مصاحبه دربارة «ظلم، جهل و برزخيان زمين» ــ 1
http://www.mghaed.com/interviews/zolm.shargh.89.htm

«با تغییر طرز فكر مؤمنان در نتیجه تغییر شرایط زندگى، بسیارى از تفسیرهاى نواندیشان دینى نیز براى خود جایى خواهد یافت و شاید بهتر باشد نواندیش دینى همچنان نقش منتقد ایفا كند.  با نتیجه‏گیرى از آنچه در صد سال گذشته در ایران اتفاق افتاده، در مجموع مى‏توان گفت جاى صحیح دینِ سنـّتى در موقعیتِ تقیه، و موقعیت مناسبِ نواندیشىِ دینى، موضعِ سخنرانى است: اولى در برابر بدعتهاى دومى مقاومت مى‏كند و محكم "نه!" مى‏گوید، اما رفته‏رفته آنها را مى‏پذیرد و چنان به‏عنوان روش جارى جا مى‏اندازد كه گویى از روز ازل چنین بوده است.  تعادل مطلوبِ اجتماعى بیشتر نتیجه توازن قدرت خرده‏فرهنگ‏هاست تا حاصل مباحثاتى یكسره فلسفى.»

اسم این حرف‌ها را گذاشته‌اند گفتگوی تمدن‌ها:
... درهرحال، جنگ، چه درون ملل و چه بین آنها، به منظور تملك و برای سروری است. ایرانیهای مذهبی و غیرمذهبی باید به قدری در سر و كلۀ هم بزنند تا فرسوده شوند و از فرط استیصال یاد بگیرند با هم كنار بیایند و این قدر دنبال حقیقت نگردند.  ایران صد سال پیش فرقی با افغانستان نداشت و تهران كم و بیش مثل كابل بود.  اگر حالا ما از ”محدودیتهای نقد روشنفكری“ شكایت می‌كنیم فقط به بركت ورود فكر جدید و كشف نفت است، كه هر دو هدیۀ غربی است.  غربی باید برای این مرز و بوم اهورایی چه كند تا ما از سر گناهانش بگذریم؟
...

امروز حرفی كه ذائقۀ ‌ایرانی می‌پسندد این است كه صنعت و تمدن خارجه از عهد باستان روی شاخ سبیل نفت ایران می‌چرخیده پس ایرانی باهوش‌ترین ملت دنیاست و جهانیان باید در برابر معنویت و فرهنگ و شعورش خاضع و خاشع شوند و دَم و دود ما را ببينند.  اسم این حرفها را گذاشته‌اند گفتگوی تمدنها.

بخش‌هایی از فصل چهارم:
سقوط از متعالی به مبتذل در رویاروییِ فرهنگها
برخی غربیان ایران را عمیقا دوست داشته‌اند، ترجیح می‌داده‌اند همین‌جا بمانند و در مواردی کوشیده‌اند به این مردم خدمت کنند. کسانی از آنها این کشور را در جهان سوم مکانی ممتاز با مردمی بسیار مغرور و جامعه‌ای آکنده از ادبیات و شعر و فلسفه دیده‌اند. یک دیپلمات آلمانی جهاندیده که به چندین زبان غربی و شرقی تسلط داشت و هشت سال در تهران کاردار بود بعدها نوشت: " در هیچ‌جا به اندازه ایران این همه دوست خوب نداشته‌ام و این همه آدم که ارزش آشنایی داشته باشند نشناخته‌ام. بعضی سالهای بسیاری را در این کشور گذراندند و همین جا به خاک رفتند. اما درجه تأیید این فرهنگ و جامعه از سوی ناظران تا حد زیادی بستگی به دور یا نزدیکی آنها به مردم ایران دارد. در نمای درشت، ریزه کاری‌هایی به چشم می‌آید که در چشم‌انداز دیده نمی‌شود. نظر پر تحقیرِ اشخاصی از قبیل گوبینو را که آشکارا پیشداوری‌های نژادپرستانه قرن نوزدهمی داشت، هرچند که مشاهداتش در مواردی واقعا جالب است، کنار بگذاریم و ایران را از دید کسانی ببینیم که از نزدیک با ایرانیان معاشرت و بخصوص رابطه کاری داشته‌اند. آن تصویر، چه در گذشته و چه امروز، در چشم بسیاری خارجیان از این قرار بوده است: سرزمینی خشک و بد آب و هوا، شهرهایی با معماری زشت، جامعه ای نیمه متمدن، مردمی دو رو و خوگرفته به کرنش در برابر بالادست و تكبر به زیردست، با درجاتی بسیار متفاوت در برخورداری از صفت درستکاری، که از داشتن مربیان دلسوز و باصلاحیت محرومند. تا پیش از آن روایت، چنین تصویری با صراحت روی کاغذ نیامده بود، به این سبب که کمتر سیاحی تا آن حد آزرده خاطر شده بود.

در روانشناسی اجتماعیِ برخورد فرهنگها و طبقات چند نکته می توان یافت. اول، هرچه طرف انتقاد کننده قوی‌تر باشد، ضربه‌ی وارده دردناک‌تر و احساس مظلومیت در طرف ضعیف بیشتر است.
دوم، روند فرافکنی (به مصداق " تیر از کمان چو رفت نیاید به شست باز ) برگشت ناپذیر است. زمانی که صفتی به دیگران، یا به طرف مقابل، نسبت داده شد، طرف نسبت دهنده هرگز از نظر روحی قادر نخواهد بود آن را پس بگیرد و بپذیرد این در واقع خصلت خود اوست که همانند خدنگی زهرآگین به سوی حریفان پرتاب شده. درجه‌ی عقل و انصاف فرد در این داوری کم تأثیر است زیرا موضوع بیش از آنکه عقلانی باشد مربوط به مکانیسمی دفاعی و توجیهی است. پس از بیرون انداختن آب دهان، بلعیدن آن بینهایت دشوار است، و خون پس از خروج از بدن، ناپاک تلقی می شود.
وقتی فرهنگی از سوی فرهنگ بالادست تحقیر می شود، پاسخ آن ممکن است نه مقابله به مثل، بلکه پرخاش باشد. فرهنگ قوی‌تر به فرهنگ ضعیف‌تر نزدیک می‌شود و به معاینه آن می‌پردازد، در حالی که فرهنگ ضعیف‌تر نه تنها قادر به چنین کاری نیست بلکه از فهم گزارش حریف از آن معاینه در می‌ماند.

بخش‌هایی از فصل پنجم:
اصلاحات دینی به عنوان مبحثی درون‌فرهنگی

انسان در همان حال که جهت حرکت خویش در دریای حوادث را با ستاره‌ی قطبی وجدان تنظیم می‌کند، ناچار است خودِ ستاره‌ی قطبی را هم بیابد و مرز میان خیر و شر را تعیین کنند. این معادله‌ی دشوار بیش از یک مجهول دارد و متغیرهای آن بر یکدیگر اثر می‌گذارند.

امتیاز انسان در تربیت‌پذیری و قدرت یادگیری و توانایی‌اش در انتقال تجربه‌هاست، نه در فطرت طبیعی‌اش. پاره‌ای رفتارهای فطری، به معنی قدیمی، ناخوشایندتر از آنند که قابل تقدیس باشند. آنچه از ما بر می‌آید رجوع به اتفاق نظر و قرارداد است و بس. صدها مورد و مثال و نمونه‌ی دیگر وجود دارد که نشان دهد نظر اصحاب نمایندگی طبیعی و اقتصاد فطری معطوف به ایدئولوژیها و خرده‌فرهنگ‌هایی معین است، نه به کل بشر در همه جا و در هر شرایطی. عادات آشنا را نباید به معنی فطرتِ واحد و یگانه‌ی انسان گرفت. مجموعه‌ی عادات موجود در فرهنگها با یکدیگر متفاوتند و هر فرهنگی، بسته به دگرگونی در پایه‌های مادی آن و شدت فشاری که از بیرون وارد می‌شود، تغییر می‌کند. ما در باره‌ی فطرت و طبیعت بشر بسیار کمتر از آن می‌دانیم که بتوانیم اطلاعاتمان را مبنای بحثی اجتماعی بگیریم، تا چه رسد که بر پایه‌ی آنها قانون وضع کنیم.

از نظر فطرت قدیم، بشر میل دارد فاصله پاسخ و انگیزه هرچه کمتر باشد. از نظر فرهنگ جدید، دادگاه فوری و اعدام سرپایی به جامعه صدمه می زند. پس فرهنگ بر فطرت تقدم می‌یابد تا رفتار مردم بهبود یابد.

ده سال در آشوب و اغما - 1
http://www.mghaed.com/essays/comment-and-review/decade_of_chaos_and_coma.1.htm

گفتگو، نجوا، فریاد
اااااااااااااااااااااااااا
نیمهٔ دوم دههٔ ۷۰ در ایران روی مضمونی تبلیغ می‌شد که بدعتی ناب نداشت اما به نظر کسانی تازه می‌رسید: گفتگوی تمدنها.
در واقعیت تاریخی، فرهنگها دست‌کم در هزارسال گذشته در شرق دریای مدیترانه در حال بده‌بستان بوده‌اند. بين مردمان از نظر جغرافیایی دور از هم نیز گفتگو جريان داشته: با نجوای تحقيق و ترجمه؛ با لبخند رفاقت، تجارت، رقابت و‌ تقلید؛ با دشنهٔ‌درآستین و جاسوسی، و البته با غریو هجوم و فریاد جنگ.

آنچه در ایران جان کلام تبلیغات پرفشار آن دهه به نظر می‌رسید این بود که اسلام تجلّی حقیقت است، شیعی‌گری وجه اصلی و بارز اسلام، ایران مهد تشیّع و خود ما (یعنی کسانی که در ایران برندهٔ چند انتخابات شدند) نمایندهٔ شیعیان خیراندیش و ترقیخواه.

با واقعهٔ ۱۱ سپتامبر که نخستین هجوم سازمان‌یافتهٔ افرادی معدود به قلب دولتی خارجی در آن سوی دریاها بود، و اندکی بعد از پرده بیرون‌افتادن اینکه در مملکت پیشنهاددهندهٔ گفتگوی تمدنها رندان حق‌پرست در صدد ساختن بمب اتمی‌‌اند آن پروژهٔ تبلیغاتی به فراموشی سپرده شد.

نگارنده چند سال روی این مضمون کار کرد که فاصلهٔ بین خرده‌فرهنگ‌های جامعه‌ای مانند ایران بیش از فاصلهٔ آنها با فرهنگ غالب مثلا جنوب و شرق اروپاست و اگر برای وصل‌کردن آمده‌اید چراغ خانهٔ خودمان را روشن کنیم.
چندین سال گذشت تا متن از چاپخانه بیرون آمد. دوازده سال پس از انتشار، شاید بحث و پیام آن متن بیش‌ازپیش موضوعیت داشته باشد: نبرد فرسایشی واقعی بین اسلام و ایران در داخل خود این کشور شدیدتر از تضاد ساختگی و تبلیغاتی با قدرتهای خارجی است.
ساختار متن متمرکز بر نمونه‌های پیشین و کنونی آن نبرد در وطن نگارنده است: مشاهدات عینی، مرور در متون و نتیجه‌گیری از تطبیق آنها. پشت آن مشاهدات نظريه‌ جریان دارد اما می‌توانم ادعا كنم كاری است جدی‌تر از تكرار و رونويسی نظريه‌ها.

جلسه همراه با عرایض مادر عروس در ابتدا و میانهٔ بحث خواهد بود.

بخش‌هایی از فصل ششم:
خرده‌فرهنگ‌ها و تولید اسطوره: سه روزی که ایران را همچنان تکان می‌دهد

ملتها نیز مانند افراد گاه قادر به خلاص‌کردنِ خویش از بارِ پاره‌ای خاطرات نیستند. از دیدگاه مکتب روانکاوی، افرادی میل ندارند برخی دلمشغولی‌های دردناک را به فراموشی بسپارند. گرچه از سنگینیِ نفس‌گیرِ آن خاطرات در عذابند، برای انصراف خاطر از موضوع‌های پررنجِ دیگری به آن یادها نیازمندند.

گرفتاري احتمالی جامعه‌ی ایران نه در حافظه‌ی تاریخی، بلکه در ناپیگیریِ رفتاری و فقدان انسجام از نظر جهت حرکت جامعه است.

روند فرافکنی به آسانی برگشت‌پذیر نیست و در کشمکش میان آدمها، زمانی که صفتی به دیگران، یا به طرف مقابل، نسبت داده شد، طرفِ نسبت‌دهنده به دشواری بتواند آن را پس بگیرد و بپذیرد این درواقع خصلت خود اوست که همانند خدنگی زهرآگین به سوی حریفان پرتاب شده. اِشراف به این اصل شاید در نسلهای آینده به گشایش در عقده ۲۸ مرداد کمک کند. اما این کار به نقد و تحلیلی نیاز دارد که تا وقتی یک یا چند خرده‌فرهنگ احساس مظلومیت کنند امکان آن دست نخواهد داد. اسطوره‌ی ۲۸ مرداد بیش از آنکه حامل درسی تاریخی در سیاست باشد در شمار غمنامه‌هایی است که خرده فرهنگ ها تولید می‌کنند تا شکستهای ادواری و محتومشان حماسه و مرثیه به نظر برسد و بتوانند از احساس مظلومیت خویش، به نحوی خودآزارانه، لذت ببرند.

pressure_group.pdf

جلسه ضبط شده نقد و بررسی کتاب ' ظلم، جهل و برزخیان زمین' در کلاب هاوس.
https://www.youtube.com/watch?v=I3BNmZQGFpo&ab_channel=APortraitofTheWriter

نقد و بررسیِ کتاب "ظلم، جهل و برزخیان زمین" نوشته‌ی محمد قائد

لطفاً الاغ را بیرون پارک کنید
هیئت حاکمهٔ مصر ظاهراً خیلی زود، فقط پس از چند ساعت گندکاری، متوجه شد واردکردن شتر به مبارزه‌ای سیاسی در میدان اصلی پایتخت یک کشور آبرومند ِ پـُر بروبیا کنار دریای مدیترانه تا چه حد اشتباه بود و کل ملت عرب را خوارتر کرد.  قول داده‌اند تحقیق کنند اما، به گفتهٔ‌ حافظ، "آبرو می‌رود ای ابر ِ خطاشوی ببار/ که به دیوان عمل نامه‌سیاه آمده‌ایم."
 
در تاریخ مدرن، نخستین هجمهٔ‌ خرکی به مخالفان سیاسی در نیمهٔ قرن نوزدهم ثبت شد.  کلیسا از دهه‌ها پیش مالیده و پلاسیده بود و فرمان خداوند در هیاهوی تظاهرات سیاسی در میدانها چندان خریدار نداشت.  کارل مارکس در اثر کم‌‌همانندش، هجدهم برومر لوئی بناپارت، نشان داد چگونه برادرزادهٔ سردار بزرگ از در و دهات کمک گرفت و چماقدار وارد کارزار کرد تا تظاهرات روشنفکران شهری و کارگران را وسط پاریس خرد کند، در قدرت بماند و امپراتور شود.

آذر 57 رژیم ِ درحال‌عزیمت ایران در یکی دو شهر، از جمله نجف‌آباد، اسب وارد کارزار سرکوبی ِ تظاهرات سیاسی کرد ـــــ اسبهایی خوش‌نژاد و خوب‌تغذیه‌شده که پیدا بود پنج دقیقه هم به گاری بسته نشده‌اند و سوارکارانی که قیافه و ژاکت سبزرنگ بعضی از آنها داد می‌زد تکاور و درجه‌دار دژبان و یکان تشریفات ارتشند.
 
در مقابل، عاشقان ولایتْ موتورسیکلت رو کردند و دود و صدای اسکادران سوزوکی و یاماها و هوندا که گویا شبانه با بریدن قفل تجارتخانه‌ها بلند کرده بودند تبدیل به ابزار بیان اعتراض شد.
 
چرا هیئتهای حاکمه‌ای که متهمند جمعی کوچک را فربه می‌کنند در روز تنگنا باید چشم‌انتظار اعجاز فضاحت‌بار شترسوار و موتورسوار باشند و نفرات آموزش‌دیدهٔ نیروهای مسلحشان را به حد چماقدار پشت‌کوهی تنزل دهند؟ چند مرد قابل‌احترام خوش‌صحبت و، مؤثرتر از آن، حضور شماری زن شیک درس‌خواندهٔ مشهور در وسط میدان شهر به مراتب بیش از خیل بی‌شکل رجّاله اثرگذار نیست؟
 
بزن‌بهادرها معمولاً عقبهٔ‌ لشکری‌اند که در هچل افتاده است و سرداران ناامید نگونبختش از بعدیها و آیندگان و همه کس و همه چیز انتقام می‌گیرند: سطح مبارزه را به ماهیچهٔ اوباش چماقدار تنزل می‌دهند و پیروزی این قبیل آدمها را تضمین می‌کنند.  مردان محترم درس‌خواندهٔ هیچ جامعه‌ای داوطلب کتک‌کاری نیستند، ‌تا چه رسد زنان ـــــ و خردسالان که بهتر است آنها هم حضورشان ممکن باشد تا متمدنانه حرف‌زدن یاد بگیرند.
 
میدان نبرد می‌توانست پای صندوقی باشد که به گندش کشیدند.  حالا برای ترساندن مردم طبقهٔ متوسط بیش از شیرینکاری شترسوار و موتورسوار کار چندانی از دستشان ساخته نیست.
15 بهمن 89

 

 
منورالفکران سیاه‌نامه
پرزورترین حملهٔ‌ معرکه‌گیرها به روشنفکران است که شبه‌روشنفکر و روشنفکر‌نما هم خوانده می‌شوند.  وقتی احساس می‌کنند قافیه تنگ آمده و جز رفع شبهه چاره‌ای نمانده است رگبار سرزنش و پرخاش همیشگی‌ را به سر پرسندهٔ شکاک می‌بارانند: دست بردارید از تکرار این حرفها؛ والله مردم ما خیلی خوبند، قدرشان را بدانید؛ این مملکت ِ فردوسی‌ها و مولوی‌ها و سعدی‌ها و حافظ‌هاست اما ‌روشنفکر جز انکار و وهن و خرابکاری و شبهه‌افکنی وظیفه‌ای برای خود قائل نیست.
 
چنین تاکتیکی البته معرکه‌گیر را از تنگنا نجات نمی‌دهد.  پرسندهٔ شکـّاک احتمالاً خواهد گفت اما زمان درازی است روشنفکرها کاره‌ای نیستند و زمام امور به دست نیروهای اصیل افتاده.  پس چرا به این طرز هولناک پسرفت کرده‌ایم و بدتر از هر زمان دیگری (به گفتهٔ ملک‌الشعرای بهار) "کشتی ایران به گرداب بلاست/ کار ایران با خداست"؟      
 
ضدحمله در برابر چنین بحثی پشتک و واروست: اگر روشنفکرها به اندازهٔ کافی شعور ‌داشتند و عمق فرهنگ و اعتقادات مردم ما را درک می‌کردند حالا در چنین اوضاعی نبودیم.
 
پرسندهٔ شکـّاک ممکن است بگوید: پس در چه وضعی ‌بودیم؟ مثل خارجه شده بودیم؟ چرا فکر می‌کنیم واحه‌های این صحاری بتواند مثل خارجه شود؟ درهرحال، روشنفکران خطر غلتیدن به ورطهٔ  کنونی را در افق می‌دیدند و، ‌از جمله، هشدار می‌دادند مخالفت با فکر برابری تمام افراد جامعه به نتیجه‌ای وخیم می‌انجامد (سلیمان میرزا اسکندری زمانی که این را در مجلس چهارم گفت نزدیک بود سر بازار تکفیر شود؛ و گناه محمد مصدق را که رساله نوشت مستثنا کردن بخشی از رعایا از شمول قوانین یعنی کاپیتولاسیون، هرگز نبخشودند، مرتد اعلامش کردند و قاعدتاً اکنون در جهنم است).
 
منورالفکرها منادی فکر زندگی جدید و جامعهٔ جدید بودند که از دنیای بیرون وارد می‌شد و ایران فتحعلیشاه را به ایران ربع چهارم قرن بیستم تبدیل کرد.  اما مانند هر انسان فانی دیگری قادر به پیش‌بینی‌ نبودند که نه تنها اهل منبر بلکه (به گفتهٔ خلخالی) "یک مشت نخود و لوبیافروش" بازار هم بخواهند وزیروکیل شوند (در ضمن، پیشگویی در شرع اسلام حرام است).  تا آنجا که به تحلیل اصول مربوط می‌شود دشوار بتوان بدون مواردی به هم پیوسته در یک شخص یا جریان فکری، ادعا کرد از فهم فرهنگ این جامعه ناتوان بوده‌اند.  مثلاً مقایسه کنیم دادگستری ِ محصول فکر امثال داور و کسروی را با قوهٔ قضائیهٔ فاقد دادسرا و دستپخت بازارــ‌حوزه که دامت افاضاتهٔ خودی، نه روشنفکر غربزده، اذعان می‌کند "ویرانه" است. 
 
فهرستی تهیه کنیم از نام مثلاً ٢٠ روشنفکر ایرانی از قرن نوزدهم تا رژیم اسلامی، به اضافهٔ سفیر اینگیلیس، یک مأمور اینتلیجنس سرویس و یک مأمور سازمان سیا.  لیست سیاه را بدهیم به سازندگان سریالهای تاریخی تلویزیون وطنی که آدمکهایی مثل طوطی کوکی مدام حرف از لزوم نابودی شعائر و ارزشهای مردم این مملکت می‌زنند، و از آنها بخواهیم سناریویی بنویسند که آن ٢٣ مرد خبیث نقشه می‌کشند کشور را به هرج‌ومرجی که اینک در آن است بکشانند.  بینهایت بعید است حتی تلویزیون وطنی بتواند قصه‌ای ببافد که منورالفکرها و جواسیس و سرسپردگان بیگانه و عُمـّال استعمار چنین چپاول بیرحمانه‌ای را قابل تصور می‌دانستند، تا چه رسد که برنامهٔ عمل سیاسی‌شان بوده باشد.
 
سال ٨٨ متن مصاحبه‌ای با سیمین دانشور انتشار یافت که در آن می‌گفت "روشنفکران ما غالباً غافل از ریشه‏‌داربودن مذهب در میان مردم ایران بوده‌‏اند و هستند"؛ "تنها رشته‏‌ای که مردم ایران را به ‏هم می‏‌پیوست مذهب بوده و هست"؛ "روشنفکران ما هیچ‏گونه تماس واقعی و رودررو با دیگر مردم نداشته‌‏اند."
 
آن حرفها را ظاهراً بزرگ‌بانوی ادبیات ایران در سالهای پایان عمر زد که دچار زوال مغزی و عقلی بود.  نواندیشان دینی هم که گرفتار چنان عارضه‌ای نیستند تبلیغ می‌کرده‌اند روشنفکری در ایران ابتر و عوضی و ناقص و نارس و از مرحله پرت‌ است، روشنفکری ِ واقعی تازه با خود آنها شروع شده و قرار است از سال صفر تاریخ انشاءالله به کلاس دوم برویم، یا برده شویم.
 
هم آن مصلح اجتماعی و هم اینان نعل وارونه می‌زنند.  می‌کوشند مسئول اغتشاش کنونی و آیندهٔ تاریک ایران را موجودی به نام "روشنفکرها" معرفی کنند که حتی وقتی کسی و کار‌ه‌ای نباشد همچنان مسئول وقایعی (مانند تحولات ٥٧) است که باید پیش‌بینی می‌کرد و می‌‌توانست مانع وقوع آنها شود.  جرئت ندارند بازار و حوزه و مهاجمان صحاری را مستقیماً و کلاً مسئول بدانند.  پس گناه فاجعهٔ تاریخی را به گردن ‌روشنفکران غافل و شوت می‌اندازند.
محمد قائد