بازنگری، خونسردی
ادامهٔ یک بحث ملی
 
آیا سرهم‌کردن روایات دردآلود امردادی، در دو سئانس 14 و 28 مرداد، رفته‌رفته اندکی فرو می‌نشیند و جای خود را به کمترحرف‌زدن و قدری تأمل می‌دهد؟ امید که چنین باشد.
 
تحولی است مثبت که مرثیه‌سرایی روی این مضمون از مـُد بیفتد: متجددها و روشنفکران نتوانستند نهضت مشروطیت را به ثمر برسانند.  و روی این مضمون (همان اندازه الکی): فقط طی سه روز دموکراسی‌ و دولت ملی‌مان به باد رفت.
 
آیا محتوای کتابهای تاریخ ربطی به زندگی امروز دارد؟ اگر ندارد چرا باید خواند، و اگر دارد آیا می‌توان پنداشت مفروضات زمان مورد بحث آنها کاملاً متفاوت با زمان حال است؟
 
ادعا می‌تواند فارغ از نتایج تجربه و شواهد عینی، و حتی خلاف آنها باشد؟ اگر کسی اصرار کند زمانی آب در دمای پنجاه درجه جوش می‌آمد، آدم قدری مطلـّع از قوانین طبیعت و تعاریف علمی با او وارد بحثی داغ می‌شود؟ یا فقط سرش را تکان می‌دهد و نشنیده می‌گیرد؟
 
یا اگر کسی حنجره پاره کند که در روزگار مرحوم ابوی‌اش قیمت مس از طلا بیشتر بود شما دست به کار نگارش رساله‌ای در رد این ادعا می‌شوید، یا فقط پوزخند می‌زنید؟
 
 
 
 

  
روشنفکران پیشرو مشروطیت، هرچه بودند یا نبودند و هر خطایی کردند یا نکردند، هفت کفن پوسانده‌اند.  امروز اگر حوصله دارید نگاه کنید به کانالهای تلویزیون وطنی و خطیبانی که بیست‌وچهارساعته دربارهٔ حکومت و ملت و قانون افاضات می‌کنند.  آن روشنفکرهای متهم به جهالت و خیانت باید از پس اینها بر می‌آمدند.  البته که می‌توانستند برآیند، به این شرط که فرض کنیم آب در پنجاه درجهٔ سانتیگراد جوش می‌آمد.
 
اوایل دههٔ 80 مضمون کتابی با عنوان مشروطهٔ ایرانی را نشریات دوم خردادی وارونه کردند و به خورد خوانندگانشان دادند.  آن متن بحث می‌کرد که خطا بود برخی روشنفکران صدر مشروطیت برای کاستن از فشار شریعتمداران ادعا کنند فکر حکومت مردم و قانون مردمی اساساً در فقه نهفته است.  حاشیه‌نویس‌ها ادعا کردند: ببینید، این کتاب هم می‌گوید روشنفکر فقط یعنی روشنفکر دینی.  مؤلف اگر هم به فکر ردّ تفسیرهای خودساخته از کتابش افتاد دیر بود و اصل حرف او تحریف‌ شده ماند.
 

  
و همچنان در بوق می‌کنند استیک‌بار جهانی 28 مرداد کودتا کرد چون می‌خواست نفت ایران را بدزدد.  شخص محمد مصدق در رنجنامه‌اش تصریح می‌کند عکس لوله‌ای سرّی که نفت ایران را یواشکی به آن سوی مرز انتقال می‌داد ضمیمه است.  ویراستار یادداشت‌ها توضیح می‌دهد عکسی لابه‌لای اوراق دستنوشته یافت نشد.  روشن است چرا یافت نشد: چنین لوله‌ای وجود نداشت.
 
امروز دیگر کسی ادعای وجود عکس لولهٔ سرّی انتقال نفت نمی‌کند اما مسئولین رژیم مقدس اذعان دارند که نمی‌دانند صادرات نفت به کجاها می‌رود و عایدات آن دقیقاً چه می‌شود.  و خبرهای مبهوت‌کننده در زمینهٔ چپو اموال عمومی به دست رندان حق‌پرست صاعقه‌‌‌وار می‌‌بارد.  
 
و دموکراسی‌مان: مصدق بی‌آنکه قصد مطایبه داشته باشد می‌نویسد حزب توده (نیرومندترین حزب کمونیست ِ بیرون از قدرت بعد از همتای ایتالیایی‌اش) در انتخابات مجلس هفدهم نتوانست صاحب حتی یک کرسی شود.  پنجاه و اندی سال بعد، ابتدا برق‌آسا نتیجهٔ انتخابات اعلام می‌شود، سپس جزئیاتی جفت‌وجور می‌کنند.  و در جهان دربارهٔ انتخابات ایران کتاب و رساله‌ می‌نویسند زیرا بشریت تاکنون چنین چیزی ندیده است.
 

  
در سال 1359 نزدیک 13 میلیارد دلار سپرده‌های ایران نزد بانکهای خارجی توقیف شد (با توجه به 180 درصد تورم انباشته در آمریکا طی سی سال، معادل بیش از 23 میلیارد دلار امروزی).  طبق قرارداد الجزایر در باب حل‌وفصل ماجرای گروگانگیری، بیش از ده‌ و نیم میلیارد از این مبلغ به مدعیان وشاکیان مصادرهٔ اموال در جمهوری اسلامی رسید.
 
اگر ایران سی سال پس از 28 مرداد نتوانست یک سنت، یک پنی، یک فرانک از اموال خارجیان را بگیرد ـــــ و امروز هم نمی‌تواند ـــــ چرا تصور می‌کنیم زمانی قادر بود کل شرکت نفت ایران و انگلیس را با یک قیام و قعود صاحب شود؟
 
نخست وزیر دولت عاقد قرارداد الجزایر فردی خشک‌اندیش، شدیداً مکتبی و مورد حمایت بازارـ حوزه، و معاون اجرایی‌اش که پای آن امضا گذاشت دینداری اصلاح‌طلب بود که اکنون جزو اسرای پیژامه‌پوش‌ است.  این هم از ادعای علی شریعتی دائر بر برائت اهل دیانت از قراردادهای وطن‌ برباد ده. 
 

  
بسیاری از ما خیال می‌کنیم تاریخ یعنی متنی که دربارهٔ خودمان و برای دلخوشی خودمان بنویسیم، و اهمیت چندانی نمی‌دهیم تاریخ قدرتهای غربی از سال 1500 به روشنی نشان می‌دهد همواره در برابر دشمن مشترک یکپارچه عمل کرده‌اند: در برابر ناپلئون، در برابر رایش، در برابر اتحاد شوروی.

 
دوست داریم فکر کنیم کشوری با یک صدم جمعیت جهان و اقتصادی کوچک‌تر از این مقدار می‌تواند بین قدرتهای بزرگ شکاف بیندازد چون چاه نفت دارد و حق با اوست، و باقی همه باطل‌اند.  نتیجهٔ رقت‌انگیز چنین اوهامی را می‌توان در داستان نیروگاه اتمی بوشهر دید که حتی از اعلام دوساعتهٔ نتیجهٔ انتخابات هم بدتر است.
 
رابطهٔ عمیق دو موضوع را دست‌کم نگیریم.  دهها هزار بار گفته‌ایم و خروارها کاغذ سیاه کرده‌ایم که مجلس اول را روس منحوس به توپ بست و مجلس دوم با ضرب‌الاجلش بر سر داستان شوستر تعطیل شد.
 
امروز می‌بینیم حکمرانان همان دولت، در برابر اعتراض مردم ایران به نتایج اعلام‌شدهٔ انتخابات، اعلامیه می‌دهند که در امور داخلی این کشور دخالت نمی‌کنند.  معمولاً دولتها هستند که همدیگر را متهم می‌کنند طرف ناراضیان داخلی کشور دیگر را گرفته‌اند.  شگفتا، این بار دولتی خارجی به مردمی دیگر اطمینان می‌دهد طرف دولتشان را نگرفته است.  
 
دو فرض می‌توان قائل شد: یا روسیه به آن بدی که در کتابهای تاریخمان تصویر کرده‌ایم نبود؛ یا واقعاً به همان بدی بود اما بعداً سربه‌راه شد.  اگر نبود، پس ادعاهای کتابهای عالمانهٔ ما عمدتاً بی‌پایه است؛ اگر بود، پس کفـّار اجنبی هم استعداد آدم‌شدن دارند.    
 
تعجبی ندارد دولتی که چنان اعلامیه‌ای صادر می‌کند برنامهٔ گشایش تنها نیروگاه پادرهوای جهان را در کشو بگذارد و جواب سر بالا بدهد.  بده‌بستان قدرتهای بزرگ بر ضجـّهٔ دولتی ضعیف تقدم دارد و حریف خوب می‌داند طرف چند مـَرده حلاّج است.
 

  
مشکل کجاست؟  تصور کنیم امروز یا در آینده کسانی در ایران بگویند باید ترتیبی داد ساعت ٦ صبح در سراسر مملکت همزمان نان و پنیر و چای شیرین به در خانه‌ها ببرند.  وقتی این فکر به اندازهٔ کافی طرفدار پیدا کرد، اهل دیانت غریو خواهند کشید که، اولاً اصل طرح درخشان مربوط به صدر اسلام و علمای جلیل‌القدر شیعه است؛ ثانیاً باید بین پنیر و کره به مؤمنان حق انتخاب داد زیرا لا اکراه فی‌الدین؛ ثالثاً ساعت ٦ بسیار دیر است و به جهت رفاه حال مؤمنان زحمتکش وقت صحیح تحویل صبحانهٔ شرعی ساعت ٥ خواهد بود.
 
وقتی مدعیان نخستین را از میدان به در کردند و قدرت را گرفتند خواهند گفت مرگ بر رفاه‌طلبان که بویی از ضیافت الهی به مشامشان نخورده و در پی تنورشکم دم‌به‌دم تافتن‌اند.  در سال ٥٦ که چپ و مجاهدین با شتابی بی‌سابقه هوادار می‌یافتند مرتضی مطهری یک صبح از خواب برخاست و گفت کارخانه نمی‌تواند متعلق به فرد باشد زیرا اسلام مالکیت بر ابزار تولید را قبول ندارد.  چند سال بعد وقتی دانشجوهای پیرو خط امام می‌خواستند متن سخنرانیهای بدعت‌گذارانهٔ او را منتشر کنند، فرمهای چاپ‌شده به مقواسازی رفت.
 
سه اجرا از سناریویی ملال‌آور طی صد سال گذشته.  متن مذاکرات مجالس اول و دوم و چهارم و پنجم مشروطه آکنده از همین ترفند است (مجلس سوم در آشوب جنگ جهانی اول تشکیل نشد): با تمام قوا می‌کوشیدند نقشه‌های همدیگر برای به‌دست‌گرفتن سررشتهٔ امور را خنثی کنند.  از جمله، نقش حسن مدرس (درمجالس چهارم و پنجم) عمدتاً هدردادن وقت جلسات و خسته‌‌کردن سایر وکلا با بازیهای بی‌پایان ِ کلامی بود.
 
در انتهای دههٔ بیست، صنعت نفتْ ملی اعلام شد با این خیال که نه تنها سراسر آبادان، بلکه تمام ایران مانند محلهٔ مهندسان انگلیسی شرکت نفت شود.  آیت‌الله کاشانی را (که پس از تیراندازی به شاه در دانشگاه تهران به فلسطین تبعید شده بود) با سلام و صلوات برگرداندند و سال 31 رئیس مجلس کردند (گرچه هرگز پا  به صحن علنی نگذاشت) تا چوب لای چرخ مصدق بگذارند مبادا ملیـّون در نقشهٔ واهی‌شان موفق شوند، دست بالا را بگیرند و دیگر نتوان پائین‌شان کشید.
 
یک نسل بعد، قانون اساسی فرانسه را به دست حسینعلی منتظری و حسن آیت دادند تا بیرحمانه مُـثـله  کنند، با این ادعا که دموکراسی ناقص غربی در برابر دستپخت اینها هیچ است.
 
و امروز مملکت، به بیان ادبا، در شام بی‌فردایی است و حق حاکمیت ملی و تمامیت ارضی‌اش در معرض تهدید جدی قرار دارد.  موقعیت ایران در سال 1390 همان است که در 1290 بود ـــــ حیران، نالان و منتظر ظهور منجی یا دست‌کم دخالت قدرتهای خارجی برای نجاتش از سرگشتگی ــــ با این تفاوت که در آن زمان اکثر مردم نمی‌فهمیدند کجای کارند و نمی‌دانستند در دنیا چه می‌گذرد.  امروز می‌فهمند و می‌دانند.
 
نتیجهٔ‌ عملی، جنگی است فرسایشی بین اسلام که برای ادامهٔ استیلا با تمام قوا می‌زند، و ایران که با تمام قوا دفاع می‌کند.  به نظر نمی‌رسد هیچ یک قادر به غلبهٔ نهایی و پایداری بر دیگری باشد.    
 

  
ماجراهای مشروطیت، نفت و 57 را که کنار هم بگذاریم به تصویری کلی می‌رسیم:
 
مردم ایران چون قادر به سازش با همدیگر نیستند نه در برابر قدرتهای خارجی وزنی می‌یابند و نه به ثبات اجتماعی می‌رسند.
 
دوم،‌ بدون همراهی ِ اهل تقلید و پرداخت‌کنندگان‌ وجوهات که ترقیخواهان را لعنت می‌کنند حرکت ممتد جامعه در مسیر ترقی ممکن نیست، و با مداخلهٔ مستقیم حافظان دین در امر سیاسی، بهبود ممکن نیست.
 
سوم: "زِهی تصور باطل زِهی خیال محال" که بتوان حافظان شریعت را واداشت به اجرای حرفی که پیشتر ‌زده‌اند متعهد بمانند.  این طایفه عادتاً می‌سنجد که مصلحت وقت اقتضا می‌کند چه بگوید و با صرفه‌تر است چه بکند؛ آن گاه جملاتی مقدس در تأیید تصمیم خویش می‌یابد.
 
باقی حرفها و مذمّت دستهای پلید استعمار، مقصردانستن قدرتهای مداخله‌گر خارجی و سرزنش روشنفکران، نه بحث قانع‌کنندهٔ تاریخی بلکه عمدتاً قصهٔ کلثوم‌ننه است.
 
برخی نشریات ملی‌ـ‌مذهبی و اصلاح‌طلب و نواندیش دینی نهایتاً با نشریات ارزشی همداستانند که نه مدّاح، قاری، پیشنماز، مسئله‌گو، روضه‌خوان، جن‌گیر، رمـّال، بازاری، بلکه درس‌خوانده‌ها و منوّرالفکرها را باید سرزنش کرد که به ‌اندازهٔ بزغاله شعور نداشتند و ندارند، و مسبـّب تمام گرفتاریها بوده‌اند.
 
حتی مردمان کشورهای عرب‌زبان رفته‌رفته از ترجیع‌بندهای فرسوده دست برمی‌دارند و کسانی در میان آنها می‌کوشند پی علل واقعی ِ پریشان‌روزگاری ِ ملت خویش بگردند.
 
"صوفیان واستدند از گرو ِ می همه رخت
دلق ما بود که در خانهٔ خـَمـّار بماند"
26 مرداد 90
 

افکار عمومی و احساس ِ (در مواردی رندانه و دوگانهٔ) قاطبهٔ مردم ایران دربارهٔ "حقایق" ۱۱ سپتامبر هر چه باشد، از این واقعیت ناخوشایند گریزی نیست: نهایتا موضع دولت است که جایگاه کشوری را در چشم مردم جهان تعیین می‌کند.

September11_2001.pdf

قصیده به جای سرمقاله

قصیده به جای سرمقاله - BBC News فارسی
https://www.bbc.com/persian/arts/2011/04/110421_l41_lit_jour_bahar_anniversary_ghaed

شماری از تلفنها الماسهایی ابدی‌اند.  بعید می‌دانم روزی بخواهم صاحبانشان را دیگر نبینم.  میل دارم حضور خودم در جهان را به اتفاق آنها جشن بگیرم.  آدمهای  مطبوع، مثل آینه‌های روبه‌رو، شادی‌ را چندین و چند برابر می‌کنند.  کسی چه می‌داند:  شاید جهان هم از حضور ما در خودش خشنود باشد.

بیگانگان در شب، و بدنامی ِ حیات
 
دفترچهٔ تلفن کهنه‌ام جلد چرمی ظریف خوش‌ساختی دارد.  با آن اخت ‌شده‌ام و راحتم.  اما بسیاری صفحه‌هایش پر است.  جاهایی که چندین بار نوشته و پاک کرده‌ام کاغذ ضخیم مقوامانند آن زبر و پوسته‌پوسته‌‌ای شده.

ورق می‌زنم: آدمهایی که ممکن است بار دیگر بخواهم شمارهٔ تلفنشان را بگیرم در اقلیتند.  چندین نفر از ایران رفته‌اند.  مال بعضی می‌دانم عوض شده.  بعضی شماره‌ها شش‌رقمی‌اند (یادگار دههٔ شصت).  با صاحبان بعضی زمانی ارتباط کاری داشتم و شماره تلفنشان (در مواردی سه‌چهار تا) به کارم نخواهد آمد.  صاحبان چند اسم یادم نمی‌آید کی بودند و کجا دیدمشان.  گمانم به بعضی‌شان هیچ‌گاه تلفن نزدم.  فقط چون شماره دادند نوشتم.
  

  
از خیّاطم دو تا شماره دارم.  ممکن است یکی از آنها مال آدم دیگری بوده با همین نام.  مهم نیست.  هر وقت بخواهم به‌عنوان بادی‌گارد همراهی‌ام کند تا بزازها پارچهٔ قلابی نیندازند بهتر است سری به خیاطخانه‌اش بزنم.  نجّار باستانی‌ام در چهارراه عزیزخان که میز کارم یادگار اوست سالهاست به ابدیت پیوسته.  اما شمارهٔ‌ پیک موتورسواری که سالها پیش برایم کار می‌کرد و حتی قیافه‌اش را به خاطر نمی‌آورم در دفتر تلفنهای شخصی‌ام چه می‌کند؟

چند تن به لقاءالله متصل شده‌اند (یاد یکی از آنها همواره در خاطرم است).  در مقابل، دیدن اسم چند نفر برایم مایهٔ انزجار است.  زمانی وقتی به جایی دعوت می‌شدم با قدری احتیاط حال دوستان مشترک را می‌پرسیدم.  مدتهاست صریحاً لیست کامل مهمانان را می‌خواهم و به اولین آدم ناجور که می‌رسد محکم می‌گویم نه.  میزبان بعد از یکی دو بار جا خوردن دیگر تلفن نمی‌زند.

شماره‌های نیمهٔ بالایی بیشتر صفحه‌ها با جوهر سبز است.  اشتیاقی احساس نمی‌کنم دیگر بار به کسی که این جوهر را برایم سوغات آورد تلفن بزنم.  کلاً جعبهٔ پر از خودنویس‌های درجه یک با نوک طلا که زمانی ادواری جوهرشان می‌کردم و در جیب می‌گذاشتم تبدیل به دکور شده.

مدتهاست شماره تلفنها را یا در آوتلوک یا با مداد می‌نویسم.  انسانها، ارتباطها، ‌دوستیها،‌ قرار و مدارهای کاری و معاشرتها چنان زودگذرند که تا بیایی ثبتش کنی تمام شده رفته‌. برای اینکه چیزهای تازه‌ای یاد بگیری ناچاری چیزهایی را دیلیت و فراموش کنی وگرنه درجا می‌زنی.
 

  
اما شماری از تلفنها الماسهایی ابدی‌اند.  بعید می‌دانم روزی بخواهم صاحبانشان را دیگر نبینم. میل دارم حضور خودم در جهان را به اتفاق آنها جشن بگیرم.  آدمهای مطبوع، مثل آینه‌های روبه‌رو، شادی‌ را چندین و چند برابر می‌کنند.  کسی چه می‌داند: شاید جهان هم از حضور ما در خودش خشنود باشد.

وقتی موفق به پیداکردن دفترچه‌ای مناسب اندازهٔ‌ جلد چرمی نمی‌شوم ناگزیر دنبال خریدن یکی دیگر می‌روم.  همه جلف و بدرنگ‌.  یکی را که به نظرم کمتر مسخره می‌رسد برمی‌دارم.

تصمیم‌ می‌گیرم همه را منتقل نکنم، بلکه هر شماره‌ای را که لازم شد یا مشخصاً علاقه داشتم با مداد در دفترچهٔ جدید بنویسم؛ از شرّ تکه‌کاغذهای روی میزم هم خلاص شوم.

خیلی زود متوجه می‌شوم اولین شمار‌ه‌ای که در دفترچهٔ نو نوشتم بهتر بود روی تکه کاغذ اولیه می‌ماند و دور انداخته می‌شد.  ثبتش لزومی نداشت.

دمغ می‌شوم و دفترچهٔ‌ جینگولی ِ‌ نو را می‌اندازم کنار.
 

  
‌فرانک سیناترا خواند:
Strangers in the night exchanging glances
 
و کلیم کاشانی سرود:
بدنامی ِ حیات دو روزی نبود بیش
آن هم کلیم با تو بگویم چه سان گذشت
یک روز صرف بستن دل شد به این و آن
روز دگر به کندن دل زین و آن گذشت
27 فروردین 90
 

 ريشه‌های خصومت مسلمانان با غرب:
نيويورك را قاهره كنيم
 
گفتگو دربارهٔ کتاب نخستین مسلمانان در اروپا
 
در بیشتر دوران قرون وسطی سیاسیون دنیای اسلام به اروپا به عنوان تاریکی و بربریت و بی‌ایمانی مي‌نگريستند و معتقد بودند اروپا چیزي برای عرضه ندارد.  گهگاه دیپلمات‌ها، تاجران یا اسرای مسلمان با اروپايي ها دیدار می‌کردند و در بازگشت شرحی مختصر از راه و رسم غریبشان به هموطنان خویش ارائه می دادند.  لويس معتقد است كه ريشه مشكلات مسلمانان امروز نشناختن غرب است.  آيا ريشه مشكلات جوامع اسلامي به خصوص در خاورميانه به همين ناشناختگي تاريخي برمي گردد؟ يا منازعات ايدئولوژيكي نظير آنچه لويس و هانتينگتون در برخورد تمدن ها و فرهنگها طرح مي‌كنند در ميان است؟
 
پرسشهای شما بیشتر مربوط به زمان حاضر است حال آنکه روایات کتاب در نیمهٔ‌ قرن نوزدهم به پایان می‌رسد.  پاسخها نظر شخصی من است و امکان دارد از نگاه ناظرانی متفاوت و حتی مخالف نظر مؤلف آن کتاب باشد.

گذشته از بحثها، مقاله‌ها و کتابهای دیگرش، مؤلف تا آنجا که از این متن می‌توان استنباط کرد نتیجه نمی‌گیرد مشکل مسلمانان نشناختن غرب است.  به نظر من تصویری که نهایتاً به دست می‌دهد از این قرار است: مردم خاورمیانه با جهان‌بینی و روش زندگی کاملاً متفاوتی آشنا شدند که بسیار متفاوت با شیوهٔ‌ زندگی مألوف‌شان بود.  بعد نه ‌توانستند جامعه و آدم قبلی بشوند و نه خودشان را عوض کنند.  کپی‌برداری از فرنگ به حرف آسان‌تر بود تا در عمل.
  

 
عقب‌ماندگی مسلمانان در دوران استعمار و از كف دادن منابع و ثروت‌هايشان تا چه ميزان موجب تداوم بدبيني هاي تاريخي آنها به غرب شده است؟ آيا جوامع اسلامي همچنان از حل مسائل خود عاجزند و ناچار از وابستگي به غرب؟
 
مبدأ عصر استعمار را معمولاً از شکست ناپلئون در1815 و استیلای بریتانیا بر دریاها می‌گیرند.  کتاب مورد بحث مشخصاً بعد از این دوره را در بر نمی‌گیرد و اساساً دربارهٔ‌ رفتن مسلمانها به غرب است نه ورود فرنگی به شرق، گرچه به تأثیر یا در واقع بی‌تأثیری ورود قوای فرانسه بر مصریها می‌پردازد که نپرسیدند این اشخاص کی بودند،‌ چرا آمدند، چرا رفتند.  و به تصویر انقلابیون فرانسه در چشم دیپلمات عثمانی:

بدان سبب كه فرانسويان شاه ندارند ايجاد دولت هم براى ايشان ميسر نيست.  زياده بر اين مطلب، به علت فَترتى كه حادث گشته غالب مناصب عاليه قبضهٔ دنى‌ترينِ اشخاص بوده و گرچه از نجبا معدودى باقى مانده‌اند قوهٔ قاهره كماكان در يد قدرت اراذل و اوباش مى‌باشد.  بدين قرار ايشان عاجز بوده‌اند حتى از ترتيبات يك جمهورى.  بدان سبب كه اينان جز مجمعى از انقلابيون يا به بيان صريح تركى غير گله‌اى سگ نيستند، به هيچ طريق براى هيچ ملتى مقدور نيست از اين اشخاص انتظار وفاق و صداق داشته باشد.  ناپُليان يك سگ هارى است كه جهد مى‌نمايد كل ممالك را به اغتشاشى مبتلى گرداند كه دامنگير ملت ملعون وى گشته . . . تاليران [وزیر خارجه] يك كشيش فاسدى است... و الباقى صرفآ قطّاع‌الطريق مى‌باشند.
 
و نگاهش به شعار "آزادی، برابری، برادری":
 
ملت فرانسه (خدا خانه‌شان خراب و بيرقشان سرنگون كناد كه كفار جبّار و اشرار نابكارى مى‌باشند) نه به وحدانيت ربّ‌السماوات و الارض اعتقاد داشته و نه به رسالت شفيع روز محشر، بل تارك كل اديان و منكر آخرت و عِقاب گشته‌اند.  به روز قيامت اعتقاد نداشته و مدعى اين معنى هستند كه فقط مرور زمان ما را فانى گردانده و غير رحِمِ مادر كه ما را مى‌زايد و خاك كه ما را مى‌بلعد هيچ چيز وجود نداشته و سواى اين هيچ قيامت و بازخواستى و هيچ امتحان و مكافاتى و هيچ سؤال و جوابى در عالم نيست. . . . ايشان اظهار مى‌دارند كتب پيغمبران اولوالعزم اغلاط فاحش است و قرآن و تورات و اناجيل هيچ نيست اِلا اكاذيب و لاطائلات و آنان كه دعوى نبوّت كردند . . . به عوام جاهل دروغ گفتند . . . . و كل افراد در انسانيت متساوى و در بشريت متشابه و احدى را بر ديگرى برترى و امتيازى نيست و هركس صاحب اختيار جان خويش و مختار معيشت خويش در اين جهان است.  و در اين خيال فاسد و رأى باطل اصولى جديد ابداع و قوانينى وضع نموده و بناى هر آن چيزى گذاشته‌اند كه شيطان در گوش ايشان خوانده و اساس دين تخريب و از براى خويش مَنهيات تجويز و هر آنچه هواى نفس بطلبد از براى خويش مجاز مى‌دانند و عوام را به شرارت تحريص و به مجانين هذيان‌گو تبديل نموده و تخم فتنه ميان مذاهب كاشته و بين سلاطين و ممالك نفاق افكنده‌اند.
 
با مفروضات مستتر در سؤال شما، که خیلی هم رایج‌اند، موافق نیستم.

"عقب‌ماندگی" احساس ذهنی فرد ضعیف، و"ازکف‌دادن" چه بسا ادعایی باشد برای توجیه ناکامی‌.  نخستین هجوم اروپا به کشورهای مسلمان‌نشین در سالهای آخر قرن هجدهم روی داد که بناپارت وارد مصر شد تا در حرکت بعدی بند ناف بریتانیا به هند را قطع کند.  در کشتیهای جنگی‌اش نه تنها قشون بلکه محقق و کتابخانه و چاپخانه همراه برد و همین دانشمندان بودند که، ‌از جمله، تاریخ مصر باستان را نوشتند و کشف کردند هیروگلیف تا چه حد علائم است و تا چه حد خطی دارای ساخت زبانی.  اینها از مفتیان و علمای الازهر برنمی‌آید.  مصر اگر هم مستعمره بود مستعمرهٔ عثمانی بود و لویس اشاره می‌کند مصریهای دست‌نشاندهٔ سلاطین ترک در قرن نوزدهم به نسبت بیش از اربابانشان در استانبول پیشرفت کردند و راه و رسم فرنگ را بهتر یاد گرفتند.
 
مصر چه منابعی داشت و چقدر ثروت داشت که دیگران بردند و خوردند و قابل جایگزینی نبود؟ مشکل مصر این نیست که چپو شده و به خاک سیاه نشسته باشد؛ این است که قاطبهٔ مردمش نه وضع موجود را قبول دارند و نه قادرند سیستمی مبتنی بر اجماع و آرای عمومی ایجاد کنند زیرا خرده‌فرهنگ‌هایش را شکافی عمیق از یکدیگر جدا می‌کند.  از دهه‌ها پیش کار هیئت حاکمه این بوده که به متجددها هشدار بدهد دنبال انتخابات آزاد و عادلانه نروند چون می‌بازند و اخوان مسلمین مسلط می‌شوند و پدرشان را درمی‌آورند.  و به سنتگرایان بگوید: ببینید ما متجددها را مهار می‌کنیم تا مزاحم دین شما نشوند.
 
آدم وقتی چیزی را دانست نمی‌تواند تصمیم بگیرد نداند.  در عوض، انداختن مشکل خودش به گردن دیگران زیاد دشوار نیست. اینکه جامعه‌ای با اکثریت مسلمان، مثل مصر، به گفتهٔ شما، همچنان از حل مسائل خود عاجز مانده نه گناه ناپلئون است و نه تقصیر بریتانیا و وابستگی به آمریکا و دیگران. سالها با روسها هم اختلاط کردند اما لابد غیر از این و بهتر از این نمی‌تواند باشد.  غرب و استعمار نو و کهنه و کلاً جامعهٔ بشری چه خاکی به سر کند تا در مصر "بدبینی‌های تاریخی، تداوم" نیابد و ناچار از وابستگی به جایی نباشد؟ به دهها میلیون مصری ویزای اُورت و اجارهٔ‌ اقامت و کار و تحصیل بدهد تا بروند وسط خیابانهای اروپا بایستند نماز جماعت بخوانند و خواستار استعمال روبنده و برچیده‌شدن مسیحیت شوند؟

مستعمره‌چی‌ در زمانهای دور هر غلطی کرد یا نکرد، مردمی که نسلهاست نه استعمارگر دیده‌اند و نه نوکر کسی بوده‌اند حالا دلشان می‌خواهد بریزند نیویورک را مثل قاهره کنند تا وعدهٔ الهی تحقق یابد و حق به حقدار برسد.
 
موضوع یورش و غلبه و استیلاست.  غربیها می‌بینند اهل دیانت در مصر و پاکستان و امثال اينها چه رفتاری با ساکنان قدیمی‌تر این سرزمین‌ها می‌کنند و تردیدی ندارند که خودشان اگر شکست بخورند وضعشان به‌مراتب بدتر خواهد بود.  کشورهای مسلمان‌نشین،‌ از جمله ایران، وحشت دارند حتی یک دانه فلسطینی راه بدهند.  همه دیدند آن طایفه در کویت چه رفتاری با میزبان مغلوب کرد.

اگر مردم این دور و برها "همچنان از حل مسائل خود عاجزند" پس دیگر داستان "تداوم بدبینی و وابستگی" چیست؟ ایرانی و عرب با پول نفتی زندگی می‌کنند که غربیها کشف کردند و مصری نان آثار باستانی‌ا‌ش را می‌خورد که باز غربیها کشف یا در واقع ایجاد کردند.
 

  
آيا قطب‌بندی‌های ديني كه از سوي طيف‌هاي راديكال مسلمان و مسيحي در صحنه سياسي جهان صورت گرفته، به افزايش فاصله ميان كشورهای مسلمان و غرب كمك نمي‌كند؟
 
شاید دقیق‌تر باشد بگوییم افزایش فاصله سبب تخاصمی از سوی خاورمیانه شده که به نوبهٔ ‌خود فکر استفاده از سپر دین در غرب را مطرح کرده است.  و پناه‌گرفتن غربیان پشت سپر دین عاملی جدید شده برای ادامهٔ نبرد.

در مثالی برای سپر دفاعی دین، در ایران سالهاست بیش از یک نظر دربارهٔ صفویه میان اهل تاریخ رواج دارد: ناچار بودند برای دفاع از کشوری که اولین بار بود به شکل کنونی تشکیل می‌شد عامل مذهب شیعه را تقویت کنند؛ یا: از نظر استراتژیک ناچار از چنین اقدامی نبودند و برای کوبیدن میخ خاندان خودشان بود.  و چند نظر بینابینی.
 
درهرحال، در چرخش و تسلسل وقایع تاریخی، معلول ممکن است علتی جدید برای خودش بیابد یا حتی بتراشد که غیر ازعلت پدیدآورندهٔ اولیه باشد.  توجه داشته باشیم جنگ فعالیتی است نهایتاً اقتصادی و یک رشته لشکرکشی در مجموع باید خرج خودش را در بیاورد و سود هم بدهد.  اروپاییان نخستین بار هم برای دفاع از مسیحیت و هم چنگ‌انداختن به ثروتهایی که در شرق مدیترانه دست‌به‌دست می‌شد به این سو آمدند.  پاپها خرج نفرجمع‌کردن شوالیه ها را دادند با این حساب که هم ثواب دارد و هم غنایم می‌آورد.  اروپاییان هشت قرن بعد هم که باز با کشتی توپدار وارد شدند برای دست‌انداختن بر منابع بود.

 
در دویست سالی که بر هند و در صدوسی‌چهل سالی که بر منابع خاورمیانه و شمال آفریقا مسلط بودند بسیاری چیزها دربارهٔ این ملتها فهمیدند و یاد گرفتند.  ادوارد سعید دلخور بود که شرق‌شناس‌ها حساب ایران و هند و بودا را از عربها جدا می‌کنند: به اولی با محبت می‌پردازند، به دومی با تحقیر.
 
درهرحال، گذشته از اینکه غربیها چه کسی را کمتر یا بیشتر دوست داشته‌اند، واقعیت این است که منکر روح و فرهنگ در انسان شرقی نبودند و نیستند.  در هنر و ظرایف و ادیان و مذاهب آنها تحقیق ‌کردند و ‌کوشیدند باورهایشان را بفهمند.
 
در حوالی ما، فرنگی را فاقد روح انسانی و شرف و غیرت و جوانمردی و نوعدوستی و بسیاری چیزهای دیگر می‌دانند.  با صراحتی باورنکردنی می‌گویند و می‌نویسند غربی اصلاً انسان نیست، جانوری است دو پا.  در ایران موسیقی کلاسیک مجاز یعنی ترجیحاً صدای انسان و خصوصاً آواز زن مطلقاً نداشته باشد؛ ثانیاً برانگیزاننده نباشد، یعنی حال ندهد و بی‌معنی به گوش برسد (مانند ساخته‌های باخ و بتهوون).
 
عربهایی قرنهاست در سوگ اخراج از اسپانیا مویه می‌کنند زیرا معتقدند آندلس را از حضیض دارالکفر به اوج دارالایمان تعالی دادند و حق بود تا ابد مال خودشان باشد.
به نظر من حرفهایی که با عنوان مسلمانان مدرن و نواندیش و مداراگر و غیره از پشت میکرفن می‌زنند انشا و باد هواست چون این پرُفسورها و فضلا تأثیری در جریان توسل به خشونت ندارند.  تعداد مسلمانهایی که معتقدند نه تنها آندلس بلکه کل دارالکفر به دامان آنها برخواهد گشت به آن اندازه هست که غرب را زهره‌ترک کند.
 
در یک نظرسنجی و مناظرهٔ‌ تلویزیونی یکی‌دو سال پیش در دوحه، قطر، 65 درصد حاضران درس‌خوانده و شیکپوش و خارج‌دیدهٔ جلسه گفتند نفت بلای جان ملتهایشان شده. قابل پیش‌بینی است ادامهٔ‌ گلایه این باشد که چرا قدری از همین پول نفت را خرج نکنیم تا دخل آدمهایی را که برایمان مسئله درست کرده‌اند بیاوریم؟
 
شاید می‌توانستم پاسخ این سؤال شما را کوتاه‌تر داده باشم: مسیحیان و یهودیان هرگز اسلام را به عنوان دین الهی به رسمیت نشناختند؛ و مسلمانها از همان روز اول به مسیحیان و یهودیان گفتند تا پس‌گردنی نخورده‌اید بساط مذهب منسوخ‌تان را جمع کنید.
 
قطب‌بندی‌های دينی از سوی طيفهای راديكال مسلمان و مسيحی یعنی جار زدن حرفهایی که از نزاکت اجتماعی بهتر است به زبان نیاید. با یک تفاوت بسیار مهم: محققان مسیحی و یهودی بسیاری حرفهای منتشرنشده دربارهٔ‌ اسلام دارند.  مسلمانها که تحقیق چندانی دربارهٔ‌ مذاهب به‌اصطلاح منسوخ نکرده‌اند زرّادخانهٔ علمی‌شان محدود است به مقداری تهدید.
 

  
لويس در جايي از كتابش كه به چالش هاي ميان جریان‏های ارتباطی مسلمان و غیر مسلمان مي‌پردازد، نگاه دين‌محور جامعه مسلمانان را مورد نقد قرار مي دهد و مي نويسد كه مسلمان ها تفاوت اساسی میان خودشان و دنیای خارج را در پذیرفتن یا رد پیام اسلام مي ديدند و ديگري را كافر مي پنداشتند. اين نگاه هم اينك در حاشيه‌نشين هاي كشورهاي اسلامي به صورت يك ايدئولوژي سياسي درآمده و تروريسم را پرورانده است. چه عواملي به رشد يا دست كم حفظ اين نگرش كمك كرده است؟
 
لویس هرچه بگوید یا نگوید، نگاه دین‌محور منحصر به مسلمانها نیست.  مسیحیانی دیده‌ام که وقتی از آلام و مصائب عیسی برای رهاندن بشر (کل بشریت، نه من یا ما یا عده‌ای) از گناه نخستین صحبت می‌کنند اشک از چشمشان جاری می‌شود.  اما قرنهاست به‌تجربه به این نتیجه رسیده‌اند که جنگ باید صرفهٔ اقتصادی و نتیجهٔ‌ واقعی داشته باشد، و ناچار باید با کمترمؤمنان و حتی غیرمؤمنان کنار آمد و اینکه اینها به جهنم می‌روند یا نمی‌روند مسئلهٔ خودشان است.

یهودیها رستگاری را مربوط به قوم و قبیله می‌دانند و بی‌ذرّه‌ای تخفیف معتقدند نژاد برگزیدهٔ خداوندند و هیچ‌گاه زیر بار این حرفها نرفته‌اند که شخصی به نام عیسی مسیح ظهور کرد و باقی قضایا.  اما مهم این است که، یکم، سرانجام نتیجه گرفتند مسیحیان قدرتمندند و صلاح است بحث آنچه دوهزار سال پیش در شهر ناصریه اتفاق افتاد یا نیفتاد بین نویسندگان و خوانندگان کتابها بماند و به کوچه و خیابان کشانده نشود.  امروز بخشی اساسی از جهان غرب شده‌اند و هرکس به آنها بگوید بالای چشمت ابروست به دردسر می‌افتد و ممکن است شغلش را از دست بدهد.
 
دوم، دولت قومی‌ـ نژادی‌شان را کسانی بر پا کردند که معتقد بودند چماق بزرگی در دست داشته باش اما اگر لازم شد بحث کن که حقیقت و معنویت غیر از سیاست است (اسحاق رابین،‌ نخست وزیر اسرائیل، را کسانی کشتند که معتقدند حقیقت ازلی و ابدی قابل مذاکره نیست).

 
فهرست خودمحورها را می توان با ژرمنها ادامه داد که از عهد جنگل‌نشینی ادعا می‌کردند وارثان برحق جهان و دنبالهٔ امپراتوری مقدس روم‌اند (یعنی همان کسانی که زمانی مسیحیان را جلو شیر می‌انداختند تا بالاخره اناجیل را سر هم کردند)، و با چینیها که کسی جز خودشان را داخل آدم نمی‌دانند.
 
در دنیای پس از جنگ دوم، نخستین تروریستهایی که بمب گذاشتند و درهتل بمب گذاشتند یهودیانی بودند مخالف قیمومت بریتانیا بر فلسطین. بعد استقلال‌طلبان ایرلندی در انگلستان بودند به قصد کشتن مارگرت تاچر(هتل از این نظر هم مهم است که قربانیانی ماست خودشان را می‌خورند و تروریست ذرّه‌ای اهمیت نمی‌دهد چه کسانی را می‌کشد). و بمب‌ترکاندن انتحاری را نخستین بار کسانی در سریلانکا باب کردند. اما حالا که آدمها را با بمب در بازار تره‌بار و قهوه‌خانه و کنار خیابان تکه‌تکه می‌کنند لابد جایی است در خاورمیانهٔ ‌اسلامی. اگر هم بمبی در ایستگاه راه آهن بترکد، مثل اسپانیا، کار مسلمانهاست.
 

  
مسلمانان در دوره هايي مترجم آثار يوناني و رومي بودند.  يعني منابع مهم و معتبر غربي را شناخته بودند.  چه عواملي به آن رشد كمك كرد و از چه زمان و به چه دليل ايستايي فرهنگي و ركود ترجمه آثار غربي شروع شد؟
چیز بیشتری برای ترجمه‌کردن نماند.  اهل نظر در جوامع اسلامی برای علوم بازمانده از تمدنهای بربادرفتهٔ ‌یونان و روم ارزش قائل بودند اما ترجمه‌کردن بلد نبودند، اساساً هیچ‌گاه یونانی و لاتین نمی‌دانستند،‌ به زبانی جز عربی، ترکی یا فارسی آشنایی نداشتند و بخش بزرگ و الهام‌بخش‌ متون یونانی، ‌یعنی سیاست و آثار ادبی، هرگز به عربی ترجمه نشد.
شما امروز اگر یک نفر در تمام حوزه‌های علمیهٔ‌ ایران و عراق نام بردید که متن اصلی کتاب  چرا مسیحی نیستم برتراند راسل را که بسیار مورد علاقهٔ حضرات است دیده باشد، بداند هر سه اشارهٔ گذرا به اسلام در برگردان آن به فارسی حذف شده، یا بتواند نظر بدهد علامت سؤال که در اصل عنوان کتاب وجود ندارد، و منطقاً نباید داشته باشد، در ترجمهٔ بازاری‌اش بجا یا نابجاست، من هم قبول می‌کنم زمانی هزارها مترجم مسلمان وجود داشته‌.
لویس می‌نویسد: "در واقع تا شروع عصر جديد، اروپا جز بردگانش فاقد عامل ديگرى بود كه توجه مسلمانان را جلب كند يا كنجكاوى‌شان را برانگيزد.  درست است كه مسلمانان به بخشهايى از تمدن يونان باستان بسيار علاقه داشتند، اما علاقه‌شان محدود به موضوعهاى مفيد بود: طب، شيمى، رياضى، جغرافيا، نجوم، و نيز فلسفه در آن روزگار همچنان در شمار علوم مفيد به حساب مى‌آمد.  مسلمانان قرون وسطى بخشهايى بزرگ از متون فلسفى و علمى يونان باستان را ترجمه كردند ـــ يا، به بيان دقيق، ترجمه‌هايى فراهم كردند ـــــ اما به شاعران، نمايشنامه‌نويسان يا مورخان يونانى علاقه‌اى نشان نمى‌دادند."
برای چاپ دوم کتاب، در نامه‌ای از او پرسیدم منظورش از "ترجمه‌هایی فراهم کردند" چیست.  جواب داد: "بیشتر ترجمه‌ها نه کار مسلمانان بلکه کار مسیحیان و یهودیانی بود که عربی می‌دانستند" (توضیح او را در پانویس کتاب افزوده‌ام).
نیوتن گفت دورترها را دید چون بر شانهٔ‌ غولها ایستاد.  ‌مسعودی، خوارزمی، رازی، جابربن‌حیـّان، ابن هیثم، فارابی و، دو قلـّهٔ رفیع دانش بشر در آغاز هزارهٔ‌ دوم، بیرونی و ابن‌سینا جوهر و قلب و لبّ معلومات یونانی‌ـ رومی را در مشت داشتند بی‌آنکه یونانی یا لاتین بدانند.  در تربیت عالـِم مسلمان سروکار مستقیم یا حتی لمس متون مشکوک کفـّار کاری پست در حد کاتبان قلم‌به‌مزد یهود و نصارا تلقی می‌شد، نه مؤمن محترم ِ طیّب و طاهر که قرار است روزی پنج بار وضو بگیرد.
لویس در همان فصل زبان و ترجمه، که خواندنش را قویاً توصیه می‌کنم، می‌نویسد: "از آن بيشمار مدرس و لغت‌شناسى كه اسپانياى اسلامى پرورش داد، نوشته‌اند كه تنها يكى، ابوحَيّان غَرناطی ]اهل گرانادا[ كه به سال 1344[ميلادى] درگذشت، به زبانهاى بيگانه علاقه نشان داد و تركى و اتيوپيايى آموخت.  مترجمان بدون استثنا يا غيرمسلمان بودند يا نواسلام.  بيشترشان مسيحى، شمارى اندك يهودى و بقيه ازاعضاى فرقه صابئى بودند."
اما مهم نیست من و شما اسپانیایی و ژاپنی بلدیم یا یکی که بلد است برایمان ترجمه ‌کند،‌ یا چقدر برای مترجمی که مزد کارش را گرفته احترام قائلیم.  مهم این است که در مسیر تغییر افکار قرار بگیریم و با فکرهای نو آشنا شویم.  مسلمانها آن بخش از متون یونانی‌ـ رومی را که با عقایدشان سازگار بود ترجمه کردند اما مقدار این متون نامحدود نبود.  علاوه بر "علوم مفید"، در فلسفه بسیار غلت زدند اما تفکر نقادانه و فکرکردن دربارهٔ خود فکر هیچ‌گاه ترجمه نشد.  فکر اگر بین بدیهیات و مسلـّمات محصور بماند راکد می‌شود و کپک می‌زند.

ابن‌سینا به ترجمهٔ‌ عربی آثار بقراط  و جالینوس (گالن) از یونانی چنان تسلطی یافت که تألیفاتش نزدیک پنج قرن در دانشکده‌های طب اروپا تدریس می‌شد (نوشته‌اند بعدها پاراسلسوس، طبیب سویسی، آثار جالینوس و ابن سینا را در مدرسهٔ طب شهر بال با سروصدا آتش زد تا نشان دهد دورهٔ آنها به پایان رسیده است و دانش شخص خودش از هر دو فراتر می‌رود).  امروزه کتاب پزشکی چاپ همین ده سال پیش خارج از رده تلقی می‌شود اما دینداران جوامع اسلامی رسالهٔ طبی پانصد سال پیش را هم قبول دارند (و خیلی راحت به چنین متن عتیقه‌ای می‌گویند ”طب قدیم“) چون به نظرشان حقیقت یعنی مطلبی ازلی و ابدی که وقتی ثبت شد تنها کاری که باقی می‌ماند تکرار و رونویسی آن است.  اصحاب ادیان دیگر هم چه بسا همین طور فکر ‌کنند اما تفاوت در این است که از قرنها پیش تسلط بر نظام آموزش عمومی را از دست داده‌اند.
ادبیات پیچیدهٔ غنی و تودرتوی یونانی در موقع خودش ترجمه نشد.  هفتاد هشتاد سال است در ایران ادعا می‌کنند بر پایهٔ داستانهای شاهنامه می‌توان فیلم ساخت و رمان نوشت، اما نه چنین فیلمی که جدی گرفته شود ساخته شده و نه چنین رمانی نوشته شده.  آدمهایی که این آرزو و ادعا را می‌کنند کاملاً توجه ندارند مبنای نمایش و رمان چیست.
خیالبافی‌های بی‌پروپای آدمهای درجه سهٔ یونان از قبیل فلوطین در زمینهٔ نالیدن روح برای بازگشت به نزد جان ِ جانان ازلی را ترجمه کردند و روی آنها خروارها شعر گفتند اما اساس تفکر یونانی این بود: جهان واجب‌الوجود است و نمی‌تواند نباشد؛ خدایان ممکن‌الوجودند و برای خودشان همین جوری هستند.  مسلمانها گفتند خدا قطعاً واجب‌الوجود است اما جهان ممکن‌الوجود است.
این ترجمه نبود، سر و ته کردن و تحریف فاحش بود.
 

  
يكي از چالش هاي امروزين كه برنارد لويس هم بر آن تاكيد دارد، مشكل نگاه مسلمانان به جهان است. در نقطه مقابل، مسلمانان هم از نگاه تحقيرآميز غرب به خود رنجورند. اگرچه ابزار و عوامل ارتباطي كه روز به روز پيشرفت مي كند، در تسطيح و تلطيف نگاه ها موثر افتاده، اما بسياري از جنبش هاي راديكال اسلامي نيز از طريق همين ابزار ارتباطي راه مبارزه شان را پيدا مي كنند و عضوگيري مي كنند و پيام تهديدآميز مي فرستند و... آيا عقده هاي ناشي از عدم پيشرفت و عقب ماندگي كشورهاي اسلامي است كه بر تندي اين تمايلات مي افزايد يا به راستي جريان هاي دين محور و اختلاف هاي اعتقادي دليل امر است؟
 
تروریسم را می‌توان عارضهٔ‌ پرتاب‌شدن جوامع اسلامی به درون بلبشوی تجدد دانست.  در حجاز و یمن ساکن صد سال پیش تروریسم امکان رشد نداشت؛ عده‌ای را گردن می‌زدند و تمام.  به برکت ثروت و امکانات جدید و کم‌نصیب‌ ماندن اقشاری از آن جوامع، حالا تبدیل به کسب‌وکاری پررونق شده است.

نگاه تحقیرآمیز منحصر به غرب و خاورمیانه نیست. ژاپن هم زمانی ملتهای جنوب شرقی آسیا را لایق بردگی می‌دانست. خاطرات فجایع امپریالیسم ژاپن در دل قربانیانش همچنان زنده است اما آن ملتها توانسته‌اند قد راست کنند و برای خودشان کسی و چیزی بشوند.  در خاورمیانه هم پیشرفت کم نبوده اما عوارضی داشته است که به بهره‌برداری از منابع زیرزمینی بی‌حدوحساب‌ برمی‌گردد.  وقتی بافت جامعه فرتوت باشد، پول هنگفت و سریع ممکن است مسئله‌ساز شود و پوسته را بترکاند، ‌مثل داروی نیروزا در بدن نحیف.
 

  
نگاه مسلمانان اروپايي با هویت اسلامی ـ اروپایی به سويه اروپايي و غربي شان چگونه است؟ آيا دچار تضادهاي هويتي (اسلامي – اروپايي) نيستند؟ اگر نيستند پس بايد ريشه مشكلات جوامع اسلامي و غرب را در جغرافياي زيستي و موقعيت حكومت هايشان جستجو كرد؟
 
اگر منظورتان اقوامی است که به دست فاتحان عثمانی مسلمان شدند، در بکش‌بکش دههٔ 1990 در بالکان نامشان مترادف پاکسازی و نسل‌کشی شد و تلفات بسیار دادند اما به نظر نمی‌رسد در صحنهٔ‌ جهان اسلام نقشی چشمگیر بازی کنند. اروپاییهایی‌اند که مسجد دارند.
اصولاً قومیت و وراثت در هر دو دین یهود و اسلام اهمیتی مرکزی دارد. در آن یکی، هرکس مادرش یهودی باشد اتوماتیک و تا ابد یهودی است، چه بخواهد چه نخواهد.  نه کسی می‌تواند برود و نه کسی می‌تواند بگرود.

در جهان اسلام، عربها قبول ندارند ترکها مسلمان واقعی باشند، لابد چون وحی به زبان آنها نازل نشد.  و به نظر عربها، ایرانیها بویی از اسلام نبرده‌اند و مذهبشان مخلوطی است از مذهب کاتولیک و دین زردشت.
 
و در خود جمعیت شیعهٔ ایران، جدیدالاسلام پسوندی ابدی است و نمی‌توان رفت به ادارهٔ ثبت احوال گفت ما قدیم‌الاسلام شدیم.  خیلی راحت می‌گویند و می‌نویسند خانوادهٔ‌ یارو همین صدوپنجاه سال پیش تشرّف حاصل کرد.  یعنی مسلمان، شدنی نیست، بودنی است.

 
اگر منظورتان مسلمانهایی‌اند که به غرب مهاجرت کرده‌اند، شماری از آنها شهروندی ِ فرنگ را نه به معنی حق‌ـــ‌امتیازـــ‌مسئولیت، بلکه صرفاً فرصتی می‌بینند برای بهتر زندگی ‌کردن. کسی نمی‌تواند با اطمینان بگوید چند درصد مسلمانها این جوری فکر می‌کنند اما شمار کسانی که عملاً دست به کار شده‌اند تا زیرآب موطن جدید را بزنند آن اندازه هست که جامعهٔ‌ میزبان را شدیداً نگران کند و حتی به وحشت بیندازد که اینها وفادار نیستند و خیالات دیگری دارند.
حرف ساکنان مسلمان غرب که به مملکت جدید به‌عنوان کاروانسرا و اتراقگاه و مسافرخانه نگاه می‌کنند روشن است: بهروزی آنها به بهای تیره‌روزی مشرق‌زمین تمام شده و زرق‌وبرق گناه‌آلود مغرب‌زمین نمی‌گذارد سر مؤمنان به کار خودشان باشد.
 
جواب بخش آخر سؤالتان را نمی‌توان با یک جمله داد. هزارها کتاب در این باره نوشته‌اند تا روشن کنند که اصلاً سؤال چیست و مسئله کجاست. اهل خاورمیانه و شمال آفریقا وقتی با هزار مشقت خودش را به غرب می‌رساند نه تنها بیش از پیش متوجه می‌شود همولایتی‌هایش در چه فلاکتی روزگار می‌گذرانند، بلکه می‌بیند قومیت و وراثت چیزی نیست که با کارت اقامت ‌و بیمه‌های اجتماعی و پاسپورت به دست بیاید.
 

 
برخي منتقدان برنارد لويس در ايران مي گويند متفكراني مثل او در افزايش تضاد و تشتت در روابط جهان اسلام با غرب تاثیرگذار بوده اند. اين انتقادها را تا چه اندازه وارد مي دانيد؟ اصولا در عرصه نظريه پردازي سياسي، چه اعتباري براي لويس قائل هستيد؟
 
بحث جدی در این باره کمتر دیده‌ام اما می‌بینیم دینداران اهل تأمل و تحقیق هم نوشته‌های لویس را با دقت می‌خوانند.  درهرحال، متن مکتوب چه بسا بازتاب واقعیتی باشد که پیش از نوشته‌شدن کتابها وجود داشته.  فشرده‌کردن تحولات جهان به حد پیامد این کتاب و آن کتاب قابل اثبات نیست.  اینکه نویسنده‌ای موقعیتی را خوب تشریح ‌کند یک حرف است و اینکه او سبب ایجاد آن موقعیت شده حرفی دیگر.
 
به نظر من آنچه برنارد لویس را در سالهای اخیر قدری شربه‌پاکن جلوه داد همصدا‌ شدنش با اشخاصی بود که در آمریکا علم‌وکتل جنگ صلیبی هوا کردند.  بسیار احتمال دارد بعدها نتیجه بگیرند لشکرکشی به عراق برای رشد تاریخی آن جامعه و برداشتن چکمهٔ یک قلدر از روی سینهٔ‌ مردم مفید بود اما برای خود آمریکا زیانبار بود.  باعث تأسف این است که فقط جنبهٔ‌ منفی قضیه را پای لویس بگذارند و نه ارزش فکر و بحث و تحلیلی که عمری صرف آن کرد.  حرف جنت‌مکانی نیست؛ این است که وقتی آدم اهل قلم‌ودوات کتابش را نوشت و اهل نظر خواندند،‌ نه لازم است و نه حتی مفید که نویسندهٔ‌ محترم سالمند جاسنگین شخصاً و مستقیماً قاطی سیاسی‌کارها و تدارکاتچی‌های جنگ و آلودهٔ‌ کثافتکاری‌هایشان شود.
 

  
ايده ها و نظريه هايي كه شخصيت هايي چون لويس و هانتينگتون ارائه داده‌اند، با نظريه هاي مدافع چند فرهنگي و روابط بين فرهنگي در عصر جهاني‌شدن در تضاد است. آيا اين نوع نگاه شبيه نگرش يكسويه‌ای نيست كه مسلمانان در قرون وسطي نسبت به اروپاييان داشتند و آنها را كافر مي پنداشتند و از شناخت و ارتباط با آنها پرهيز مي كردند؟
 
آدمها، چه فردی و چه جمعی، پیوسته از همدیگر تأثیر می‌پذیرند، حتی وقتی دست‌به‌یقه و درگیر ستیزند.  اما در کتاب  ظلم، جهل و برزخیان زمین کوشیده‌ام طرح بحث کنم که یکسان‌شدن فرهنگها به آن سادگی که حرفش را می‌زنند نیست.  با سخنرانی هم فیصله نمی‌پذیرد.  واقعیتها وجود دارند، مستر جک و مسیو ژرژ هم دربارهٔ آنها از دید خودش کتاب می‌نویسند.  این طور نیست که چون چیزهایی نوشتند پس وضع این جوری شد، یا نوشته‌ها نگذاشت اوضاع بهبود یابد.

چندفرهنگی فقط در این نیست که هر قومی رستوران و عید خودش را داشته باشد؛‌ این که مخالف ندارد.  این است که مرد حق دارد گلوی دختر یا همسر یا خواهرش را به این اتهام که آبروی فامیل را برده‌ گوش‌تاگوش ببـُرد یا نه.  افغان و پاکستانی و عرب می‌گویند غیرت در خونم است؛ فرنگی می‌گوید باید دست از این حرفها برداری.  حالا در این گیرودار از لویس و هانتینگتون و دیگران چه کاری ساخته است؟ به خاورمیانه‌ای بگوید غیرت نداشته باش؟ به فرنگی بگوید بگذار سر ببُرد، مال خودش است؟
 
زمانی مسلمانها از فرنگ فقط به اسرا و بردگانش اهمیت می‌دادند چون سرزمین‌ سرد کفـّار متاع دیگری برای عرضه نداشت (واژهٔ‌ برده در زبانهای اروپایی برگرفته از کلمهٔ اسلاو است).  این طور نبود که مسلمانها از رابطه پرهیز ‌کنند، بلکه عملاً دلیلی نمی‌دیدند از شهرهایی درست‌وحسابی مثل بغداد و قاهره و بخارا و تبریز و دمشق بلند شوند به جای دوردست مزخرفی موسوم به برطانیه بروند، یا به ژرمانیا که اهالی‌اش در جنگل زندگی می‌کردند و تصوری از حمام نداشتند.  پس از ورود شمشیر ساخت فرانسه در جنگهای صلیبی، که مسلمانها تحسینش می‌کردند، کالای مهم بعدی پارچهٔ پشمی بادوام خوش‌بافتی بود که هشتصد سال پیش از

انگلستان به خاورمیانه رسید و مشابه امروزی‌اش در بازار ایران فاستونی (= بوستنی) خوانده می‌شود.  این یکی هم خیلی زود خریدار و خواهان پیدا کرد.
حالا همان فرنگیها برای چرخاندن چرخ اقتصادشان به آدمهای گرمسیری احتیاج دارند و نه‌تنها از رابطه پرهیز نمی‌کنند بلکه پیشنهادهای نان‌وآب‌دار می‌دهند.  اما می‌بینیم هزار مشکل پیش آمده و ادامه دارد.

اگر حیات بر کرهٔ‌ زمین با تصادمی کیهانی به پایان نرسد، بشر موجود زبلی است.  خودش را با زندگی در قطب شمال و دشتهای سوزان و بالای کوههای آند که اکسیژن بسیار رقیق است وفق داده و قشنگ دوام آورده، گرچه در آمریکای مرکزی و در کامبوج شهرهایی سر پا ماند اما آدمها منقرض یا ناپدید شدند، یا در ارگ بم خودمان.
 
متأسفانه صد سال دیگر ما حضور نخواهیم داشت تا ببینیم بالاخره فرهنگها و خرده‌فرهنگ‌های متخاصم چه جوری با هم کنار آمده‌اند.
 
با استفاده از فرصت، پیشنهادم در یادداشت ابتدای کتاب را تکرار کنم: خواننده‌ای که با تاریخ و زمینهٔ‌ فرهنگ اسلامی آشناست و در آن بزرگ شده شاید بد نباشد با خواندن چند فصل آخر کتاب شروع کند، به ابتدای آن برگردد و مباحث فنی و نظری میانهٔ‌ کتاب را در سومین وهله بخواند.
 
مصاحبهٔ کتبی با سایت دیپلماسی ایرانی
دی 89
 
و نیز در
http://www.farheekhtegan.ir/content/view/19690/44/
http://www.farheekhtegan.ir/content/view/19775/42/
 
 
 

 

 
نقل مطالب اين سايت با ذكر ماخذ يا با لينك آزاد است

 
عبور و درجا زدن
در ژانر مقالهٔ شخصی
 
تابستان گذشته دعوت کردند در گزارشی در باب جستارنویسی در یک روزنامهٔ تهران شرکت کنم.  جواب دادم اهل مسابقه نیستم و ترجیح می‌دهم مطالبی را که خواهند ‌نگاشت بخوانم و بعداً چنانچه مجالی باشد به چند سؤال جواب دهم.
 
مکاتبه تا پائیز ادامه یافت و سؤالهایی که فرستادند تازگی داشت.  اما به احتمالی پنجاه‌ویک درصدی توجه داشتم: بر جوابهایم مقدمه می‌نویسند و حتی اگر بپذیرند مقدمه را به من نشان دهند چیزی که چاپ خواهد شد امکان دارد وارونهٔ الطاف شفاهی و ایمیلی باشد. 
 
حکمت عامیانه و تجربهٔ سالیان می‌گوید قاطعیت ِ اول بهتر از دلخوری ِ آخر است.  موافقم که پارانوئید بودن خیلی بد است و دوستان را می‌رماند.  بدتر این است که آدم اصلا پارانوئید نباشد.  درنظرگرفتن احتمالات ناخوشایند و نوک قاشق چایخوری پارانویا در حُکم احتیاط و واکسن است.
 ‌

 
مجموعهٔ‌ مطالبی که بعداً دیدم برایم آموزنده بود و حاوی عنایت اکثر نظردهنده‌های خطاپوش به این قلم.

متوجه شدم در نشر ایران رشته و ژانر روبه‌رونق جستار ایجاد شده.  نه در چاپ اول کتاب دفترچهٔ خاطرات و فراموشی (۱٣۸٠) واژهٔ جستار به کار بردم و نه در یادداشت بر چاپهای بعدی.  ابداع داریوش آشوری بود (گمانم در وصف آن مجموعه و این نگارنده). کلمهٔ قشنگی است و مخالفتی ندارم اما شخصاً مقاله را ترجیح می‌دهم.  روی جلد کتاب هم آمده ”و مقالات دیگر“.
 
جستارگری و جستارپژوهی و جستارشناسی و جستارمند و جستارناک (به سیاق پاسترناک) بماند برای کسانی که به هنر اِسِی‌ علاقه‌مند می‌شوند.

برخی اشخاص حتی وقتی دقیقاً نمی‌دانند صحبت از چیست اصرار دارند نه تنها کارشناس و منتقد، که معلم آن رشته به نظر برسند.  خبردار شده‌اند کوچهٔ پائینی شله‌زرد نذری می‌دهند، و سعی دارند خودشان را پای بساط برسانند، مقسّم شوند و وانمود کنند دیگ را شخصاً بار گذاشته‌اند.
 
برنارد شاو (شاید در فشرده‌ترین جملهٔ تاریخ زبان انگلیسی) گفت ”کسانی که کاری بلدند انجام می‌دهند؛ کسانی که نمی‌توانند، درس می‌دهند.“*
 
طی سالیان، دعوت به صحبت در کلاس و کارگاه اِسِی‌نویسی و حتی محافل اهل نظر را با سپاس و پوزش و شرمندگی رد کرده‌ام و (جز در ابتدای همان کتاب) حتی یک مقاله دربارهٔ مقاله‌نویسی ننوشته‌ام.  تقریباً یقین داشتم به محض اینکه پا در چنین حیطه‌ای بگذارم با مطالبی روبه‌رو خواهم شد شدیداً جدلی و خطابی با این مضمون که نفهمیده‌ام جستار چیست و باید آموزشهای جک و جرج و جیمز را بخوانم تا یاد بگیرم.  در چنان موقعیتی باید کار خودم را ول کنم به مقابله با ادعاها و مدعاهای من‌درآوردی اشخاصی بپردازم که دیگ آش قبضه می‌کنند.  پس چه بهتر که سرم به کار خودم باشد، حلیم حاج‌عباس به هم نزنم و بگذارم علاقه‌مند‌ان تدریس طباخی هر جور دلشان می‌خواهد جستاربازی کنند.
 

 
من و ما هم طبیعی می‌دانستیم به آدمهایی همسن والدین‌مان یورش ببریم. با توجه به خاطرات و تجربه‌ها منصفانه نمی‌دانم به آدمی در آستانهٔ میانسالی که خودش را به بالای منبر تدریس هنر جستار ‌رسانده اما شغل مختصرش در روزنامهٔ نیمه‌دولتی در خطر ”تعدیل نیرو“ست بگویم برو پی کارَت جغله.  قاآنی سرود: ”مَ مَ من هم به مثال تو تو تو/ تو تو تو هم به مثال مَ مَ من“.
 
در همان مجموعه، در تراشیدن پیشینه برای آنچه اسمش را جستار گذاشته‌اند زیاد به خودشان زحمت ندادند.  ابتدای چاپ اول دفترچهٔ خاطرات و فراموشی، و چند چاپ بعدی، مطلبی به دعوت من نوشته شد.  یکی از صاحب‌نظرهای جدیدالتأسیس جستارشناسی که ظاهراً نام زیر یادداشت را ندیده است آن را به قلم من منتسب می‌کند.  می‌توان نتیجه گرفت نه با دقت به فهرست چاپهای قبلی کتاب نگاه کرده و نه چاپ جدید آن را دیده است.  با این همه، علاقه‌مندان جستارنویسی را تعلیم می‌دهد خودشان را بی‌نیاز از تحقیق ندانند.  و برای من زنگ خطر به صدا درمی‌آورد: اینکه تازگی ”موقعیت جستارنویس و کنش جستار را با اظهارنظر خلط می‌کند .‌.. زنگ خطری است که به صدا درآمده است و باید آن را شنید.“  زنگ خطر کذایی کجا به صدا درآمده و چه کسی قرار است بشنود؟  در ایستگاه آتش‌نشانی، در مرکز فوریتهای پزشکی، در وزارت ارشاد، در قرارگاه پلیس ۱۱٠؟
 
همه‌جا عنوان مقاله و نوشته و نوشتار و ارتکاب به کار برده‌ام.  دیگران هم جستار بنویسند، یا به شاگردهایشان یاد بدهند بنویسند،‌ و برای آن نوشته‌ها مختصات ردیف کنند.  من حق خودم می‌دانم هرجا دلم بخواهد اظهارنظر کنم و از نخستین تلاشها برای پولسازکردن موسیقی عرفانی هم بنویسم، چه زنگ خطر به صدا درآید یا نه.

 
هنری لوس بنیانگذار تایم، نخستین هفته‌نامهٔ خبری جهان در دههٔ ۱٩۲٠، در دانشگاهی در آمریکا صحبت می‌کرد و وقتی کسی از حاضران به پروپایش پیچید که نشریهٔ خبری باید چنین و چنان باشد، گفت ”مجلهٔ خبری را من وارد مطبوعات جهان کرده‌ام. ‌ شما هم چیزی ابداع کنید و برایش مشخصات به دست بدهید.“
 

 
بعید می‌دانم بدون چند دهه کار مداوم و تمام‌وقت چاپی و اینترنتی این کیبورد، نظریه‌پردازها و متخصصان کنونی ”بورس جستار“ و ”موقعیت جستارنویس“ و ”کنش جستار“ متوجه وجود چنین ژانری می‌شدند.

و گمان نمی‌کنم در دهه‌های اخیر چهار صفحهٔ روزنامه‌ تهران به اظهارنظر دربارهٔ گونه‌ای نوشتار مدرن اختصاص یافته باشد بدون تکرار نامها و کلماتی از قبیل دلوز و باختین و لاکان و دریدا و فوکو و بنیامین و ساختارشکنی و پست‌مدرن و هرمنوتیک و بینامتنیّت و ژویسانس و رسانتیمان.  فقط چند اسم آمریکایی و انگلیسی که بیشتر آنها را قبلاً ندیده بودم به چشمم خورد ــــ بالاخره باید قدری آبروداری کرد تا جدی بگیرند.  جستارورزها بد نیست انتشار این چهار صفحه را به‌عنوان قدمی در خلاصی از سیطرهٔ یک مشت اسم به خاطر بسپارند.

شاید بتوانم ادعا کنم در این تحول رهایی‌بخش سهمی داشته‌ام اگر توانسته باشم نشان دهم با پرورش بین‌رشته‌ای ِ موضوعها و بدون تکرار کلیشه‌های ملال‌آور فلسفهٔ آلمانی و قطارکردن نظریه‌های نقد ادبی فرانسوی (که پدیده‌ها را با روانشناسی، و روانشناسی را با زبانشناسی توضیح می‌دهد) می‌توان خربزه را با کمبزه مقایسه کرد و دربارهٔ خاطرهٔ خانهٔ کودکی‌مان که در دیداری دوباره پس از سالها به نظر آن‌قدرها بزرگ نمی‌رسد، اینکه مدیرمعلم‌ ممکن است هم الهام‌بخش باشد و هم موضوع خاطره‌ٔ ناخوشایند، و تجربهٔ بلعیدن ورقه‌های نازک طلا روی کشک بادمجان مطالبی نوشت که همچنان خواننده داشته باشد هرچند کسانی از آنها عبور کنند.
 

 
عجیب است که عبور می‌تواند به معنی درجا زدن باشد.  انتقاد می‌کنند دربارهٔ احمد شاملو بسیار خوب نوشتم اما بعداً از سبک خودم خارج شدم و پرت افتادم.
 
سال ۸٠ وقتی مقالهٔ مربوط به شاعر تازه درگذشته در انتهای دفترچهٔ خاطرات و فراموشی بیرون آمد حمله‌های شفاهی تندی به من کردند اما رفته‌رفته آن اِسِی تبدیل شد به یادی نوستالژیک و تصویری رمانتیک.  از ناشرها شنیده‌ام جوانهایی که به مرحلهٔ دانشگاه می‌رسند شناخت خود از شاملو را با خواندنش کامل می‌کنند.
 
جزر ملایم در پی مـَدّ تند را می‌توان این گونه هم دید: مطلب مورد بحث در ذهن آدمهایی که تازه با این قلم آشنا شده بودند ماندگار و شاخص شد.  خوانندگانی بودند مستعد گذر از سانتیمانتالیسم، و حالا با نگاهی به پشت سر انتظار همان نوع متن دارند، هم جدی و هم نرم.

اما خواننده‌ای که در بیست‌وچند‌سالگی تحولی کلا در توجه به سبک نوشتن و به طور خاص طرز بیان احساسات را از سر گذرانده در چهل‌وچندسالگی نمی‌تواند انتظار داشته باشد بیست سال به عقب برگردد و همان اندازه حال کند.
 
آدمهایی وقتی امر می‌کنند ’بس است، دیگر ننویس‘، حرف مفت می‌زنند بی صداقت چندانی.  عمری با کمانچه‌کشیدن ”دکتر“ اصغر بهاری فقید حال می‌کنند اما می‌گویند از این کیبورد عبور کرده‌اند.
 
امروز هم برای دانشجوهایی در بیست‌و‌چندسالگی ممکن است ارتکابات گذشته و حال این قلم همان اندازه تازگی داشته باشد که برای دانشجوی بیست سال پیش.  اینکه پس از سالهایی عبور کنند یا نکنند انتخاب طبیعی خودشان است، مسئلهٔ من نیست.  ما را بخیر، شما را بسلامت. ”رو سر بنه به بالین، تنها مرا رها کن.“
 
۱٦ دی ٤٠٠
کوتاه‌شدهٔ بخشی از یک گپ ماراتن ــــ در حال تکوین

* “Those who can, do; those who can't, teach.” (George Bernard Shaw, Man and Superman, 1902).

 


 

 
نقل مطالب اين سايت با ذكر ماخذ يا با لينك آزاد است.
 

عبور و درجا زدن
http://www.mghaed.com/essays/press-and-publishing/on_essay_and_essayists.htm