درباره‌ی کتاب قدرت‌های جهان مطبوعات||

ویلیام شرمن –فرمانده نظامی در زمان جنگ‌های داخلی قرن نوزدهم امریکا- زمانی گفته بود اگر امکانش را داشت تک‌تک خبرنگاران دنیا را سربه‌نیست می‌کرد اگرچه یقین داشت خبرش فردا صبح پیش از صبحانه همه‌جا پخش می‌شد. به دشمنی و بددلی به روزنامه‌نگاران مشهور بود اما حرفش بازتاب ناتوانی از هماوردی با یکی از خصیصه‌های بنیادین آدمی‌ست که به ماندگاری روزنامه‌نگاری انجامیده: کنجکاوی و شوق دانستن. اگرچه از دیرباز هرکس به هر بهانه و با هر شیوه صبحش را با سردرآوردن از آخرین اخبار آغاز می‌کند،   شاغلین حرفه‌ی خبررسانی نه خیلی خوشنام‌اند و نه خیلی قابل اعتماد. 
گیلبرت چسترتن – نویسنده و منتقد انگلیسی- که دستی بر قلم روزنامه‌نگاری داشت می‌گفت این حرفه در بسیاری مواقع رساندن خبر “مرگ آقای فلان” به کسانی‌ست که اصلا نمی‌دانستند “آقای فلان” زنده است. با این‌حال، جامعه‌ی انسانی را نمی‌توان بدون شکلی از خبررسانی تصور کرد پیشتر دهان به دهان، بعدتر بر روی کاغذ و امروز به شیوه‌های دیجیتال بدون آن‌که هیچ‌یک از فرم‌های قبلی به کل منسوخ شده باشند. ارتباط و رساندن پیام از یکی به دیگری به نظر برآرودنِ نیازی عمیقا انسانی و فردی‌ست اما وقتی در ابعادی وسیع و گسترده انجام شود چنان می‌نمایاند که گویی به جامعه شکل می‌دهد و روزنامه‌نگار تنها خبررسان نیست، “خبرساز” است. جریان‌ها را بازتاب نمی‌دهد، خود عامل و مسبب جریان‌هاست.
چنین عباراتی را کسانی امتیاز و دیگرانی اتهام قلمداد می‌کنند اما فارغ از طرز فکر ناظر، واضح است این مجادلات ناشی از اهمیت مطبوعات در چشم مردم است؛ خواه به دیده‌ی ستایش، خواه تردید. در چنین بستری‌ست که کتابِ “قدرت‌های جهان مطبوعات” برای کسی که کنجکاو است درباره‌ی سازوکار برخی از معتبرترین بنگاه‌های مطبوعاتی دنیا بیشتر بداند، حاوی اطلاعات ارزشمندی است. از آن مهم‌تر، خواننده‌ی ایرانی این فرصت را خواهد داشت تا مهم‌ترین واقعه‌ی تاریخ معاصر خویش را از منظر دوازده نشریه‌ی جهان ببیند: مقایسه‌ای یگانه برای فهم بهتر مطبوعات و نقش‌شان در برهه‌ای مهم از تاریخ ایران و خوارمیانه؛ خواه در مقام متهم، خواه در مقام شاهد.
از انتشار این کتاب به قلم مارتین واکر نزدیک به چهار دهه می‌گذرد. او روزنامه‌نگار و نویسنده‌ای برجسته بود و سال‌ها در گاردین و برخی دیگر از مطبوعات صاحب‌نام جهان قلم زد. از انتشار نخستین ترجمه‌ی این کتاب به قلم محمد قائد که خود نیز از روزنامه‌نگاران برجسته‌ی معاصر است هم نزدیک به سه دهه می‌گذرد.
اگر خود را مجاز به خلاصه‌کردنِ کتابی پانصد صفحه‌ای در یک جمله بدانیم می‌توان گفت: نویسنده تلاش کرده نشان دهد دوازده روزنامه‌ی برجسته‌ی جهان چرا برجسته‌اند و با تمام امتیازات و افتخارات‌شان چگونه همه با هم در بازتاب و پیش‌بینی وقایع منتهی به سقوط آخرین شاه ایران شکست خوردند. با همین مجوز مقدمه‌ی چهل صفحه‌ایِ مترجم را می‌توان تلاشی برای شرح پیچیدگی دنیای مطبوعات و رابطه‌ی نشریه و خواننده دانست، در جهان به طور عام و نیز در ایران به طور خاص.
این یادداشت کمابیش مفصل را حدود دوسالِ پیش به بهانه‌ی تجدید چاپ کتاب پس از هجده‌سال نوشتم. آماده‌شدن برای جلسه‌ی پیشِ رو درباره‌ی مرور پیشگفتارهای مترجم کتاب، بهانه‌ای برای انتشار مجدد آن.

Clubhouse.Esfand402.pdf

اُوِرتورهای یک مترجم
ااااااااااااااااااااااااااااااااا
https://www.clubhouse.com/invite/KNpFQLDbDjjeVkWrzEegJrOQnEnDs86Lb9Z:oJssicMdQTC_IiGDUkBW2pds7giykbKtGyrBXkoMOKI

در باب مقدمه، پیشگفتار، پیش‌درآمد
http://www.mghaed.com/essays/clubhouse/Esfand402/Clubhouse.Esfand402.pdf
پیام برای نشست کلابهاوس
۲۰ اسفند ۴۰۲

"تنها کسانی که قادر به عشق عمیق هستند ممکن است از غم عظیم هم رنج بکشند، اما همین نیاز به عشق یاری‌شان خواهد داد تا با اندوه خویش مقابله کنند و التیام یابند."
تولستوی


بخشی از یادداشت مترجم
سالها پیش طی سفری درگیر رویدادی حزن‌انگیز شدم بانویی که همراه پدرِ خانواده برای گردش و دیدار دو دخترشان از ایران به اروپا آمده بود ناگهان در شب عید نوروز درگذشت. حلقهٔ دوستان و معاشران آن دانشجو از هيچ كمك مخلصانه‌ای به بازماندگان کوتاهی نمی‌کرد و اعتقاد جمع بر این بود که از نظر عاطفی آسیب‌پذیرترین فرد از این سه نفر، جوان‌ترینِ آن‌هاست که تازه به خارج از ایران سفر کرده و تا همین چند وقت پیش در پناه مادر بوده است. در هر حال این پرسش شاید در ذهنِ دیگران هم وجود داشت که آیا آسیب‌دیده‌ترین فرد آن خانواده مرد سالمندی نیست که همراه همسرش خرّم و خندان برای گذراندن تعطیلات نوروز و دیدار فرزندانش به کشوری دیگر سفر کرده است و اکنون باید همسفر دیرین خویش را در جعبه‌ای چوبی به قسمت بار فرودگاه تحویل دهد؟

در چنین مواردی گاه این سؤال پیش می‌آید که در يك ضایعه کدام فرد بیشترین ضربه را خورده است؛ آیا می‌توان صدمه‌دیده‌ترین فرد را مشخص کرد؛ و اساساً چنین تشخیصی لازم است؟ در هر حال، گاه سوگواری به دلایل متعدد ناتمام می‌ماند از جمله به این دلیل که فرد گمان می‌کند بعداً در شرایطی مساعدتر بهتر خواهد توانست ماتم بگیرد.

تجربه نشان می‌دهد که ماتم فیصله نیافته با گذشت زمان پیچیده‌تر می‌شود و ندرتاً پیش بیاید که فرد بار دیگر در شرایطی قرار گیرد که بتواند آزادانه و برخوردار از مصونیت‌ها و معافیت‌هایی که جامعه برای سوگواران قائل می‌شود هر اندازه میل دارد مویه کند.

در زندگی سنتی از سر گذراندن چنین دوره‌های مصیبت‌باری همراه با دیگران و با كمك دیگران انجام می‌پذیرد اما با پیچیده‌ترشدن روابط اجتماعی، ازدیاد فواصلِ جغرافیایی خانوادگی و عاطفی و تفكيك هر چه بیشتر حیطۀ خصوصی از زندگی اجتماعی، مسائلی جدید در سوگواری و ماتم‌داری پدید می‌آید. آن دو دانشجو، در موقعیتی چنان دردناک و غافلگیرکننده از حمایت جمعی از دوستان هم‌وطن و هم‌زبان برخوردار بودند و از قضا چنین پیش آمد که همراه پدر و نیز کسانی که دست کم چند روزی با متوفی آشنا بودند بر مرگ مادر سوگواری کنند. در شرایطی دیگر و دور از این گروه پشتیبان، سنگینی مصیبت و نیروی لازم برای تحمل آن ممکن بود عظیم‌تر باشد.

بعدها در شرایطی که شخصاً در مرحلۀ گذر از مصیبتی دشوار بودم، طی جستجو برای یافتن متن‌هایی در تشریح انتظام‌یافتهٔ فقدان و عزا، این کتاب را هم فنّی و هم روان یافتم و بی‌مناسبت ندیدم علاقه‌مندان دیگر نیز با یافته‌ها و آرای مؤلف آن آشنا شوند. افزون بر روش مؤلف در طرح مسئله و شیوۀ پیش‌رفتنِ بی‌حاشیه و مجاملهٔ او در بحث، تويستاك ، بنیادی قدیمی و معتبر در زمینۀ آموزش روانشناسی، روانکاوی و روابط اجتماعی و شغلی در بریتانیا، بر آن صحه گذاشته است، تأییدی که بسیار به اعتبار کتاب می‌افزاید.

تاجران مشرق‏‌زمینى معمولاً تنها سفر مى‏كردند، به این معنى كه سیاح و كاشف و نظامى همراه‌شان نبود.  بازرگانان یمنى و مسقطى و بوشهرى كه حتى به سرزمین‏‌هایى دوردست در اندونزى و مالزى مى‏رفتند دنباله و قراول و یساول نداشتند.  معدود جهانگردان شرقى، كه شمارشان در برابر اهل تجارت بسیار اندك بود، معمولاً انفرادى سفر مى‏‌كرد و كارى به هموطنان تجارت‏‌پیشه خویش نداشت.  در مقابل، غربیان سلسله‏‌وار وارد نقاط دیگر جهان مى‏‌شدند: ابتدا كاشفان، بعد بازرگانان، بعد مبلّغان مذهبى، و سپس نظامیانى كه براى حفاظت از آنان وارد مى‏‌شدند، لنگر مى‏انداختند و حكومت بر پا مى‏‌كردند. تجارت و سیاحت همواره تؤام حركت مى‏‌كرده‏‌اند.  اما خرده‏‌تجارت نه سیاحت است و نه تجارت.

ویل دورانت در سخنرانی‌اش در اردیبهشت ۱۳۲۷ در تهران در ستایش دانشمندان این منطقه داستانی تعریف كرد: وقتی مسافری به محمود غزنوی گفت سرزمینی دیده است كه در آن خورشید چندین ماه پیاپی غروب نمی‌كند، سلطان گمان برد یاوه‌گویی بی‌مقدار قصد ریشخند او را دارد و چنان برآشفت كه كم مانده بود فرمان به پایان حیاتش دهد.  كسی كه مسافر را از عقوبت رهاند ابوریحان بیرونی بود كه برای سلطان توضیح داد واقعا در جاهایی شب و روز بسیار طولانی است.  بیرونی هم گمان می‌كرد خورشید گرد زمین می‌گردد، اما كرویـّت زمین نزد او از بدیهیات بود و می‌دانست لاجرم دو ناحیۀ آن همواره كم‌نور و سرد می‌ماند.
http://www.mghaed.com/essays/observation/visa.htm

پیشگفتاری از اریک هابزبام بر زندگینامه تام پین

القاب
شخصآ نظرم نسبت به كل پديده‌اي موسوم به آمريكا از هر زمان ديگری مثبت‌تر و خطاپوش‌تر است.  در عنفوان شباب وقتی دنبال عيوب آمريكا می‌گشتيم، منتقدان چنان قاطع قضاوت می‌كردند كه جاي ترديد نمی‌گذاشت.  حالا كه می‌خواهيم قلم به دست دوستانش بدهيم، می‌بينيم با افسردگی سر تكان می‌دهند كه: والله چه عرض كنم.
 
وقتی نيويورك تايمز در عنوان خبرش می‌نويسد ”بارونهای حزبي“، ناظر/خوانندۀ خارجي شايد مشكل بتواند تشخيص دهد مزاحی است محلی يا كنايه‌ای‌ تحقيرآميز، يا هشدار نسبت به آينده.  يا شايد جاانداختن آنچه مدتهاست اتفاق افتاده.
 
همين روزنامۀ به‌اصطلاح وزين پسوند تزار را چنان راحت و مكرر برای انواع متصديان فوق‌العاده و فوق ِ فوق به كار می‌برد كه انسان متحير می‌ماند.  مثلاً به مأمور توزيع بودجۀ عمراني می‌گويد ”تزار آسفالت.“  در كشور آراي عمومی و تقدس قانون اساسی و دموكراسی از كف جامعه، مبصرهايی از طرف بخش انتصابی به خودشان القاب تزار و بارون داده‌اند؟  دوك و لرد و كنت و ماركی و شواليه و عاليجناب و حضرت اشرف هم در راه است؟
 
تزار (يا سزار يا قيصر) و بارون در مفهوم امروزی آمريكايي را در فارسی رايج می‌توان، به‌ترتيب، چيزهايی ‌در مايه‌های نمايندۀ تام‌الاختيار و  ”بزرگان نظام“ ترجمه كرد؟  وقتی منتقدان وضع موجود در آمريكا می‌گويند سهامداران شركت سهامي خاص‌ قدرت كه مسبب اوضاع كنوني‌اند نه می‌خواهند و نه می‌توانند آن را اصلاح كنند، مدافعانش حرف چندانی برای گفتن دارند؟
 
حتی ناظرانی در خود آمريكا نظر می‌دهند انگار نزد اين يكی حزب تحمل بازنده‌شدن كشور آسان‌تر است تا برنده‌شدن سياستهای حزب ديگر.  اين كه شد ايرونی‌بازی.
 
پيشتر، در فرهنگ آمريكا به كسی كه ناكامی خويش را به گردن جامعه و جهان می‌انداخت اندرز می‌دادند پيش مشاور روانی‌ برود.  می‌گويند مردم ايتاليا وقتی می‌خواهند پيك‌نيك بروند اما باران می‌گيرد فرياد می‌زنند ”دولت دزد!“  و در جاهايی‌ مانند ايران، روزگار لاكردار و خلق غدار و چرخ كجمدار و البته دولت دزد در جميع شئون، حتی در گرفتاريهای كاملاً شخصی‌ افراد، مقصر شناخته می‌شوند.  انگار قاطبۀ اهالی آمريكا هم نتيجه می‌گيرند طرز فكر ايتاليايي و ايرانی خيلی غلط نيست.
 
صد سال پيش، در شامگاه ظلمانی 1914، در اروپا می‌نوشتند تمدن در مسيری كاملاً هموار افتاده است و فقط می‌توان دربارۀ افزايش سرعت آن صحبت كرد، نه جهت و هدف، و جنگ بزرگ و طولاني ناممكن است زيرا از نظر اقتصادی صرف نمی‌كند.  و در آمريكا می‌گفتند ما خيلی كار داريم و درگيرشدن در مسائل احمقانۀ دنياي قديم فقط اتلاف وقت است.
 
پس از عصر رؤياهای بزرگ، شايد دورۀ ديگري آغاز شده باشد كه ايتاليايي و ايراني هم بتوانند به آمريكايي حالی كنند سياست يعني چه.   
20 اسفند 87
.

ما و روزگارمان
 
آیندگان و روندگان
خاطرات داریوش همایون
سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران
1393
 
اگر در کسب‌وکار تصحیح متون قدما بودم بیت ”هزار نقش برآرد زمانه و نبـْوَد/ یکی چنانکه در آئینهٔ تصور ماست“ از انوری شاعر قرن ششم را این گونه ویرایش می‌کردم: ”هزار نقش برآورد روزگار و نبود“.  ”چنان که“ را هم جدا می‌نوشتم.
 
نالیدن از جفای روزگار و شکوِه از غدر فلک کج‌مدار از مضامین رایج در شعر فارسی است و این بیت به غافلگیرشدن در برابر آینده اشاره می‌کند.  انسان دربارهٔ هرچه تردید داشته باشد این یکی را یقین دارد: صد سال دیگر تقریباً تمام آدمهایی که امروز در جهان زندگی می‌کنند رفته‌اند ــــ آن تعدادی هم که قاچاقی زنده مانده باشند به احتمال زیاد نبودشان به از بودشان است.  با وجود این یقین، بسیاری آدمها در برابر پیری غافلگیر می‌شوند.
 
از این رو، عاقبت‌به‌خیرشدن مفهومی است سیـّال و فرّار.  پایان خوش با چه معیاری؟ حتی اگر نقشه‌ها و خیالها عیناً همان طور که می‌خواستیم تحقق یابد آن گاه با شرایطی چنان تازه و غریب روبه‌روییم که ممکن است ما را گرفتار پرسشی دشوار کند: ظاهراً همانی است که زمانی آرزو داشتم اما زمانه چنان عوض شده که مطمئن نیستم دقیقاً همان دلخواه دیرینم باشد.
 
آدم در دهسالگی ممکن است غرق این فکر شود که با اولین حقوقش کیف صورتی یا دوچرخهٔ بوقدار بخرد.  زمانی که حقوق گرفت اگر لیست خریدی طولانی هم روی کاغذ بیاورد بینهایت بعید است برآوردن چنان آرزوهای کودکانه‌ای در آن باشد.
 ‌
 
یکی از کسانی که از نوجوانی طبق برنامه پیش رفت و تقریباً به آن جا که دلش می‌خواست رسید داریوش همایون بود.  افراد معمولاً در ابتدای جوانی برنامه(های) شخصی دارند.  او خواب‌وخیال‌هایی برای تغییر جامعه داشت.  تیر 1330 با لحنی شبه‌نیچه‌ای در یادداشت‌های روزانه‌اش نوشت ”همهٔ بدبختی‌های من از این تمایل جهنمی به قدرت و تسلط سرچشمه گرفته است.  این میل یا بهتر بگویم شهوت به قدرت است که مرا چنین در دست خود زبون و گرفتار کرده است.“
http://www.mghaed.com/essays/comment-and-review/on_reminiscences_of_a_disillusioned_visionary.1.htm

آثار تاريخى، جريان زندگى‏
http://mghaed.com/safar/Safar07.htm

آثار تاريخى، جريان زندگى‏
بحث حفاظت بناهاى قديمى در ايران باز بالا گرفته است.  مصر و ايتاليا در شمار كشورهايى‏‌اند كه از بركت اين قبيل اماكن عايدات بسيار دارند.  تفاوت در اين است كه در دومى آثار تاريخى بخشى از جريان زندگى هم هست. در گزارشى در يك تلويزيون خارجى، مدير موزه‏‌های قاهره در برابر اين ايراد كه درجه حرارت محيط موميايى‏‌ها بايد ثابت باشد، با تأكيد وعده مى‏داد كه قاهره در چند سال آينده داراى مجهزترين موزۀ دنيا خواهد بود.  اما اين موزه، چه مجهز و چه غير آن، جز از نظر آمد و رفت جهانگردان، بيرون از جريان زندگى عامۀ مردم خواهد ماند.
چنين ايرادى را به ايتاليايى‏‌ها هم می‌گيرند، كه اين همه بروبياى بينندگان به آثار هنرى صدمه مى‏زند.  يك پاسخ مى‏تواند اين باشد كه كليساى فلورانس فقط موزه نيست، مكانى عمومى هم هست، همچنان كه هر خيابان شهر بخشى است از يك موزۀ بزرگ، و خلايق را نيز بايد بخشى از اين فضا به حساب آورد.
در ايران، هر دو نوع تلقى، و انواعى ميان آن دو، وجود دارد.  پاره‏اى آثار تاريخى، از قبيل تخت جمشيد، در حكم موزه‏اند و بخشى از محيطى داراى مصارف عمومى به حساب نمى‏آيند. برخى، مانند خيابان‏ها و ميدان‏هاى اصفهان، فضاهايى شهرى‏اند.  بعضى، از قبيل مساجد قديمى، هم مكان‏هايى عمومى‏اند كه عبادت در آنها آزاد است، و هم موزه‏هايى‏اند كه براى حضور در آنها به‏عنوان بازديدكننده بايد بليت خريد.
اينكه از آثار باستانى و موميايى‏ها چگونه بايد نگهدارى كرد چندان جاى بحث ندارد.  اما در حالى كه نيازهاى انسان شهرنشين دگرگون مى‏شود، در اينكه چگونه مى‏توان به اين نيازها پاسخ داد بى‏آنكه آثار ميراث فرهنگى قربانى توسعه شود اختلاف است.  نفت بيشترى بايد استخراج شود و بهبود معيشت خلايق به سد نياز دارد.  اما اكتشاف نفت به معبد باستانى برخورد مى‏كند و با احداث سد، آرامگاه باستانى زير آب مى‏رود.
به مواردى سرراست‏تر نگاه كنيم.  سى سال پيش در مشهد اطراف حرم را دايره‏وار تسطيح كردند و چمن كاشتند.  فرض شهرسازان بر اين بود كه نخستين شرط زيبايى ساختمان در تجرّد آن است، يعنى نه تنها هر چهار وجه يك بناى عالى بايد منفصل از ساختمان‏هاى ديگر باشد، بلكه هر بناى جديدى بايد با رعايت فاصله‏اى مناسب از آن ساخته شود تا زيبايى بناى مورد نظر ــــ چه كاخ، چه مسجد، و چه حتى كلبه‏اى چوبى ــــ  بى‏خدشه بماند.
اما اين اصل ظاهراً ساده بى معارض نماند.  كمتر از يك دهه بعد، در چمن پيرامون حرم كلنگ زدند و تا امروز بناهاى جورواجور از آن دايرۀ سبز چيز زيادى باقى نگذاشته است.  در شهرى ديگر هم جرثقيل به كار افتاد تا در حريم تنها ميدان بازمانده از عهد به اصطلاح رنسانس در ايران برج بسازند.  مورد مشهد در شمار آثار مذهبى بود و كسى حرفى نزد.  در مورد اصفهان، بعيد است اعتراض‏هاى داخلى و جهانى به جايى برسد.
نكته اين است:  درك از زيبايى و زبان‏هاى بيان آن متفاوت‏اند.  گرفتارى، ناشى از كمبود حسن نيت نيست.  همۀ كسانى كه چنين تأسيساتى احداث مى‏كنند قصد خدمت به خلق دارند.  در شيراز، در كنار دروازۀ قرآن، بر بالاى تپّه‏اى سنگى هتلى مدرن ساخته‏اند.  سازندگان اين بنا ظاهراً قصد داشته‏اند كمك كنند شيراز به پاى امارات برسد.  نيت خيرى است كه بهتر مى‏بود در جايى جز بالاى آن تپّه تحقق مى‏يافت.
با توسعۀ شهرها، حتى تپه‏هايى در اين مقياس آخرين بازماندگان طبيعتى‏اند كه قابل تجديد نيست و به هر ذرّه آن نياز است.  كسانى معتقدند چنين تپّه‏اى مقدارى سنگ است و مى‏توان آن را با ديناميت تركاند و بر فراز آن هتل ساخت.  در واقع، خشك و بى درخت‏بودن آن را عيبى مى‏دانند كه بايد اصلاح شود.  بايد اشاره كرد كه چهل سال پيش بالاى تپه‏اى ديگر در غرب شيراز هم براى دانشگاه بناهاى مدرن بلند ساختند.  تا امروز بخشى روستامانند از حومۀ شهر تا پاى آن بناها پيشروى كرده است.  همزيستى اين عنصر متضاد هيچ زيبا نيست.
در حالى كه در محيط هاى ساختۀ انسان معاصر به هماهنگى در زيباشناسى و لزوم احتياط در كلنگ‏زدن در چمن توجه چندانى نمى‏شود، مشكل بتوان انتظار داشت زيگورات باستانى و مقبرۀ هخامنشى و ميدان نقش جهان از تضاد منافع نفت و كشاورزى و پاساژها با حفظ ميراث فرهنگى جان به در برند. شمار مساجد جديدى كه در ايران ساخته مى‏شود و از نظر معمارى اسباب افتخار به حساب مى‏آيد چنان اندك است كه به چشم نمى‏آيد.  در برابر دست‌اندازى به بناهاى قديمى هم ارجاع به دادگاه و صدور بخشنامه فقط يكى از لوازم كار است.  از آن مهم‏تر، دعوت به تأمل در مفاهيم شهرسازى و كمك به رشد درك زيباشناسانۀ آدمهاست.
 
فصلنامۀ‌ سفر،  شمارۀ هفتم، دي ماه 1384

فاجرانه‌ها: آن روزنامه واقعاً پا روي مين گذاشت؟
http://mghaed.com/essays/observation/o_for_outrage.htm