بخش‌هایی از فصل چهارم:
سقوط از متعالی به مبتذل در رویاروییِ فرهنگها
برخی غربیان ایران را عمیقا دوست داشته‌اند، ترجیح می‌داده‌اند همین‌جا بمانند و در مواردی کوشیده‌اند به این مردم خدمت کنند. کسانی از آنها این کشور را در جهان سوم مکانی ممتاز با مردمی بسیار مغرور و جامعه‌ای آکنده از ادبیات و شعر و فلسفه دیده‌اند. یک دیپلمات آلمانی جهاندیده که به چندین زبان غربی و شرقی تسلط داشت و هشت سال در تهران کاردار بود بعدها نوشت: " در هیچ‌جا به اندازه ایران این همه دوست خوب نداشته‌ام و این همه آدم که ارزش آشنایی داشته باشند نشناخته‌ام. بعضی سالهای بسیاری را در این کشور گذراندند و همین جا به خاک رفتند. اما درجه تأیید این فرهنگ و جامعه از سوی ناظران تا حد زیادی بستگی به دور یا نزدیکی آنها به مردم ایران دارد. در نمای درشت، ریزه کاری‌هایی به چشم می‌آید که در چشم‌انداز دیده نمی‌شود. نظر پر تحقیرِ اشخاصی از قبیل گوبینو را که آشکارا پیشداوری‌های نژادپرستانه قرن نوزدهمی داشت، هرچند که مشاهداتش در مواردی واقعا جالب است، کنار بگذاریم و ایران را از دید کسانی ببینیم که از نزدیک با ایرانیان معاشرت و بخصوص رابطه کاری داشته‌اند. آن تصویر، چه در گذشته و چه امروز، در چشم بسیاری خارجیان از این قرار بوده است: سرزمینی خشک و بد آب و هوا، شهرهایی با معماری زشت، جامعه ای نیمه متمدن، مردمی دو رو و خوگرفته به کرنش در برابر بالادست و تكبر به زیردست، با درجاتی بسیار متفاوت در برخورداری از صفت درستکاری، که از داشتن مربیان دلسوز و باصلاحیت محرومند. تا پیش از آن روایت، چنین تصویری با صراحت روی کاغذ نیامده بود، به این سبب که کمتر سیاحی تا آن حد آزرده خاطر شده بود.

در روانشناسی اجتماعیِ برخورد فرهنگها و طبقات چند نکته می توان یافت. اول، هرچه طرف انتقاد کننده قوی‌تر باشد، ضربه‌ی وارده دردناک‌تر و احساس مظلومیت در طرف ضعیف بیشتر است.
دوم، روند فرافکنی (به مصداق " تیر از کمان چو رفت نیاید به شست باز ) برگشت ناپذیر است. زمانی که صفتی به دیگران، یا به طرف مقابل، نسبت داده شد، طرف نسبت دهنده هرگز از نظر روحی قادر نخواهد بود آن را پس بگیرد و بپذیرد این در واقع خصلت خود اوست که همانند خدنگی زهرآگین به سوی حریفان پرتاب شده. درجه‌ی عقل و انصاف فرد در این داوری کم تأثیر است زیرا موضوع بیش از آنکه عقلانی باشد مربوط به مکانیسمی دفاعی و توجیهی است. پس از بیرون انداختن آب دهان، بلعیدن آن بینهایت دشوار است، و خون پس از خروج از بدن، ناپاک تلقی می شود.
وقتی فرهنگی از سوی فرهنگ بالادست تحقیر می شود، پاسخ آن ممکن است نه مقابله به مثل، بلکه پرخاش باشد. فرهنگ قوی‌تر به فرهنگ ضعیف‌تر نزدیک می‌شود و به معاینه آن می‌پردازد، در حالی که فرهنگ ضعیف‌تر نه تنها قادر به چنین کاری نیست بلکه از فهم گزارش حریف از آن معاینه در می‌ماند.

بخش‌هایی از فصل پنجم:
اصلاحات دینی به عنوان مبحثی درون‌فرهنگی

انسان در همان حال که جهت حرکت خویش در دریای حوادث را با ستاره‌ی قطبی وجدان تنظیم می‌کند، ناچار است خودِ ستاره‌ی قطبی را هم بیابد و مرز میان خیر و شر را تعیین کنند. این معادله‌ی دشوار بیش از یک مجهول دارد و متغیرهای آن بر یکدیگر اثر می‌گذارند.

امتیاز انسان در تربیت‌پذیری و قدرت یادگیری و توانایی‌اش در انتقال تجربه‌هاست، نه در فطرت طبیعی‌اش. پاره‌ای رفتارهای فطری، به معنی قدیمی، ناخوشایندتر از آنند که قابل تقدیس باشند. آنچه از ما بر می‌آید رجوع به اتفاق نظر و قرارداد است و بس. صدها مورد و مثال و نمونه‌ی دیگر وجود دارد که نشان دهد نظر اصحاب نمایندگی طبیعی و اقتصاد فطری معطوف به ایدئولوژیها و خرده‌فرهنگ‌هایی معین است، نه به کل بشر در همه جا و در هر شرایطی. عادات آشنا را نباید به معنی فطرتِ واحد و یگانه‌ی انسان گرفت. مجموعه‌ی عادات موجود در فرهنگها با یکدیگر متفاوتند و هر فرهنگی، بسته به دگرگونی در پایه‌های مادی آن و شدت فشاری که از بیرون وارد می‌شود، تغییر می‌کند. ما در باره‌ی فطرت و طبیعت بشر بسیار کمتر از آن می‌دانیم که بتوانیم اطلاعاتمان را مبنای بحثی اجتماعی بگیریم، تا چه رسد که بر پایه‌ی آنها قانون وضع کنیم.

از نظر فطرت قدیم، بشر میل دارد فاصله پاسخ و انگیزه هرچه کمتر باشد. از نظر فرهنگ جدید، دادگاه فوری و اعدام سرپایی به جامعه صدمه می زند. پس فرهنگ بر فطرت تقدم می‌یابد تا رفتار مردم بهبود یابد.

ده سال در آشوب و اغما - 1
http://www.mghaed.com/essays/comment-and-review/decade_of_chaos_and_coma.1.htm

گفتگو، نجوا، فریاد
اااااااااااااااااااااااااا
نیمهٔ دوم دههٔ ۷۰ در ایران روی مضمونی تبلیغ می‌شد که بدعتی ناب نداشت اما به نظر کسانی تازه می‌رسید: گفتگوی تمدنها.
در واقعیت تاریخی، فرهنگها دست‌کم در هزارسال گذشته در شرق دریای مدیترانه در حال بده‌بستان بوده‌اند. بين مردمان از نظر جغرافیایی دور از هم نیز گفتگو جريان داشته: با نجوای تحقيق و ترجمه؛ با لبخند رفاقت، تجارت، رقابت و‌ تقلید؛ با دشنهٔ‌درآستین و جاسوسی، و البته با غریو هجوم و فریاد جنگ.

آنچه در ایران جان کلام تبلیغات پرفشار آن دهه به نظر می‌رسید این بود که اسلام تجلّی حقیقت است، شیعی‌گری وجه اصلی و بارز اسلام، ایران مهد تشیّع و خود ما (یعنی کسانی که در ایران برندهٔ چند انتخابات شدند) نمایندهٔ شیعیان خیراندیش و ترقیخواه.

با واقعهٔ ۱۱ سپتامبر که نخستین هجوم سازمان‌یافتهٔ افرادی معدود به قلب دولتی خارجی در آن سوی دریاها بود، و اندکی بعد از پرده بیرون‌افتادن اینکه در مملکت پیشنهاددهندهٔ گفتگوی تمدنها رندان حق‌پرست در صدد ساختن بمب اتمی‌‌اند آن پروژهٔ تبلیغاتی به فراموشی سپرده شد.

نگارنده چند سال روی این مضمون کار کرد که فاصلهٔ بین خرده‌فرهنگ‌های جامعه‌ای مانند ایران بیش از فاصلهٔ آنها با فرهنگ غالب مثلا جنوب و شرق اروپاست و اگر برای وصل‌کردن آمده‌اید چراغ خانهٔ خودمان را روشن کنیم.
چندین سال گذشت تا متن از چاپخانه بیرون آمد. دوازده سال پس از انتشار، شاید بحث و پیام آن متن بیش‌ازپیش موضوعیت داشته باشد: نبرد فرسایشی واقعی بین اسلام و ایران در داخل خود این کشور شدیدتر از تضاد ساختگی و تبلیغاتی با قدرتهای خارجی است.
ساختار متن متمرکز بر نمونه‌های پیشین و کنونی آن نبرد در وطن نگارنده است: مشاهدات عینی، مرور در متون و نتیجه‌گیری از تطبیق آنها. پشت آن مشاهدات نظريه‌ جریان دارد اما می‌توانم ادعا كنم كاری است جدی‌تر از تكرار و رونويسی نظريه‌ها.

جلسه همراه با عرایض مادر عروس در ابتدا و میانهٔ بحث خواهد بود.

بخش‌هایی از فصل ششم:
خرده‌فرهنگ‌ها و تولید اسطوره: سه روزی که ایران را همچنان تکان می‌دهد

ملتها نیز مانند افراد گاه قادر به خلاص‌کردنِ خویش از بارِ پاره‌ای خاطرات نیستند. از دیدگاه مکتب روانکاوی، افرادی میل ندارند برخی دلمشغولی‌های دردناک را به فراموشی بسپارند. گرچه از سنگینیِ نفس‌گیرِ آن خاطرات در عذابند، برای انصراف خاطر از موضوع‌های پررنجِ دیگری به آن یادها نیازمندند.

گرفتاري احتمالی جامعه‌ی ایران نه در حافظه‌ی تاریخی، بلکه در ناپیگیریِ رفتاری و فقدان انسجام از نظر جهت حرکت جامعه است.

روند فرافکنی به آسانی برگشت‌پذیر نیست و در کشمکش میان آدمها، زمانی که صفتی به دیگران، یا به طرف مقابل، نسبت داده شد، طرفِ نسبت‌دهنده به دشواری بتواند آن را پس بگیرد و بپذیرد این درواقع خصلت خود اوست که همانند خدنگی زهرآگین به سوی حریفان پرتاب شده. اِشراف به این اصل شاید در نسلهای آینده به گشایش در عقده ۲۸ مرداد کمک کند. اما این کار به نقد و تحلیلی نیاز دارد که تا وقتی یک یا چند خرده‌فرهنگ احساس مظلومیت کنند امکان آن دست نخواهد داد. اسطوره‌ی ۲۸ مرداد بیش از آنکه حامل درسی تاریخی در سیاست باشد در شمار غمنامه‌هایی است که خرده فرهنگ ها تولید می‌کنند تا شکستهای ادواری و محتومشان حماسه و مرثیه به نظر برسد و بتوانند از احساس مظلومیت خویش، به نحوی خودآزارانه، لذت ببرند.

pressure_group.pdf

جلسه ضبط شده نقد و بررسی کتاب ' ظلم، جهل و برزخیان زمین' در کلاب هاوس.
https://www.youtube.com/watch?v=I3BNmZQGFpo&ab_channel=APortraitofTheWriter

نقد و بررسیِ کتاب "ظلم، جهل و برزخیان زمین" نوشته‌ی محمد قائد

لطفاً الاغ را بیرون پارک کنید
هیئت حاکمهٔ مصر ظاهراً خیلی زود، فقط پس از چند ساعت گندکاری، متوجه شد واردکردن شتر به مبارزه‌ای سیاسی در میدان اصلی پایتخت یک کشور آبرومند ِ پـُر بروبیا کنار دریای مدیترانه تا چه حد اشتباه بود و کل ملت عرب را خوارتر کرد.  قول داده‌اند تحقیق کنند اما، به گفتهٔ‌ حافظ، "آبرو می‌رود ای ابر ِ خطاشوی ببار/ که به دیوان عمل نامه‌سیاه آمده‌ایم."
 
در تاریخ مدرن، نخستین هجمهٔ‌ خرکی به مخالفان سیاسی در نیمهٔ قرن نوزدهم ثبت شد.  کلیسا از دهه‌ها پیش مالیده و پلاسیده بود و فرمان خداوند در هیاهوی تظاهرات سیاسی در میدانها چندان خریدار نداشت.  کارل مارکس در اثر کم‌‌همانندش، هجدهم برومر لوئی بناپارت، نشان داد چگونه برادرزادهٔ سردار بزرگ از در و دهات کمک گرفت و چماقدار وارد کارزار کرد تا تظاهرات روشنفکران شهری و کارگران را وسط پاریس خرد کند، در قدرت بماند و امپراتور شود.

آذر 57 رژیم ِ درحال‌عزیمت ایران در یکی دو شهر، از جمله نجف‌آباد، اسب وارد کارزار سرکوبی ِ تظاهرات سیاسی کرد ـــــ اسبهایی خوش‌نژاد و خوب‌تغذیه‌شده که پیدا بود پنج دقیقه هم به گاری بسته نشده‌اند و سوارکارانی که قیافه و ژاکت سبزرنگ بعضی از آنها داد می‌زد تکاور و درجه‌دار دژبان و یکان تشریفات ارتشند.
 
در مقابل، عاشقان ولایتْ موتورسیکلت رو کردند و دود و صدای اسکادران سوزوکی و یاماها و هوندا که گویا شبانه با بریدن قفل تجارتخانه‌ها بلند کرده بودند تبدیل به ابزار بیان اعتراض شد.
 
چرا هیئتهای حاکمه‌ای که متهمند جمعی کوچک را فربه می‌کنند در روز تنگنا باید چشم‌انتظار اعجاز فضاحت‌بار شترسوار و موتورسوار باشند و نفرات آموزش‌دیدهٔ نیروهای مسلحشان را به حد چماقدار پشت‌کوهی تنزل دهند؟ چند مرد قابل‌احترام خوش‌صحبت و، مؤثرتر از آن، حضور شماری زن شیک درس‌خواندهٔ مشهور در وسط میدان شهر به مراتب بیش از خیل بی‌شکل رجّاله اثرگذار نیست؟
 
بزن‌بهادرها معمولاً عقبهٔ‌ لشکری‌اند که در هچل افتاده است و سرداران ناامید نگونبختش از بعدیها و آیندگان و همه کس و همه چیز انتقام می‌گیرند: سطح مبارزه را به ماهیچهٔ اوباش چماقدار تنزل می‌دهند و پیروزی این قبیل آدمها را تضمین می‌کنند.  مردان محترم درس‌خواندهٔ هیچ جامعه‌ای داوطلب کتک‌کاری نیستند، ‌تا چه رسد زنان ـــــ و خردسالان که بهتر است آنها هم حضورشان ممکن باشد تا متمدنانه حرف‌زدن یاد بگیرند.
 
میدان نبرد می‌توانست پای صندوقی باشد که به گندش کشیدند.  حالا برای ترساندن مردم طبقهٔ متوسط بیش از شیرینکاری شترسوار و موتورسوار کار چندانی از دستشان ساخته نیست.
15 بهمن 89

 

 
منورالفکران سیاه‌نامه
پرزورترین حملهٔ‌ معرکه‌گیرها به روشنفکران است که شبه‌روشنفکر و روشنفکر‌نما هم خوانده می‌شوند.  وقتی احساس می‌کنند قافیه تنگ آمده و جز رفع شبهه چاره‌ای نمانده است رگبار سرزنش و پرخاش همیشگی‌ را به سر پرسندهٔ شکاک می‌بارانند: دست بردارید از تکرار این حرفها؛ والله مردم ما خیلی خوبند، قدرشان را بدانید؛ این مملکت ِ فردوسی‌ها و مولوی‌ها و سعدی‌ها و حافظ‌هاست اما ‌روشنفکر جز انکار و وهن و خرابکاری و شبهه‌افکنی وظیفه‌ای برای خود قائل نیست.
 
چنین تاکتیکی البته معرکه‌گیر را از تنگنا نجات نمی‌دهد.  پرسندهٔ شکـّاک احتمالاً خواهد گفت اما زمان درازی است روشنفکرها کاره‌ای نیستند و زمام امور به دست نیروهای اصیل افتاده.  پس چرا به این طرز هولناک پسرفت کرده‌ایم و بدتر از هر زمان دیگری (به گفتهٔ ملک‌الشعرای بهار) "کشتی ایران به گرداب بلاست/ کار ایران با خداست"؟      
 
ضدحمله در برابر چنین بحثی پشتک و واروست: اگر روشنفکرها به اندازهٔ کافی شعور ‌داشتند و عمق فرهنگ و اعتقادات مردم ما را درک می‌کردند حالا در چنین اوضاعی نبودیم.
 
پرسندهٔ شکـّاک ممکن است بگوید: پس در چه وضعی ‌بودیم؟ مثل خارجه شده بودیم؟ چرا فکر می‌کنیم واحه‌های این صحاری بتواند مثل خارجه شود؟ درهرحال، روشنفکران خطر غلتیدن به ورطهٔ  کنونی را در افق می‌دیدند و، ‌از جمله، هشدار می‌دادند مخالفت با فکر برابری تمام افراد جامعه به نتیجه‌ای وخیم می‌انجامد (سلیمان میرزا اسکندری زمانی که این را در مجلس چهارم گفت نزدیک بود سر بازار تکفیر شود؛ و گناه محمد مصدق را که رساله نوشت مستثنا کردن بخشی از رعایا از شمول قوانین یعنی کاپیتولاسیون، هرگز نبخشودند، مرتد اعلامش کردند و قاعدتاً اکنون در جهنم است).
 
منورالفکرها منادی فکر زندگی جدید و جامعهٔ جدید بودند که از دنیای بیرون وارد می‌شد و ایران فتحعلیشاه را به ایران ربع چهارم قرن بیستم تبدیل کرد.  اما مانند هر انسان فانی دیگری قادر به پیش‌بینی‌ نبودند که نه تنها اهل منبر بلکه (به گفتهٔ خلخالی) "یک مشت نخود و لوبیافروش" بازار هم بخواهند وزیروکیل شوند (در ضمن، پیشگویی در شرع اسلام حرام است).  تا آنجا که به تحلیل اصول مربوط می‌شود دشوار بتوان بدون مواردی به هم پیوسته در یک شخص یا جریان فکری، ادعا کرد از فهم فرهنگ این جامعه ناتوان بوده‌اند.  مثلاً مقایسه کنیم دادگستری ِ محصول فکر امثال داور و کسروی را با قوهٔ قضائیهٔ فاقد دادسرا و دستپخت بازارــ‌حوزه که دامت افاضاتهٔ خودی، نه روشنفکر غربزده، اذعان می‌کند "ویرانه" است. 
 
فهرستی تهیه کنیم از نام مثلاً ٢٠ روشنفکر ایرانی از قرن نوزدهم تا رژیم اسلامی، به اضافهٔ سفیر اینگیلیس، یک مأمور اینتلیجنس سرویس و یک مأمور سازمان سیا.  لیست سیاه را بدهیم به سازندگان سریالهای تاریخی تلویزیون وطنی که آدمکهایی مثل طوطی کوکی مدام حرف از لزوم نابودی شعائر و ارزشهای مردم این مملکت می‌زنند، و از آنها بخواهیم سناریویی بنویسند که آن ٢٣ مرد خبیث نقشه می‌کشند کشور را به هرج‌ومرجی که اینک در آن است بکشانند.  بینهایت بعید است حتی تلویزیون وطنی بتواند قصه‌ای ببافد که منورالفکرها و جواسیس و سرسپردگان بیگانه و عُمـّال استعمار چنین چپاول بیرحمانه‌ای را قابل تصور می‌دانستند، تا چه رسد که برنامهٔ عمل سیاسی‌شان بوده باشد.
 
سال ٨٨ متن مصاحبه‌ای با سیمین دانشور انتشار یافت که در آن می‌گفت "روشنفکران ما غالباً غافل از ریشه‏‌داربودن مذهب در میان مردم ایران بوده‌‏اند و هستند"؛ "تنها رشته‏‌ای که مردم ایران را به ‏هم می‏‌پیوست مذهب بوده و هست"؛ "روشنفکران ما هیچ‏گونه تماس واقعی و رودررو با دیگر مردم نداشته‌‏اند."
 
آن حرفها را ظاهراً بزرگ‌بانوی ادبیات ایران در سالهای پایان عمر زد که دچار زوال مغزی و عقلی بود.  نواندیشان دینی هم که گرفتار چنان عارضه‌ای نیستند تبلیغ می‌کرده‌اند روشنفکری در ایران ابتر و عوضی و ناقص و نارس و از مرحله پرت‌ است، روشنفکری ِ واقعی تازه با خود آنها شروع شده و قرار است از سال صفر تاریخ انشاءالله به کلاس دوم برویم، یا برده شویم.
 
هم آن مصلح اجتماعی و هم اینان نعل وارونه می‌زنند.  می‌کوشند مسئول اغتشاش کنونی و آیندهٔ تاریک ایران را موجودی به نام "روشنفکرها" معرفی کنند که حتی وقتی کسی و کار‌ه‌ای نباشد همچنان مسئول وقایعی (مانند تحولات ٥٧) است که باید پیش‌بینی می‌کرد و می‌‌توانست مانع وقوع آنها شود.  جرئت ندارند بازار و حوزه و مهاجمان صحاری را مستقیماً و کلاً مسئول بدانند.  پس گناه فاجعهٔ تاریخی را به گردن ‌روشنفکران غافل و شوت می‌اندازند.
محمد قائد

پرستوها كوچانده می‌‌شوند
در نوعی فیلمفارسی دهۀ 30 كه می‌توان آن را ’سينمای مجيد محسنی‘ رده‌بندی كرد، شخصيت اصلی از هياهوی دزدبازار، يعنی تهران، بيزار می‌شود و با بقچه‌بنديل به صفای روستا و صدای جويبار و بوی‌ آغل (البته در گيلان، نه صحاری خشك) برمی‌گردد تا با خاطری آسوده زندگانی سراسر محبت پيشين‌ را از سر گيرد.  تمثيل رجعت به زادبوم، بازگشت پرستوهای ‌معصوم به آشيانه‌ای‌ امن دور از چنگال لاشخورهای پليد.

مضمون تباهی ِ متروپوليس (كلانشهر) سياه در ادبيات غرب هم سابقه داشت.  با رشد ادبيات داستانی در ايران پس از سال 1300، تهران مخوف و تهران پليد و شهر بی‌عصمت و شهرنشينان بی‌مرام ِ بيگانه با شرف و ناموس و ارزشهای انسانی و اخلاقی در اين‌جا هم مضمون رمانهای‌ پرخواننده شد.  برخی قلمزنان نه تنها خروج از اين جهنم را قوياً به ديگران توصيه می‌كردند، بلكه انگار دست به دعا برداشته بودند اين شهر سراسر پلشتی در آتش بسوزد و در نهر خون غرق شود.

نويسندگان اين قبيل مطالب، كه عمدتاً در تهران خواننده داشت، خودشان معمولاً جايی نمی‌رفتند جز برای پيك‌نيك و گردش و هواخوری در مناطق خوش‌آب‌وهوای‌ اطراف آن.  اما اين طرز فكر كه شهر تهران، در هوای‌ مفرّح دامنۀ البرز، بايد از پليديها پاك شود سبب شد مجرمان سابقه‌دار را به شهرهای دور و بدآب‌وهوا تبعيد كنند.  ”بندر ِ عباس جای‌ لاتاس“ بيان اين تلقی در ميان عامـّه بود.

امروز ذكر نام هر شهری در احكام دادگاههای تهران به‌عنوان تبعيدگاه محكومان اعتراض شديد اهالی‌ آن را برمی‌انگيزد كه با صدای رسا خطاب به ساكنان پايتخت خواهند گفت: تبهكارهايی كه پرورش داده‌ايد برای خودتان نگه داريد؛‌ ما فقط از انسانهای صحيح استقبال می‌كنيم.
....

 جن در كمد
 
آدمهايی تا زير تخت و پشت پرده را وارسی نكنند و در ِ كمد اتاق خواب را چهارتاق نگذارند خوابشان نمی‌برد.  بعضی برعكس بايد در ِ كمد لباس را قفل كنند مبادا كسی يا موجودی در آن‌جا مخفی شده باشد يا بعداً مخفی‌ شود.  كسانی اگر شب در خانه تنها باشند در ِ اتاق خواب را محكم از داخل قفل می‌كنند در همان حال كه چراغ تمام اتاقهای دیگر را روشن می‌گذارند، گرچه اقدام اخير منطقاً به مهاجمان امكان می‌دهد راحت‌تر بيايند و بروند.

در آمريكا از دهه‌ها پيش كسانی غرق اين فكر بوده‌اند كه موجوداتی از كرات ديگر آمده‌اند و خودشان را جزو ”ما“ جا زده‌اند.  بابايی كه دم سبزی‌‌فروشی هويج سوا می‌كند، يا همسايۀ ‌روبه‌رويی، چه بسا يكی از”آنها“ باشد كه ماسك آدميزاد بر چهره دارد.  ‌اين استدلال كه بيرون از كرۀ زمين، در منظومۀ‌ شمسی و تا ميلياردها فرسخ ِ نوری‌ در كهكشان پرنده پر نمی‌زند و نشانه‌ای از سفينه‌های مسافران هوشمند ديده نشده البته به خرج آدمهای خيالاتی نمی‌رود.  بشقاب پرنده، آقا.  از بشقاب پرندۀ‌ ‌نامرئی غافل نباشيد.

اگر در چنان مملكتی اين قبيل اشخاص جمعيت و نشريه دارند و مدام به ”آنها“ فكر می‌كنند، تعجبی‌ ندارد در جايی‌ مانند ايران داستانسرايی كنند كه كسانی ابتدا يهودی‌ بوده‌اند بعد بابی ‌شده‌اند بعد بهائی شده‌اند بعد وهـّابی شده‌اند بعد مسيحی شده‌اند بعد وانمود كرده‌اند مسلمان شده‌اند اما همچنان زيرآبی می‌روند و كارشان زدن زيرآب ”ما“ست.

پدرِ پدرِ پدربزرگ در قرنهای پيش به آئين ”آنها“ گرويد اما نوه و نبيره، که از گهواره در آن آئین پرورش یافته‌اند، همچنان مرتد قلمداد می‌شوند و در معرض تعقيب‌وآزارند.  پدرِ پدرِ پدربزرگی ديگر در همان عصر به آئين ”ما“ گرويد اما نتيجه و نبيرۀ حی ّ ‌و حاضرش همچنان از ”آنها“ به حساب می‌آيند.
 
 
 

  
مجازات خروج از دين البته روشن است.  سال 71 پزشك ساكن شيراز را كه اعلام كرده بود همچنان سفت‌وسخت مسلمان است اما از اين به بعد نمی‌خواهد شيعه باشد سينۀ ‌ديوار گذاشتند.  در فقه اسلام حكمی برای توجيه اين قتل ‌وجود ندارد.  او‌ را به جاسوسی برای اجانب و پول‌گرفتن از وهـّابيون متهم كردند و پيام مجازات روشن بود: اگر حتی‌ ساير مذاهب اسلام را جدی بگيريد در حكم خروج است و شـَقــّه خواهيد شد (علی ‌شريعتی‌ هم اگر زنده می‌ماند و پس از سال 57 به ايران برمی‌گشت يحتمل آخر و عاقبت ناگواری‌ پيدا می‌كرد).

وضعيت كسانی كه پدرانشان به دين خدا و البته مذهب حـَقــّه پيوسته‌اند به آن سرراستی‌ ‌نيست.  می‌خوانيم كه افشا می‌كنند برخی از ”اينا“ از ”ماها“ نيستند و در واقع جزو ”اونا“ هستند زيرا بزرگتر خانواده‌شان همين يكی‌دو نسل پيش تشرّف حاصل كرد.  تاريخ ايران پر است از زوايای تاريك و بسياری ناگفته‌ها كه تاكنون نگذاشته‌اند عامۀ خواننده‌ها، تا چه رسد به عوام، از آنها خبردار شوند.  معركه‌گيرها متون را حفـّاری‌ می‌كنند تا خرت‌وپرت‌هايی‌ بيابند و برای مصارف روز سر هم كنند.  نسل جوان درس‌خوانده بايد به قضايای تاريخی با ديد انتقادی ‌برخورد كند و بازيچۀ جن‌گيرها نشود.

اول، نومسلمان تا چه مدت ايمان‌آورندۀ آزمايشی به حساب می‌آيد و پس از چه مدت عضو كامل و هميشگی ‌است؟  اگر قرار باشد چندين ميليارد كافر و پيرو مذاهب منسوخ يكی از همين روزها فوج‌فوج داخل مذهب حقــّه شوند، نودينان ِ منتظرِ رستگاری چند وقت عضو علی‌البدل خواهند ماند و تصديق دائمی‌شدن‌ آنها با كيست؟

دوم، اخلاف جديدالاسلام‌ها تا ابد مؤمنان درجه دو خواهند بود؟  اگر در طريق رستگاری تساوی وجود ندارد، پس شرط عدالت است كه ايمان‌آورندگان بعدی بدانند روی پيشانی فرزندانشان خواهند نوشت: اين شخص كاملاً جزو ”ما“ نيست زيرا پدر ِ پدرش همين چند وقت پيش مسلمان شد.

سوم،‌ بافندگان اين قصه‌ها موضوع اصلی‌ و تعيين‌كننده را از نظرها پنهان می‌دارند: مسئوليت فرد و منافع گروهی و طبقاتی.  بازاری ِ‌ متعهد در راه جاری‌شدن احكام الهی و نهی از منكر دست به ترور زده، تا پای اعدام رفته، سالها زندان كشيده و از فرط خداپرستی (و البته بالابودن اوره و اسيد اوريك خون) روی‌ پا بند نيست، اما كسانی ادعا می‌كنند همين اواخر مسلمان شده و لابد دلش جای ديگر است.
 

  
داستانسراها، چه بخواهند و چه نخواهند، دربارۀ نژاد صحبت می‌كنند، ايمان را با نژاد يكی می‌گيرند، تلويحاً می‌گويند فكر در ژن آدم است و قابل تغيير نيست، و نژادها و اقوام را درگير نبردی ‌ابدی می‌دانند.  نقش اجتماعی فرد را، در برابر زوايای پنهان روحی و عقايد يواشكی‌اش،‌ بی‌اهميت جلوه می‌دهند و می‌كوشند انكار كنند كه تقيه پادزهر ِ عقيدۀ زوری است.

 
يهودی‌معرفی‌كردن ِ حاجی ِ جيب‌چون‌بانك و بانفوذ ِ بازار چيزی ‌نيست جز تكثير رسوبات مسموم تزاريسم و نازيسم در لفاف نازك انتقاد از وضع موجود.   پيش از مخالفت با نهان‌دينان ِ فرضی‌ يا واقعی‌ بهتر است ‌مواظب باشیم رندان در سلوفان تحقيق تاريخی، گرايشهای فاشيستی به خوردمان ندهند.  برای رهايی از پنهانكاری و دودوزه‌بازی و تقيه بايد به جبر و عنف در حيطۀ عقيده پايان داد و آزادی وجدان را اصل گرفت.

معركه‌گيرهای شبه‌محقق انگار می‌گويند قربانيان قسر در رفته‌اند چون فشار محتسب و بازجو كم بوده،‌ نه اينكه چرا اصلاً جبر و عنفی ‌در كار بوده.  خوب كه نگاه كنيم مفهوم افشاگريهای‌ تاريخی‌شان اين است كه توّابهای روزگار قديم هم به آنچه مجبور می‌شدند بگويند اعتقاد نداشتند.  اين نشانۀ خباثت زجركشيدگان است يا گواه ثابت‌قدمی‌شان؟
 

  
از كمبودهای اساسی ‌ِ چنين ‌محققانی يكی اين است كه نظر ِ حق‌به‌جانب ِ محتسب و بازجوی روزگار پيش دربارۀ ‌قربانی ِ تغيير دين را از ته كتابها استخراج می‌كنند اما يحتمل هرگز پای حرف دل ايرانی ِ غيرمسلمان معاصر دربارۀ‌ ايرانی ِ مسلمان معاصر ننشسته‌اند.  اگر نشسته بودند شايد می‌فهميدند كه تا چه حد خودش را برتر می‌داند و تا چه حد داغ و درفش محكمۀ شرع بر روح و فكر ــــ‌ البته نه جسم ـــــ او كم‌اثر است.

زن ژاپنی می‌گويد حاجيه‌خانم ايرانی كه روی ماشين لباسشويی‌اش نايلون كشيده و از آن به‌عنوان طاقچه استفاده می‌كند گفته است لباس را بايد سه بار درست و حسابی آب كشيد و هر بار صلوات فرستاد تا طاهر ‌شود.  راوی، كه در فرهنگش كم‌حرفی و بردباری فضايل بزرگی‌اند، می‌گويد اين را از هموطنش ‌شنيده و شخصاً نظری‌ ندارد، اما با تبسم و لحنی فلسفی می‌افزايد شايد ايرانيها در آستانۀ كشف ضرورت ‌تعويض زودبه‌زود و شستن ملافه‌ باشند.

چنين مواردی ممكن است يك در هزار يا ده‌هزار باشد.  مهم اين است:  كافر و مشرك و ملحد را زندانبان و بازجوی پرورش‌يافته در چنان محيطی به سوی حقيقت می‌راند، نه فارغ‌التحصيل دانشكدۀ هنرهای زيبا.

مُشرّف‌شدگان ِ داوطلب معمولاً به اقتضای زناشويی يا اقامت و تحقيق در ممالك مسلمان‌نشين به چنين كاری تن می‌دهند.  مسلمان‌شدنْ بی‌ ضرورت مشخص و از راه دور معمولاً برای آزاردادن ديگران است.  روژه گارودی برای هرچه‌بيشتردرافتادن با يهوديان فرانسه، و محمدعلی كلی برای تف‌انداختن به سفيدپوستان آمريكا دين عوض كردند.
 
می‌خوانيم طبيب و منجـّم روزگار قديم راست‌راستی مسلمان نشد، فقط ادا در می‌آورد.  بعد ‍‌می‌بينيم تلويزيون وطنی دوست دارد ادعا كند ادواردو آنی‌يلـّی در واقع ‌خودكشی نكرد بلكه او را به قتل رساندند چون صميمانه و صادقانه مسلمان شده بود.  پسر ناخلف، نامتعادل، معتاد و مطرود صاحب كمپانی فيات، لابه‌لای عقايدی كه مثل سالاد در كلـّه‌اش تـلنبار شده بود، شايد برای‌ سرشكسته‌كردن پدرش، اعلام كرد به اسلام هم گرايش يافته است.

احساس مشترك احتمالاً بسياری زنان خارجی كه برای ازدواج با مردان ايرانی رسماً‌ به اسلام گرويده‌اند اين است كه فرد اگر در خانوادۀ‌ شيعه به دنيا نيامده باشد شيعه‌شدن پس از چهارپنج‌سالگی امكان ندارد.  شیعه برخوردی ‌است كاملاً عاطفی ‌به جهان بر دو پايه: اعتقاد به معصوميت موروثی، و احساس گناه خودآزارانۀ شديد و دائمی برای‌ رنجی كه چند قـدّيس تحمل كردند (برای خانمی اسپانيايی مقيم ايران، كل جمهوری اسلامی يادآور روزگار كودكی‌‌اش در مدرسۀ وحشتناك كاتوليكها در عهد ژنرال فرانكو بود).
 

  
درهرحال، پراكندن شايعات مهمل شايد اعتبار اين رئيس و آن حا‌ج‌آقا را كمی خدشه‌دار كند اما دردی از جامعه دوا نمی‌كند.  جامعه اين قبيل اشخاص را به پول بی‌حساب و ابزار سركوبی‌شان می‌شناسد، نه اينكه نيمه‌شب در برابر خدای‌ كدام آئين استغاثه می‌كنند و در خلوت خويش چه دعايی می‌خوانند يا نمی‌خوانند.  كسانی كه نمايش انتخابات روی صحنه می‌برند جای پررنگ مـُهر بر پيشانی دارند.  برای رأی‌باختگان چه فرقی می‌كند اين اشخاص ساعات دراز در برابر كدام معبود پيشانی به خاك سوده باشند ــــ‌ يا اصلاً نسوده باشند و اين هم ساختگی باشد؟

خصوصيات قومی البته بسيار مهم است و يكی‌ از گرفتاريهای ايران شايد ته‌نشين‌شدن مزخرف‌ترين خصلتهای اقوام مختلف در ساكنان اين صحاری‌ باشد.  اما اعتقاد به تغييرناپذيری ِ ‌عقيدۀ ‌موروثی،‌ و بنابراين ذاتی، هم مخالف نظريۀ پيشرفت دموكراتيك و هم در تضاد با قرار و قاعدۀ پيوستن به دين خداست.  مسلمان، حتی اگر داستان فطرت الهی‌ را جدی‌ بگيرد، بنا به اصول‌ نمی‌تواند قائل به عقيدۀ‌ ذاتی ‌باشد.

اما وقتی تصميممان را دربارۀ كسی گرفته باشيم قرار و قاعده و اصول كم‌اثر می‌شود. محمد مصدق دوبار، با فاصلۀ‌ سی سال، پشت تريبون مجلس شورای‌ مل‍ی قرآن از جيب در آورد و اشهدين گفت تا در صحت ايمان خويش جای‌ ترديد ‌نگذارد.  با اين همه، مخالفانش در تكفير او ترديد نكردند.