شش دهه پس از شالاپّ بزرگ

در نگاه به پشت سر و آنچه شصت سال پیش در ایران روی داد می‌توان تأمل کرد: چه مقدار از آنچه هدف نهضت ملی‌کردن صنعت نفت بود به دست آمد؟
 
درست‌تر بگوییم: هدفها.  ماجرا چندین لایه و شاخه داشت، هر یک با زمینه و پیشینهٔ خود و رو به سوی مقصودی معین.  هدف اعلام‌شدهٔ به‌دست‌گرفتن صنعت نفت از سوی دولت ایران تنها یکی از اهداف بود.
 
ماجرا چهار بازیگر در داخل دوبه‌دو ـــــ مصدق و حزب توده، دربار و دیانت ــــ و دو بازیگر در خارج داشت: آمریکا و بریتانیا....
#محمد_قائد
http://www.mghaed.com/essays/observation/monumental_splash_six_decades_on.htm

ایرونی‌‏بازی در تاریخ ِ محاوره‌‏ای
و نوستالژی ِ دهۀ چهل

در قرن بیستم در ایران دوره‌‏های فراز و فرود، و امید و ناامیدی، مكرر پیش آمده.  دو دهه كه شاید از نظر رشد برجسته باشد دهه‌‏های ۲٠–١٣١٠ و ۵٠–١٣٤٠ است.  اولی دهۀ پیشرفت و انضباط بود و نیمۀ دوم آن با این توهّم بزرگ همراه شد كه ایران، به‏‌عنوان نزدیك‌‏ترین یاور رایش سوم، در راه تجدید عظمت باستانی است.  كمتر كسی در لزوم و امكان بازگشت به آینده‏‌ای سرشار از مجد و عظمت تردید نشان می‌‏داد.  مردم گمان می‌‏كردند فخر و شكوه در ذات این سرزمین اهورایی است.  فقط باید زنگار را به‌ملایمت، و نه با سختگیری و تندخویی، زدود، از میراث نیاكان پرده‌‏برداری كرد، كارخانۀ ذوب آهن را راه انداخت و در اسرع وقت به پای آلمان نازی رسید.  شاهی مستبد كه می‌‏خواست عین انضباط رایج در آلمان و ژاپن را در این‏‌جا به كار گیرد سخت منفور خلایق شد زیرا ارتباط بین انضباط و پیشرفت برای جامعه‌‏ای تنبل و عرفان‌‏زده و همواره بیزار از حكومت قابل هضم نبود.
http://www.mghaed.com/essays/comment-and-review/1340s_Nostalgia.htm

از فیسبوک سعید گنجی‌زاده:

«دو شیرازی در اقليمِ ذهنِ من»

ابراهیم گلستان در سال ۱۳۰۱ در شیراز چشم به جهان گشود. از نسلیست که Silent Generation خوانده میشوند ولی چندان خاموش نبود. حقوق خواند. در دهه بیست پس از دوره کوتاهی عضویت در حزب توده از آن خارج شد ولی تمایلات چپ داشت و خود را مارکسیست واقعی میدانست. دستی در روزنامه نگاری و نویسندگی و ترجمه و فیلم داشت و یکی از بنیانگذاران موج نو سینمای ایران شمرده میشود. سال ۵۷ به انگلیس رفت و هرگز به ایران برنگشت.
م. قائد در سال ۱۳۲۹ در شیراز چشم به جهان گشود. از نسلیست که Boomer Generation خوانده میشوند ولی اهل غرش نیست. روانشناسی و جامعه شناسی خواند. در قالب چپ و راست نمی‌گنجد. دستی در روزنامه نگاری و نویسندگی و ترجمه و‌ ویراستاری دارد و او ‌را پدر جستارنویسی (Essay) فارسی میدانند. مدتی به انگلیس رفت، سال ۵۷ به ایران بازگشت و هرگز خارج نشد.
هر دو اهل شیرازند ولی بر خلاف عادت مالوف و طریق معروف شیرازی، از تعارفات معمول و‌ افعال معکوس گریزانند. در دیاری که تیغ نقد به سبب ملاحظات بسیار، پیچیده در لفافه‌ کند گردد، نقاد بودن کار ساده‌ای نیست.
هر چند در آغاز سبک آن دو را دوست داشتم ولی با گذشت زمان از گلستان دور و دورتر شدم و به قائد نزدیک و نزدیک تر.
گلستان رطب خورده منع رطب میکرد و نشسته در کاخ تنهایی‌اش، مغرورانه به غرور ایرانی طعنه میزد و سنت مدارانه مدرنیزه ایرانی را به سخره میگرفت. قائد اما واقع‌بینانه به نقد ایرونی بازی و عرفون بازی در نیرنگستان آریایی اسلامی میپردازد.
شاید این قسمت از جستار قائد در ماهنامه‌ی فیلم در سال ۱۳۸۴ به خوبی نشان دهد چرا سبک همشهری‌اش، سید ابراهیم تقوی شیرازی، هر چیزی هست الا گلستان:
« …در دهه‌‏های ٤٠ و ۵٠ ، ابراهیم گلستان مخالفان بسیاری داشت. كسانی به موفقیت او رشك مي‏‌بردند. در شرایطی كه استخدام دائم در جایی كه فرصت كار آزادانۀ فرهنگی به شخص بدهد برای بسیاری از اهل فكر و هنر و قلم آرزو بود، او مي‏‌توانست دیگران را به استخدام در آورد، هرچه دوست دارد بنویسد، هر جا میل دارد برود، هر فیلمی دوست دارد بسازد، حتی اگر به نمایش در نیاید، و برای دولتها كارهای نان‏‌وآب‏‌دار كند بی‌اینكه مستخدم دولت باشد. در جامعه‌‏ای كه داشتن دوربین عكاسی هنوز تجمل به حساب مي‏‌آمد، به‏‌عنوان یكی از نخستین فیلمبرداران ایرانی تلویزیونهای خارجی، به ارز حقوق می‌‏گرفت. كاركردن با خارجیان مجال مي‏‌داد ارتباطهایی گسترده با قدرتمندان برقرار كند ـــشبیه موقعیت مجتبی مینوی: در شرایطی كه بسیاری فضلای دانشگاه از شاه‌‏عبدالعظیم دورتر نرفته بودند، مینوی در لندن زندگی مي‏‌كرد و به گنجینۀ كتابهای فارسی موزۀ بریتانیا، كه برای ادیب ایرانی خواب‌‏وخیال بود، دسترسی داشت. اهل ادب كه با اسطورۀ اینتلیجنس سرویس بزرگ شده‌اند طوری كوتاه می‌‏آمدند كه گویی مینوی با ملكۀ بریتانیا و، از طریق او، با شاه ایران ارتباط دارد.
و باز مثل مینوی، گلستان پرخاشگر و متفرعن و بددهن بود. پیشرفت تا حد زیادی نتیجۀ روحیۀ رقابت‌‏جوی فرد است و چنین خلق‏‌وخویی چه بسا تند باشد. بخشی از این رفتار را باید نتیجۀ تنازع هم دید. در بازاری كوچك با امكانهایی محدود، برخورداری از تنعماتی كه برای دیگران دست‏‌نیافتنی است حسادت می‌‏آفریند، فردی كه در فشار حسودان است واكنش نشان می‌‏دهد، رفتار او را متكبّرانه تلقی می‌‏كنند، علت اولیۀ برخوردها را كنار می‌‏گذارند و به معلول می‌‏پردازند.
باید توجه داشت تنگدستی در آن روزگار شدیدتر از امروز بود. امروز هم فشار نیازهای مادی البته كاملاً جدی است، اما در دهۀ چهل نیازها در حد خورد و خوراك و خریدن كفش بود. اندكی گشایش در سطح زندگی اهل قلم و هنر هم در دهۀ پنجاه اتفاق افتاد. گلستان اصرار داشت به دیگران بگوید خر مانده‌‏اند چون استطاعتِ آدم‌‏شدن ندارند.
…نوشته‌اند بیل هیكاك، ششلول‏‌بندی درغرب آمریكای قرن نوزدهم، بیست‌سی نفر را با تیر زده بود و قسم می‌‏خورد برای دفاع از خود ناچار شده آن آدمها را بكشد. مردم می‌‏گفتند در درستی این حرف تردید ندارند اما چرا لازم است كسی این همه از خود دفاع كند؟ این مصاحبه‏ شاید نشان دهد چرا آقای ابراهیم گلستان آن همه دشمن داشت و چرا بر سر چند تا فیلم و داستان مدام سرگرم زد و خورد بود.»

مستضعفان فرهنگی، گلـّه‌زار اهورايی

دست‌كم در اين مورد مشكل بتوان كاسه‌كوزه را سر كسی شكست.  حاضران برای پيدا كردن مقصر بايد در آينه نگاه كنند.  توطئه‌‌ای در كار نبود.
  
در شامگاه ملايم پائيزی در پارك ملت تهران كسانی بانی ‌خير شده بودند تا تهيه و صرف يك و نيم كيلومتر ساندويچ گوشت شترمرغ به نام اهالی مملكت ايران ثبت شود.  اما تا ناظران كتاب ركوردهای گينـِس بجنبند، استوانۀ مأكول را متر كنند و از آن عكس بگيرند، ساندويچ ِ درازناك را خلايق بلعيده بودند.
http://mghaed.com/essays/observation/flight_of_ostrich-1.htm

ايروني بازي در تاريخ شفاهي
http://www.mghaed.com/essays/comment-and-review/1340s_Nostalgia.htm

 
در قرن بیستم در ایران دوره‌‏های فراز و فرود، و امید و ناامیدی، مكرر پیش آمده.  دو دهه كه شاید از نظر رشد برجسته باشد دهه‌‏های ۲٠–١٣١٠ و ۵٠–١٣٤٠ است.  اولی دهۀ پیشرفت و انضباط بود و نیمۀ دوم آن با این توهّم بزرگ همراه شد كه ایران، به‏‌عنوان نزدیك‌‏ترین یاور رایش سوم، در راه تجدید عظمت باستانی است.  كمتر كسی در لزوم و امكان بازگشت به آینده‏‌ای سرشار از مجد و عظمت تردید نشان می‌‏داد.  مردم گمان می‌‏كردند فخر و شكوه در ذات این سرزمین اهورایی است.  فقط باید زنگار را به‌ملایمت، و نه با سختگیری و تندخویی، زدود، از میراث نیاكان پرده‌‏برداری كرد، كارخانۀ ذوب آهن را راه انداخت و در اسرع وقت به پای آلمان نازی رسید.  شاهی مستبد كه می‌‏خواست عین انضباط رایج در آلمان و ژاپن را در این‏‌جا به كار گیرد سخت منفور خلایق شد زیرا ارتباط بین انضباط و پیشرفت برای جامعه‌‏ای تنبل و عرفان‌‏زده و همواره بیزار از حكومت قابل هضم نبود.
 
دهۀ ۵٠–١٣٤٠ هم سالهای پیشرفت ملایم و مداوم بود، و نیمۀ دوم آن باز همراه با یك توهـّم بزرگ دیگر كه در ایران همه چیز به وفور وجود دارد ـــ ثروتهای خداداد، زمینهای مستعد كشت، آب فراوان و هوای متنوع و كم‌‏مانند؛ تنها اِشكال این است كه خلق به پا نمی‌‏خیزد.  بعدها روشن شد كه اصلاً از آن خبرها نیست و چیزهایی كه به وفور وجود دارد شكاف عمیق میان خرده‌‏فرهنگ‌‏هاست، و فقدان انسجام میان احساس و فكر و عمل مردم كه ادارۀ جامعه طبق برنامه را بینهایت دشوار می‌‏كند.  یك مشخصۀ دیگر دهۀ ٤٠ انفجار جمعیتی بود كه در سالهای پس از جنگ جهانی دوم به دنیا آمد.  این سیل جمعیتِ ناراضیان طغیانگر و درس‌‏خوانده، آمریكا و بخشی بزرگ از اروپا را به هم ریخت و در ایران نظام شاهنشاهی را سرنگون كرد.
 
تفاوت بزرگ آن دوره‌‏های ایران با زمان حاضر، در درجۀ امیدواری است.  در آن سالها امیدهای بسیار به آینده و میلی شدید به جهش به سوی آن وجود داشت.  امروز، در بهترین حالت و نزد خوشبین‌‏ترین‌‏ها، فقط شاید بتوان چیزهایی را تدریجاً كمی بهتر كرد.  وقتی دوبی و مالزی الگوهای پیشرفت باشند، نه جایی برای تجدید مجد و عظمت هست و نه می‌توان فایده‌‏ای برای خیزش خلق متصوّر بود.
 
قدری اصلاحات اداری‌ـ اجتماعی در دهۀ ١٣١٠ تا ۲٠ سیمای قرون وسطایی ایران را دگرگون كرد.  مثلاً پاسبان سر چهارراه كه دستكش سفید به دست داشت به یال‏‌وكوپال خویش می‏‌نازید، و وقتی به او تعلیم می‌‏دادند حین انجام وظیفه و در ملاء عام نباید انگشت در دماغش كند یا اندامهای خصوصی‌‏اش را بخاراند، احتمالاً اعتقاد داشت درست گفته‏‌اند.  امروز هر مأموری در برابر هر انتقادی از طرز انجام وظیفه‌‏اش فوراً یادآوری می‌‏كند كه با این حقوق مسخره كار از این بهتر نمی‌‏شود و بالادستی‌‏ها هم خودشان به این مقررات اعتقاد ندارند.
 
انسان وقتی كمی از چیزی به دست بیاورد از آن چیز بیشتر مى‌‏خواهد و خواستهای جدید نسبت به مقدار قبلی و اولیه، حالت تصاعدی دارد.  بر این قرار، امروز قدری اصلاحات و بهبود به جایی نمی‌‌‏رسد.  باید خروارها اصلاحات در جامعه‏‌ای كه از پاسبان سر چهارراه گرفته تا صدر مملكت همه ناراضی‏‌اند وارد كرد تا بهتر شود.
 
رابطۀ قدر مطلق و نسبت فقط علیه ما ساخته نشده و در همۀ سیستمها وضع بر همین منوال است.  پنج دهه پیش، آمریكا وقتی به اندازۀ پانصد میلیارد دلار پیشرفت می‏‌كرد بسیاری چیزها عوض مى‌‏شد.  امروز برای اینكه همان جامعه به اندازۀ سالهای ١٩۵٠ تا ٧٠ پیشرفت كند باید اقتصاد ١١ هزار میلیارد دلاری آن ناگهان به ١٨ هزار میلیارد بجهد ــــ یعنی معجزه، یعنی ناممكن
http://www.mghaed.com/essays/comment-and-review/1340s_Nostalgia.htm

آیا تخطئه کردن احساس واقعی بیننده، راهگشای پیشرفت اوست؟
#محمد_قائد

https://zenoaward.com/%d9%be%d8%b1%d8%b3%d9%87-%d8%b2%d8%af%d9%86-%d9%85%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%ac%d8%a7%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86%da%af%db%8c-%d9%88-%d9%81%d8%b1%d8%a7%d9%85%d9%88%d8%b4%db%8c/
به پیشنهاد و همت #علی_صدر در نوشتن مقاله‌ای با ایشان همراه شدم که کندو‌کاوی بود درباره آثار هنری، ماندگاری‌شان و جایگاه‌شان نزد منتقد و مخاطب. با نگاهی به مقاله جرج ارول ' کتاب‌هایِ بدِ خوب' که نشان می‌داد همیشه شاهکارهای ادبی پر مخاطب و ماندگار نیستند و در این بین کتاب‌های بدی هستند که خوب نوشته شده و فضا را برای آثار ادبی فراهم می‌کنند. با نمونه‌هایی از نویسندگان ایرانی: 'سمفونی مردگان' عباس معروفی که به نظرم ملودرامی خانوادگی است که جزو ادبیات به حساب نمی‌آید و تنها کتاب بدِ خوبی است که البته همیشه خواننده داشته و دارد. در مقابل آثار ادبی ارزشمندی مثل احمد محمود که ادبیات جدی و خوب محسوب می‌شوند و آهسته و پیوسته خوانده می‌شوند.
متن کامل این جستار بلند را می‌توانید در سایت زنو و سایت علی صدر بخوانید.

Www.asadr.info
Www.zenoaward.com
#مهدی_فاتحی

بابـِل، بابـُل و يك جعبه شكلات
پس از چهار دهه، سطرهايی روی استوانه‌ای گـِلی ديگر بار در ايران است.  سفر ِ نوشتۀ كم‌مانند در سال ٥۰ توجه چندانی برنينگيخت.  افكار عمومی به بهره‌برداری حكومت از روزگار باستان با بدگمانی می‌نگريست و ترجيح می‌داد بی‌اعتنا بماند.  امروز جور ديگری فكر می‌كند.

در مهر همان سال، نمونه‌ای شبيه‌سازی‌شده از استوانه همراه با متنی به انگليسی از جانب هيئت نمايندگی ايران به سازمان ملل اهدا شد.  دبير كل وقت، اوتانت، طی بيانيه‌ای رسمی هديه را از جانب سازمان پذيرفت و استوانه را همراه دو ترجمۀ انگليسی و فرانسه در مقرّ سازمان به نمايش دائم گذاشتند.
http://mghaed.com/safar/safar25.htm

پسرانی كه به‌عنوان تخريب‌چی به شهر آمدند دكترمهندس شده‌اند و طبقه‌ای قدرتمند ساخته‌اند اما هر كليد و پيچ و دكمه‌ای در برابر خود می‌بينند با حالتی بدوی انگولك می‌كنند، با اين تصور كه از آزمايش و خطا می‌توان به نتيجۀ‌ دلخواه رسيد
http://mghaed.com/essays/university/social_engineering.1.htm

مطالب مرتبط:
لینک چند مقاله درباره این استوانه:

http://ghiasabadi.com/manshur.html

https://aghaejaze.wordpress.com/category/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE/


https://www.tribunezamaneh.com/archives/358872