطح شعور ملت کمک چندانی نمی‌کنند چون دستگاه میل ندارد، به قول خانم خواننده، ”فهمت بره بالا“.
 
در پیچش و چرخش و جوشش و گردش اقتصاد فرهنگ، ترکیب عوامل متضاد و متناقض گاه نتایجی به بار می‌آورَد دور از خواست و حتی خلاف تصور اولیه.  در چشم اقلیت شدیداً ناراضی، شو و رقص‌ و آواز تلویزیون ایران تخدیری تلقی می‌شد برای خواب‌کردن مردم.  فریدون فرخزاد لج جماعت را در می‌آورْد و می‌گفتند جلو دوربین فرستادن این قـُنبل‌چی بزرگترین توهین به بیننده است.  اصرار شومن‌ها در خنده‌رویی همان تأثیر شادی‌بخش مورد نظر را در تمام بیننده‌ها نداشت. 
 
فکر پرسوءظن ایرانی ِ ضدرژیم موضوعهایی تودرتو را به همدیگر ربط می‌دهد.  نه آن روز شرلوک هولمز می‌توانست گره‌گشایی کند چه شد دفتر شهبانو علاقه پیدا کرد ”شکوه ستارگان و نظارهٔ کهکشان و افلاک و راه شیری و عظمت جهان هستی“ را در حلق جماعت فرو کند و نه امروز تکرار نامهایی از قبیل حسین نصر و احمد فردید و داریوش شایگان که اطراف سفره‌خانهٔ ملکه جمع شده بودند به یافتن جوابی برای پرسش مغزفرسای ’چطو شد که ایطو شد؟‘ کمک می‌کند.  منطقی‌تر است نتیجه بگیریم معمایی وجود نداشت و ندارد: ویترینی شیک بود برای سرگرمی و کاسبی.
 
امروز هم ارقه‌هایی مبتذل که در خرده‌فرهنگ عصمت و طهارت تمرین ریاکاری کرده‌اند و از طلبهٔ شوت استدعا می‌‌کنند ”حاج آقا در این شب عزیز قدری از توضیحات خوبتون دربارهٔ حال‌وهوای بهشت رو داشته باشیم“ هیچ گاه در حد مربّی جامعه نخواهند بود.
 

 
جشن هنر پایان یک دوره و شروع دوره‌ا‌ی جدید در موسیقی بود ــــ دوره‌ای که امروزه صفت ”فاخر“ به آن داده‌اند.  در فیلم فاخر، آدمها نستعلیق و پرکنایه حرف می‌زنند و از جفای استبداد و ستم استعمار ــــ معادلهای مقام سلطنت و اینگیلیس ــــ می‌نالند.  در موسیقی فاخر، خوانندهٔ ‌اهل حال و نوازنده‌های دف و سنتور و کمانچه و غیچک در لباسهای سوزن‌‌‌دوزی تلپـّی پـَهن می‌شوند و به مخدّه‌های صنایع دستی تکیه می‌دهند.
 
در نوجوانی آرزو داشتم روزی مثل حبیب‌الله بدیعی ویالوون بکشم.  با رواج موسیقی به‌اصطلاح فاخر نظرم عوض شد و اواخر دههٔ بیست عمر کلاً علاقه به موسیقی ایرانی از سرم پرید.  حالا که می‌بینیم چهارزانو می‌نشینند به مخدّه تکیه می‌زنند نواهای عرفونی سر می‌دهند خشنودم که ناکام ماندم.  از دوزانو و چهارزانو نشستن متنفرم.  برایم شکنجهٔ سفید و بلکه ارغوانی است.
 
پس از درگذشت پرویز یاحقی، دربارهٔ پایان عصر ویولن‌نوازی نوشتم ”موسیقی سنتی ایرانی، در نوعی اعتراض ارتجاعی به خرده‌فرهنگ نظام مستقر و رواج زلم‌‌زیمبو، از اواخر دهۀ چهل هرچه بيشتر در عرفان فرو رفت و به چهارزانو نشستن و تكیه‌دادن به مخـٌده متمایل شد.  اما نمی‌توان عارفانه و سردرگریبان نشست و ویولن نواخت.  سازی شق و رقٌ كه زمانی مورد علاقۀ افسران ارتش و محافل متشخص‌ها هم بود منزلتـش را از كف داد و كم‌مشتری شد.  كمانچه به‌عنوان ساز