#نشست_علمی

✳️ اطلاعیه برگزاری چهارمین نشست از سلسله‌نشست‌های «جنگ و جامعه»

جنگ و صلح؛ یک نگاه زنانه‌نگر به روابط بین‌الملل
پژوهشکده اندیشه دینی معاصر در ادامه سلسله‌نشست‌های «جنگ و جامعه»، چهارمین نشست از این مجموعه را با عنوان «جنگ و صلح؛ یک نگاه زنانه‌نگر به روابط بین‌الملل» برگزار می‌کند.
مسئله جنگ و صلح از بنیادی‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین موضوعات در عرصه روابط بین‌الملل است. در دهه‌های اخیر، رویکردهای نوین در علوم انسانی و اجتماعی کوشیده‌اند ابعاد مغفول این مسئله را آشکار سازند. یکی از این رویکردها، نگاه زنانه‌نگر به روابط بین‌الملل است.

در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید حمید موسویان این موضوع مهم را مورد بحث قرار خواهد داد.
 
📅 زمان: چهارشنبه ۲۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۳۰
 
📍 مکان: قم، خیابان معلم شرقی، خیابان شهیدان عابدی، کوچه 4، پلاک 16؛ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

🌐 پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ مسئله ایران و هویت دینی؛ از بازاندیشی در اندیشه حوزوی تا پذیرش تکثر هویتی

هویت ایرانی چه نسبتی با دین، سنت و تجدد دارد؟ آیا می‌توان از یک هویت واحد برای همه ایرانیان سخن گفت؟ نقش حوزه‌های علمیه و نهاد روحانیت در مواجهه با تحولات هویتی جامعه امروز چیست؟

پنجاه‌وهفتمین جلسه عمومی خانه اندیشوران با همکاری پژوهشکده اندیشه دینی معاصر به بررسی این پرسش‌های بنیادین پرداخت.

در این نشست:
▪️ دکتر سید حمید موسویان نسبت اندیشه حوزوی و «مسئله ایران» را واکاوی کرد؛
▪️ حسن اجرایی تحولات تاریخی هویت و جایگاه روحانیت را در گذار از دولت-ملت به جامعه شبکه‌ای بررسی نمود؛
▪️ سینا احمدی نیز با رویکردی جامعه‌شناختی، مسئله تکثر هویتی و چالش‌های پروژه‌های هویت‌سازی یکدست در ایران را تحلیل کرد.

این نشست، تصویری چندبعدی از چالش‌ها و ظرفیت‌های هویت دینی در ایران معاصر ارائه می‌دهد و می‌کوشد راهی برای فهم بهتر پیچیدگی‌های جامعه ایرانی بگشاید.

🌐 متن کامل گزارش نشست را در سایت پژوهشکده اندیشه دینی معاصر بخوانید.

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ امام حسین(ع) و احیای دین در عصر انحراف

✍️ #محمدکاظم_تقوی

امام حسین(ع) در جریان نهضت و قیام خود، سخنان و اقدام‏‌ها و نیز تبیین‌هایی دارد که عوامل و دلایل بوجود آورنده دین‌گریزی یا دین‌ستیزی در جامعه را بیان می‌کند و همچنین در‏مقابل نیز بیان می‌‏کند که چه چیزی، زمینه و عامل، برای دین‌داری و تقویت حرکت دینی در جامعه است.

در واقع کارکرد جریان امامت را در مقابل جریان خلافت بیان می‌کند. اگر زمینه فراهم می‌شد تا امامت اهل‏بیت پس از پیامبر مستقر شده و ادامه پیدا کند، جامعه اسلامی، شاهد تفرقه و تشتت نمی‌شد.

اما انحراف به وجود آمده پس از پیامبر(ص) در جریان خلافت و در ادامه سلطنت بنی ‏امیه، به جایی رسید که حضرت امام حسین(ع) فرمود: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ وَ عَلَى الْإِسْلَامِ السَّلَامُ إِذْ قَدْ بُلِيَتِ الْأُمَّةُ بِرَاعٍ مِثْلِ يَزِيد»(بحارالانوار، 44، ص326) وقتی که زمام‌داری در جامعه اسلامی، توسط کسی، مانند یزید با آن افکار، اعمال و اخلاق رخ دهد، دیگر باید فاتحه اسلام را خواند؛ یعنی انهدام اسلام و دین‏داری.

همچنین در همین چشم‌انداز است که حضرت به برخی از ظاهراً خیرخواهان که می‌گفتند، خطر در پیش است و زمینه برای سفر شما به کوفه مساعد نیست که ظاهراً دعوت کوفیان و اجابت حضرت، برای تشکیل حکومت اسلامی، بر مبنای امامت اهل‏بیت چشم‌انداز قضیه بود، حضرت در مقابل آن خیرخواهان و ناصحان می‌فرمودند: «أَ لَا تَرَوْنَ أَنَّ الْحَقَّ لَا يُعْمَلُ بِهِ وَ أَنَّ الْبَاطِلَ لَا يُتَنَاهَى عَنْهُ لِيَرْغَبَ الْمُؤْمِنُ فِي لِقَاءِ اللَّهِ مُحِقّاً»(تحف العقول، ص245).

مگر شما نمی‌بینید که به حق، عمل نمی‌شود، از باطل نهی و بازداشته نمی‌شود، در چنین شرایطی، انسان مؤمن راستین، باید تا سرحد جانبازی و شهادت، خود را فدای دین کند.

امام حسین(ع) در شرایطی که به تعبیر خودشان باید فاتحه اسلام را خواند، خواستند تا زمینه‌های دین‏داری را به وجود آورند؛ یعنی زمانی که دین پیامبر، توسط حکومتی که به بنی ‏امیه رسید و انحراف آن نیز در آخرین درجه خود بود و در نتیجه سبب شده بود تا زمینه‌های دین‏داری و دین‌ورزی و زیست مؤمنانه در جامعه اسلامی آن روز، از بین برود.


🔰 برش‌هایی از عوامل و زمینه‌های دین‏داری در آینه نهضت حسینی

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ اصول بنیادین سیاست‌ورزی امام‌خمینی(3)

نوشتار پیشِ رو، سومین حلقه از مجموعه یادداشت‌هایی است که حجت‌الاسلام والمسلمین استاد مهدی پورحسین، رئیس پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، در راستای واکاوی و بازخوانی مبانی مکتب سیاسی امام خمینی(ره)، به مناسبت سالگرد ارتحال آن بزرگوار به رشته تحریر درآورده است. در این بخش، نویسنده «ولی نعمت بودن مردم» را به عنوان سومین اصل بنیادین سیاست‌ورزی امام خمینی(ره) معرفی می‌کند.

وی با مقایسه سه الگوی رایجِ رابطه حکومت و مردم ــ رعیت‌محوری، مشارکت صوری و مشارکت واقعی ــ نشان می‌دهد که امام خمینی ضمن اعتقاد به منشأ الهی حکومت، تحقق و تداوم آن را وابسته به اراده و حضور مردم می‌دانست.

از نگاه ایشان، مردم صرفاً صاحبان حق رأی و تعیین سرنوشت نیستند، بلکه صاحبان اصلی انقلاب و ولی‌نعمت مسئولان به شمار می‌آیند. بر این اساس، همه کارگزاران حکومت در جایگاه خدمت‌گزار مردم قرار دارند و مشروعیت عملی خود را از همراهی آنان می‌گیرند.

این نگرش، سیاست را از مناسبات سلطه و برتری‌جویی به عرصه خدمت، پاسخگویی و قدردانی از مردم تبدیل می‌کند و یکی از متمایزترین مؤلفه‌های مکتب سیاسی امام خمینی(ره) را شکل می‌دهد.

🌐 نسخه کامل این یادداشت: پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#نشست_علمی

✳️ بازاندیشی در مفهوم جنگ و صلح از منظر اخلاق مراقبت

چهارمین نشست از سلسله‌نشست‌های «جنگ و جامعه» با عنوان «جنگ و صلح؛ یک نگاه زنانه‌نگر به روابط بین‌الملل» روز چهارشنبه ۲۷ خرداد ۱۴۰۵ به همت پژوهشکده اندیشه دینی معاصر برگزار شد.

در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید حمید موسویان با بررسی رویکردهای نوین در مطالعات روابط بین‌الملل، به تبیین ظرفیت‌های «اخلاق مراقبت» در فهم پدیده جنگ و صلح پرداخت و نشان داد که چگونه این رویکرد می‌تواند برخی پیش‌فرض‌های مسلط در نظریه‌های رایج روابط بین‌الملل را به چالش بکشد.

وی در آغاز سخنان خود با اشاره به اینکه نظریه‌های متعارف روابط بین‌الملل عمدتاً بر دولت، قدرت و امنیت ملی متمرکز هستند، اظهار داشت: در این نظریه‌ها، امنیت غالباً به معنای حفاظت از مرزها و افزایش قدرت نظامی تلقی می‌شود؛ در حالی که رویکرد مراقبت‌محور با تأکید بر آسیب‌پذیری انسان‌ها، روابط انسانی و مسئولیت‌پذیری متقابل، چشم‌انداز متفاوتی از امنیت و صلح ارائه می‌دهد.

دکتر موسویان با تبیین مبانی اخلاق مراقبت، توجه هم‌زمان به عقل و احساس، اهمیت «دیگری» در شکل‌گیری هنجارهای اخلاقی و ضرورت گفت‌وگو و تعامل انسانی را از مهم‌ترین مؤلفه‌های این رویکرد برشمرد و افزود: در این نگاه، امنیت از سطح دولت به سطح انسان و شبکه‌های ارتباطی او منتقل می‌شود و وابستگی متقابل انسان‌ها مبنای فهم تازه‌ای از امنیت قرار می‌گیرد.

🌐 گزارش کامل این نشست در سایت پژوهشکده اندیشه دینی معاصر در دسترس است.

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️  اخلاق مراقبت و بازاندیشی جنگ و صلح 

✍️ #حمید_موسویان

نظریه‌های غالب روابط بین‌الملل، جنگ و صلح را در چارچوب دولت‌محوری، قدرت، و امنیت ملی تحلیل می‌کنند؛ امنیت در فهم رایج به معنی حفاظت از مرزهاست. در نظریه‌های رایج معمولا رابطه کشورها مبتنی بر آنارشی (هرج و مرج و بی‌قاعدگی) است و امنیت در صورتی ایجاد می‌شود که قدرت بیشتر وجود داشته باشد؛ قدرت هم برآمده از تجهیزات و توان نظامی است.

رویکرد مراقبت‌محور، با تکیه بر میراث فمینیستی، توجه به بدن‌های آسیب‌پذیر، روابط انسانی و مسئولیت‌پذیری را جایگزین این پیش‌فرض‌ها می‌سازد.

رویکرد مراقبت‌محور که نوعی نگاه فمینیستی است بر چند نکته تأکید دارد: توجه به احساسات در کنار عقل برای یافتن هنجارها؛ تأکید بر نگاه به «دیگری» و اهمیت آن در اخلاق؛ لزوم رابطه، گفتگو و تعامل با دیگران، به اندازه رشد و ارتقای شخصی.

🔰 برش‌هایی از «جنگ و صلح؛ یک نگاه زنانه‌نگر به روابط بین‌الملل»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ تحلیل گفتمان‌ عاشوراپژوهی در ايران معاصر

✍️ #سیدحسین_یوسفی‌فخر

عاشورا تنها یک رخداد تاریخی نیست؛ بلکه هر دوره، آن را از دریچه مسائل و دغدغه‌های خود بازخوانی کرده است.
مقاله «تحلیل گفتمان‌ عاشوراپژوهی در ایران معاصر» نشان می‌دهد که پژوهش‌های عاشورایی در نیم‌قرن اخیر، در تعامل و گاه تقابل با جریان‌های سیاسی، اجتماعی و روشنفکری شکل گرفته‌اند و هر یک کوشیده‌اند پاسخی به مسائل زمانه خود ارائه دهند.
این پژوهش به پرسش‌هایی از این دست می‌پردازد:
🔹 آیا می‌توان از گفتمان‌های مختلف عاشوراپژوهی سخن گفت؟
🔹 این گفتمان‌ها کدام‌اند و چرا روایت‌های متفاوت و گاه متعارض از عاشورا پدید آمده‌اند؟
🔹 چه عواملی در شکل‌گیری این تفاوت‌ها نقش داشته‌اند؟
نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در فاصله سال‌های ۱۳۴۰ تا ۱۳۹۰، سه گفتمان آشکار و اثرگذار، یعنی گفتمان انقلابی، گفتمان اصلاحی و گفتمان احساسی ـ عاطفی بر عاشوراپژوهی معاصر حاکم بوده‌اند. در عین حال، این مقاله از گفتمان اخلاقی نیز سخن می‌گوید؛ گفتمانی که با وجود حضور و تأثیرگذاری، کمتر مورد توجه قرار گرفته و می‌کوشد آموزه‌های اخلاقی نهضت عاشورا را برجسته ساخته و بر پایه آن، اخلاق جامعه را صورت‌بندی کند.

🔰 متن کامل این نوشتار: «تحلیل گفتمان‌ عاشوراپژوهی در ايران معاصر(1340 تا 1390)»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ کلیشه‌ها؛ بزرگ‌ترین مانع گفت‌وگو

✍️ #رضا_تاران

گاهی برای فهم دنیای پیچیده، ناخودآگاه دست به ساده‌سازی می‌زنیم؛ گروه‌های بزرگ را یکپارچه می‌بینیم و همه را با یک برچسب می‌شناسیم؛ «آخوندها»، «روشنفکران»، «اصلاح‌طلبان» یا «ملی‌گراها».

حال آنکه فاصله فکری میان افراد یک گروه، گاه از فاصله میان دو جریان کاملاً متفاوت بیشتر است. این یکسان‌انگاری، گفت‌وگو را از ما می‌گیرد؛ زیرا گفت‌وگو با یک کلیشه آسان‌تر از گفت‌وگو با یک انسان پیچیده است.

در فضای قطبی، «یکپارچه دیدنِ دیگران» به ابزاری هویتی تبدیل می‌شود؛ دیگر نیازی به شنیدن احساس نمی‌کنیم، چون گمان می‌کنیم پاسخ را از پیش می‌دانیم. گفت‌وگو به مناظره، مناظره به جدال، و جدال به سکوت می‌انجامد.
تاریخ معاصر ایران بارها نشان داده است که تغییر، دقیقاً از همان تفاوت‌های ریزی آغاز شده که کلیشه‌ها مانع دیدن آن‌ها بوده‌اند.

گفت‌وگو از لحظه‌ای آغاز می‌شود که بپذیریم آن روحانی، آن روشنفکر، یا آن مقام دولتی، ممکن است با تصویری که در ذهن ما ساخته شده متفاوت باشد؛ و همین تفاوت، هرچند کوچک، همان نقطه‌ای است که مسیر تغییر از آن آغاز می‌شود.

دیدن تفاوت‌های ریز، نه ساده‌لوحی سیاسی است و نه صرفاً یک فضیلت اخلاقی؛ بلکه پیش‌شرط هر گفت‌وگویی است که بخواهد به نتیجه برسد و جامعه را از فروغلتیدن به لایه‌های متخاصم و حباب‌های جدا از هم بازدارد.

🔰 برگرفته از «آیا می‌توان با یک کلیشه گفت‌وگو کرد؟»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#نشست_علمی

📢 سلسله نشست‌های چهارشنبه‌های نواندیشی

نشست پنجم:

«عاشورا و حق مقاومت» (الگویی برای کنشگری در دنیای معاصر)

واقعه عاشورا تنها یک رخداد تاریخی نیست؛ بلکه سرچشمه‌ای الهام‌بخش برای بازاندیشی در مفاهیمی همچون حق، عدالت، مقاومت و مسئولیت اجتماعی است. نسبت این میراث ماندگار با مسائل و چالش‌های جهان امروز، محور گفت‌وگوی پنجمین نشست از سلسله نشست‌های «چهارشنبه‌های نواندیشی» خواهد بود.

🎙 سخنران: سینا احمدی  (عضو هیئت علمی پژوهشکده اندیشه دینی معاصر)

📅 زمان: چهارشنبه، ۱۰ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۱

📍 مکان: پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

🌐 سایت پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ اصول بنیادین سیاست‌ورزی امام‌خمینی(4)

چهارمین حلقه از مجموعه یادداشت‌های حجت‌الاسلام والمسلمین استاد مهدی پورحسین، رئیس پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، در راستای واکاوی و بازخوانی مبانی مکتب سیاسی امام خمینی(ره)، موضوع «اولویت محرومان و مستضعفان» را به عنوان چهارمین اصل بنیادین سیاست‌ورزی امام خمینی(ره)، مورد بررسی قرار داده است.

در منظومه فکری بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، اگرچه همه مردم در حق مشارکت سیاسی و تعیین سرنوشت خویش برابرند، اما در بهره‌مندی از امکانات و مواهب عمومی، اقشار محروم و مستضعف از اولویتی ویژه برخوردارند. این نوشتار ضمن بررسی مبانی دینی، اجتماعی و تاریخی این رویکرد، جایگاه مستضعفان را در اندیشه سیاسی امام و نقش آنان را در پیروزی و استمرار انقلاب اسلامی مورد واکاوی قرار می‌دهد.

🌐 نسخه کامل این نوشتار: پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ وقتی اشک، فریاد می‌شود

✍️ #حسن_پویا

اشک و گريه همچون خنده و شادي از عوارض وجودي انسان است. اندوهگين گشتن در هنگام از دست دادن محبوب و شاد گشتن در هنگامه خشنوديها برخاسته از فطرت انساني است. اين گونه رفتار از نظر ديني نيز قابل قبول و پذيرش است و پيامبر خدا(ص) و ائمه معصومين(عم) نيز حالاتي از غم و شادي داشته‌اند. آنان نيز در سوگ عزيزان خود سوگوار بودند و گريه مي‌کردند، چنانکه در شهادت حمزه سيدالشهداء، مرگ ابراهيم فرزند پيامبر و فاطمه بنت اسد مادر اميرالمومنين، اين حالت براي پيامبر خدا(ص) بروز عيني داشت.

سوگواري محرم از آيين‌هاي خاص در ميان شيعيان است که در سوگ شهيدان کربلا بروز و ظهور پيدا مي‌کند، گرچه در ميان برخي از مسلمانان و حتي ساير مذاهب و اديان نيز نمونه‌هايي ظهور کرده و جلوه و عظمت حسيني، آنان را نيز وادار به واکنش کرده و به ياد سيد و سالار شهيدان، مراسم‌هايي برگزار مي‌کنند.

امام زين‌العالدين(ع)، حضرت زينب کبري(عها) و بي‌بي أم‌البنين و رباب همسران و مادران شهداء، از نخستين سوگواران حسيني محسوب مي‌شوند.

تشويق و ترغيب بر عزاداري حسين بن علي(ع) و ياران باوفاي آن حضرت در روايات فراواني به چشم مي‌خورد.

عالمان نيز همواره بر برپايي مراسم سوگواري، مرثيه سرايي و روضه خواني براي امام حسين(ع) تأکيد داشته و خود نيز در اين زمينه، مجالس روضه و عزا برگزار مي‌کردند.

امام خميني در دوران حضور در ايران و يا در نجف به امر عزاداري اهتمام و تأکيد داشت. ايشان در بخشي از وصيت نامه سياسي ـ الهي خود مراسم عزاداري سيدالشهداء و ساير ائمه را از عنايات خداوند متعالي مي‌داند و مي‌فرمايد:

از آن جمله مراسم عزاداري ائمۀ اطهار و بويژه‌‎ ‌‏سيد مظلومان و سرور شهيدان، حضرت ابي عبداللّه الحسين ـ صلوات وافر الهي و‌‎ ‌‏انبيا و ملائکة اللّه و صلحا بر روح بزرگ حماسي او باد ـ هيچ گاه غفلت نکنند. و‌‎ ‌‏بدانند آنچه دستور ائمه(عم) براي بزرگداشت اين حماسۀ تاريخي‌‎ ‌‏اسلام است و آنچه لعن و نفرين بر ستمگران آل بيت است، تمام فرياد قهرمانانۀ‌‎ ‌‏ملتها است بر سردمداران ستم پيشه در طول تاريخ الي الابد. و مي‌دانيد که لعن و‌‎ ‌‏نفرين و فرياد از بيداد بني اميه ـ لعنة اللّه عليهم ـ با آنکه آنان منقرض و به جهنم‌‎ ‌‏رهسپار شده اند، فرياد بر سر ستمگران جهان و زنده نگهداشتن اين فرياد‌‎ ‌‏ستم شکن است.

🔰 برشی از «در سوگ عزاداري محرم»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#نشست_علمی

✳️ گزارشی از نشست علمی «عاشورا و حق مقاومت»

پنجمین نشست از سلسله نشست‌های «جنگ و جامعه» در برنامه «چهارشنبه‌های نواندیشی» پژوهشکده اندیشه دینی معاصر با سخنرانی سینا احمدی برگزار شد.

در این نشست، مفهوم «حق مقاومت» از منظر فلسفه سیاسی مدرن تبیین شد و نسبت آن با نهضت عاشورا مورد واکاوی قرار گرفت. سخنران با تبیین حق مقاومت، آرای اندیشمندانی چون جان لاک، هانا آرنت و جان رالز را درباره آن مطرح کرده و سه خوانش از عاشورا را در قالب اسلام سنتی، اسلام سیاسی و اسلام اجتماعی مورد بررسی قرار داد.

وی در جمع‌بندی تأکید کرد که در میان این سه رویکرد، اسلام اجتماعی با تأکید بر کرامت انسانی، عاملیت اجتماعی، گفت‌وگو، خشونت‌پرهیزی و اصلاح‌گری، ظرفیت بیشتری برای بازخوانی نهضت امام حسین(ع) به‌عنوان الگویی برای «حق مقاومت» و کنش مسئولانه در دنیای معاصر دارد.

🔹 ادامه گزارش این نشست علمی را در سایت پژوهشکده اندیشه دینی معاصر بخوانید.

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ عاشورا و حق مقاومت

✍ #سینا_احمدی

واقعه عاشورا در طول تاریخ، همواره فراتر از یک رخداد تاریخی، الهام‌بخش قرائت‌های گوناگون از نسبت دین، قدرت و اعتراض بوده است.

این نوشتار با طرح این پرسش که آیا می‌توان میان نهضت امام حسین(ع) و مفهوم مدرن «حق مقاومت» نسبتی معنادار برقرار کرد، می‌کوشد با تکیه بر سه خوانش رایج از عاشورا ــ اسلام سنتی، اسلام سیاسی و اسلام اجتماعی ــ ظرفیت هر یک را برای تبیین این نسبت بررسی کند.

در این راستا، ابتدا مفهوم «حق مقاومت» در فلسفه سیاسی مدرن، با ارجاع به آرای جان لاک، هانا آرنت و جان راولز، تبیین می‌شود و نشان داده می‌شود که این حق، آخرین سنگر کرامت انسانی در برابر قدرتی است که از اخلاق و عدالت فاصله گرفته است. سپس سه پارادایم اسلامی در مواجهه با عاشورا تحلیل می‌شود.

در حالی که اسلام سنتی، عاشورا را عمدتاً در قالب سلوک فردی و مناسک دینی، و اسلام سیاسی، آن را در چارچوب انقلاب و براندازی قدرت تفسیر می‌کند، اسلام اجتماعی، عاشورا را حماسه‌ای برای احیای عاملیت اخلاقی، اصلاح جامعه و مقاومت مدنی می‌داند.

بر این اساس، نوشتار استدلال می‌کند که خوانش اسلام اجتماعی، با تأکید بر اصلاح، کرامت انسانی، گفت‌وگو، نافرمانی مدنی، پرهیز از خشونت بی‌ضابطه و پایداری بر ارزش‌های اخلاقی، نزدیک‌ترین نسبت را با مفهوم مدرن «حق مقاومت» برقرار می‌سازد و امام حسین(ع) را به مثابه الگویی از «شهروند مسئول» معرفی می‌کند که در برابر فساد و استبداد می‌ایستد، بی‌آنکه اخلاق را فدای پیروزی سیاسی سازد.

🔰 برگرفته از «عاشورا و حق مقاومت»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ رویکرد الاهیاتی به عاشورا

✍️ #علی_مهجور

این نوشتار، با تبیین «رویکرد الاهیاتی به عاشورا»، نشان می‌دهد که در الاهیات عقلی، عاشورا رخدادی برای اصلاح دین، بازگرداندن جامعه به اصول اصیل دین و تثبیت توحید است؛ ازاین‌رو، همه رفتارها و رخدادهای این واقعه در پرتو این هدف تفسیر می‌شوند.

بر همین اساس، نخستین مؤلفه این رویکرد، پاکسازی تاریخ عاشورا از اسطوره‌ها، خرافات و روایت‌های تحریف‌شده‌ای است که پیام اصلی نهضت، یعنی احیای دین و توحید، را در حاشیه قرار می‌دهند.

همچنین این رویکرد، با استناد به هدف امام حسین(ع) در نجات انسان‌ها از جهالت، بر ارائه روایتی عقل‌مدارانه از عاشورا تأکید می‌کند و هرگونه روایت اغراق‌آمیز و صرفاً احساس‌برانگیز را عامل دور شدن از حقیقت تاریخی و معرفتی این واقعه می‌داند.

در رویکرد الاهیاتی، تاریخ اصالت مستقل ندارد؛ بلکه اعتبار آن در چارچوب اصول کلامی معنا می‌یابد و هرگاه گزارشی تاریخی با مبانی کلام شیعی ناسازگار باشد، معیار داوری، اصول کلامی خواهد بود.

در این نگاه، محور اصلی کنش امام حسین(ع)، تحقق توحید در دو ساحت نظری و عملی است؛ بدین معنا که هم باورهای توحیدی و هم رفتارهای برخاسته از آن، غایت نهضت عاشورا را تشکیل می‌دهند.

بر همین اساس، رویکرد الاهیاتی میان لایه‌های ژرف و سطحی دین تمایز می‌نهد و آیین‌ها و اوامری را که به تعمیق معرفت دینی، خودسازی اخلاقی و تحقق ارزش‌های توحیدی می‌انجامند، بر مناسک و جلوه‌های صرفاً ظاهری دین ترجیح می‌دهد.

در این نگاه، تأسی به امام حسین(ع) بیش از آنکه در گسترش آیین‌های ظاهری خلاصه شود، در تقویت ایمان، اخلاق، مسئولیت‌پذیری و عمل بر اساس آموزه‌های توحیدی تحقق می‌یابد.


🔰 برگرفته از «ماهیت رویکرد الاهیاتی به عاشورا»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ اقامهٔ دین؛ حکومت یا هدایت جامعه؟

✍️ #محمدهادی_حاضری

حرکت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) با هدف «اقامهٔ دین» و اصلاح آن شکل گرفت؛ هدفی که در همه فراز و فرودهای نهضت عاشورا، از مدینه تا کربلا، هیچ‌گاه دستخوش تغییر نشد.
قرآن کریم نیز «اقامهٔ دین» را رسالت مشترک همه پیامبران اولوالعزم معرفی می‌کند. در سنت تفسیری مسلمانان، این تعبیر همواره به معنای تمسک و عمل پایدار به دین همراه با حفظ وحدت و اخوت اجتماعی فهمیده شده است، نه صرفاً تشکیل حکومت.
در دهه‌های اخیر، به‌ویژه پس از انقلاب اسلامی، تلقی تازه‌ای پدید آمد که «اقامهٔ دین» را با «ایجاد حکومت دینی» و اجرای دین از مجرای حکومت یکسان دانست. این برداشت، از سوی شماری از اندیشمندان، از جمله شهید بهشتی، مورد نقد قرار گرفت و ایشان آن را نمونه‌ای از «تفسیر به رأی» قرآن دانست.
حکومت، ساختاری مدیریتی و ابزاری برای تحقق برخی اهداف دینی است؛ اما «اقامهٔ دین» حقیقتی فراتر از قدرت سیاسی و به معنای احیای ایمان، اخلاق و حقیقت الهی در دل‌ها و جامعه است.
واقعهٔ کربلا نیز نشان داد که اگر اقامهٔ دین تنها در حکومت خلاصه می‌شد، عاشورا باید شکست به شمار می‌آمد؛ حال آنکه امام حسین(ع) با ایثار و بیداری‌بخشی، حقیقت دین را از دینِ قدرت جدا ساخت و آن را در قالب ارزش‌ها و آرمان‌ها اقامه کرد.
از این منظر، حکومت می‌تواند بهترین حامی دین باشد، اما حقیقت دین در قلب‌ها، اخلاق، معرفت و تربیت انسان‌ها ریشه دارد؛ همان‌گونه که شهید بهشتی تأکید می‌کند: «اسلام می‌خواهد انسان‌ها از درون، خواستار حق، عاشق حق و تسلیم حق باشند.»

🔰 برگرفته از «اقامه دین؛ رسالت حسینی»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ زمان‌شناسی در حق‌طلبی

✍️ #سیدحمید_موسویان

در فرهنگ دینی، همواره بر بیان حق، پیگیری حق و استقامت در مسیر حق تأکید شده است.

از همین رو گاه چنین تصور می‌شود که انسان موظف است در هر شرایطی هر آنچه را حق می‌داند، بیان کند و برای تحقق آن به میدان بیاید. تعبیر «قائم» به معنای قیام‌کننده از خاندان پیامبر(ص) که در روایات نبوی نیز مطرح شده و مورد اعتقاد مسلمانان است دقیقاً بر همین مبنا مورد تأکید قرار گرفته است.

سیره پیامبر اسلام(ص) نشان می‌دهد که حق‌طلبی صرفاً به معنای گفتن حق در هر زمان و هر شرایطی نیست. گاهی شرایط اجتماعی به گونه‌ای است که مخاطب توان فهم یا پذیرش حقیقت را ندارد.

در چنین وضعیتی، اصرار بر طرح یک موضوع، نه تنها به گسترش حق کمک نمی‌کند بلکه ممکن است به تضعیف جایگاه آن بینجامد. حق زمانی اثرگذار است که بتواند در ذهن و جان مخاطب جای بگیرد. اگر جامعه آمادگی پذیرش نداشته باشد، فریاد مکرر یک حقیقت می‌تواند آن را به امری عادی، کم‌اثر و حتی بی‌اهمیت تبدیل کند.

از همین منظر است که در آموزه امر به معروف و نهی از منکر که معمولاً در فضای جامعه ما با حرکت امام حسین(ع) شناخته می‌شود نیز بر وجود شرایط تأثیرگذاری تأکید شده است. معروف باید در زمانی عرضه شود که زمینه پذیرش آن وجود داشته باشد و نهی از منکر نیز هنگامی واجب است که مخاطب آمادگی شنیدن و اصلاح شدن را داشته باشد.

مروری بر تاریخ ائمه(ع) نیز همین واقعیت را تأیید می‌کند. در حدود ۲۵۰ سال عصر حضور امامان (تا پیش از غیبت امام زمان)، جز در مقاطع محدودی، شاهد قیام و حرکت‌های سیاسی فراگیر و مستمر نیستیم.

این در حالی است که آنان بیش از هر فرد دیگری نسبت به انحراف‌ها و ظلم‌های موجود آگاهی داشتند. با این حال همواره میان حقانیت یک اقدام و امکان تحقق آن در جامعه تفاوت قائل می‌شدند.

حتی درباره امام حسین(ع) نیز این نکته کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد که دوران امامت ایشان بیش از ۱۰ سال به طول انجامید اما واقعه عاشورا تنها بخش کوتاهی از این دوره را تشکیل می‌دهد. این نشان می‌دهد که حرکت عاشورا محصول فراتر از یک تصمیم لحظه‌ای یا صرفاً واکنشی احساسی در بستری از سنجش شرایط و ارزیابی ظرفیت‌های اجتماعی شکل گرفت.

نمونه دیگر را می‌توان در دوران امام باقر و امام صادق (ع) مشاهده کرد. در دوره ضعف بنی‌امیه، بارها از سوی برخی شیعیان پیشنهاد قیام و حرکت سیاسی به امامان داده شد اما آنان از ورود به اقداماتی که زمینه موفقیت و پذیرش اجتماعی نداشت، خودداری کردند.

🔰 برشی از «صبر بر حق؛ بازخوانی یک مفهوم مغفول در فهم قیام امام حسین(ع)»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#نشست_علمی

✳️ چهارشنبه‌های نواندیشی | نشست ششم از سلسله نشست‌های «جنگ و جامعه»

جامعه ایرانی در یک سال گذشته، تجربه‌ای متفاوت و کم‌سابقه از شرایط بحرانی و وضعیت‌های استثنائی را پشت سر گذاشته است. این تجربه، پرسش‌های مهمی را درباره الگوهای کنش اجتماعی، همبستگی، اعتماد عمومی، مشارکت مردمی و شیوه مواجهه جامعه با بحران پیش روی پژوهشگران علوم اجتماعی قرار داده است.

پژوهشکده اندیشه دینی معاصر در چارچوب برنامه «چهارشنبه‌های نواندیشی» و در ادامه سلسله نشست‌های «جنگ و جامعه»، ششمین نشست این مجموعه را برگزار می‌کند:

«کنش اجتماعی در وضعیت استثنائی (بررسی موردی کنش‌های جامعه ایرانی در یک سال اخیر)

در این نشست، دکتر علیرضا صالحی با رویکردی تحلیلی، به بررسی تجربه کنش‌های اجتماعی جامعه ایران در وضعیت‌های استثنائی، عوامل شکل‌گیری این کنش‌ها و پیامدهای اجتماعی آن‌ها خواهد پرداخت.
 
🗓 زمان: چهارشنبه، ۲۴ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۱

📍 مکان: پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ راهبرد قرآن؛ فراتر از آیات میدان نبرد

✍️ #مهدی_مهریزی

برای فهم استراتژیِ فرهنگ‌ها درباره جنگ و صلح، باید حرف‌های قبل از جنگ و بعد از جنگِ آن‌ها را دید، نه حرف‌های وسط جنگ را! در میدان دعوا که نمی‌توانند بایستند و شعار صلح بدهند؛ باید محکم‌ترین شعارها را بدهند.

نباید استراتژی اسلام را در آیاتی که در بحبوحه جنگ‌های خیبر، احزاب یا در سوره برائت نازل شده جستجو کرد.

یک اشتباه کلی در تفسیر این آیات این است که ما استراتژی صلح و جنگ را از آیاتی که در صحنه درگیری و زیر آتش نازل شده استخراج می‌کنیم؛ این غلط است. (مثل اینکه امام خمینی در زمان جنگ می‌گفتند ما تا بیست سال هم می‌جنگیم، اما بعد از هشت سال صلح کردند؛ آن حرف استراتژی جنگ نبود، چون اگر در آن شرایط کلمه‌ای از صلح می‌گفتند، همه شُل می‌شدند).

باید سیر آیات قرآن را از اول تا آخر نگاه کرد: اولین آیاتِ رویارویی این است: «فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ» (اگر به شما تجاوز کردند، شما هم به همان اندازه پاسخ دهید). یا آیه: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» (به کسانی که مظلوم واقع شده‌اند اذن جنگ داده شد). کسی که مظلوم نیست و با او نمی‌جنگند، اجازه جنگ ندارد!

آخرین آیاتی که درباره جنگ و صلح داریم (در سوره ممتحنه مربوط به سال‌های هشتم و نهم، وقتی دعواها تمام شده) می‌گوید: «لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ». یعنی نسبت به کسانی که با شما سر جنگ ندارند و شما را از خانه‌تان بیرون نکردند، نه‌تنها رعایت عدالت، بلکه رعایت اخلاق و نیکی (بِرّ) هم هیچ منعی ندارد. تازه در آیه بعدی می‌گوید فقط با کسانی که به شما ظلم کردند سرِ ستیز داشته باشید.

پس هر جا در قرآن دیدید که می‌گوید «فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ» و بکشید و ببندید، همه مربوط به وسطِ میدان جنگ است.

🔰 برش‌هایی از «اصالت با صلح است، نه جنگ»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#نشست_علمی

✳️ گزارش از نشست علمی «کنش اجتماعی در وضعیت استثنائی»

ششمین نشست از سلسله نشست‌های «جنگ و جامعه» در چارچوب برنامه «چهارشنبه‌های نواندیشی» پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، روز چهارشنبه ٢۴ تیر ۱۴۰۵ با سخنرانی دکتر علیرضا صالحی، عضو هیئت علمی این پژوهشکده، با موضوع «کنش اجتماعی در وضعیت استثنائی(بررسی موردی کنش‌های جامعه ایران در یکسال اخیر)» برگزار گردید.

ایشان در ابتدای این نشست، اشاره کردند که «جامعه ایران در دو دهه اخیر، و به‌ویژه در یک سال پرالتهاب گذشته، با رویدادهای سنگین و غیرعادی دست‌وپنجه نرم کرده است؛ جنگ، آشوب‌های داخلی و تنش‌های بی‌سابقه، صحنه زیست روزمره ما را دگرگون ساخته‌اند. این روزها، نظم عادی زندگی جای خود را به وضعیتی داده است که بی‌تردید می‌توان آن را وضعیت استثنائی نامید. طبیعی است که چنین شرایطی، کنش‌ها و رفتارهای اجتماعی را نیز دستخوش تحولی عمیق کند؛ کنش‌هایی که با آنچه در سال‌های پیشین از جامعه ایرانی سراغ داشتیم، تفاوتی ماهوی پیدا کرده‌اند.»

سپس ادامه داد: «برای درک بهتر کنش‌های امروز جامعه، پیش از هر چیز باید از خود بپرسیم: کنش اجتماعی چیست؟ انواع آن چیست؟ چه عواملی بر آن اثر می‌گذارند؟ و مهم‌تر از همه، کنش‌های اجتماعی در بستر تاریخ پرآشوب ایران و به عبارت بهتر در شرایط استثنایی چه سرنوشتی یافته‌اند؟

دکتر صالحی همچنین اشاره کردند که «تأکید می‌کنم در این بحث، نگاه ما به جامعه معطوف است، نه به حکومت؛ و به دنبال واکاوی رفتار گروه‌های اجتماعی هستیم، نه عملکرد نهادهای قدرت.»

🔰 ادامه این گزارش در سایت پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ خطر نهادینه شدن کنش‌های بحرانی در ایران

✍️ #علیرضا_صالحی

در فضای اجتماعی ایران معاصر، به‌ویژه در سال‌های پرالتهاب اخیر، شرایط غیرعادی مانند جنگ، آشوب‌های داخلی (نظیر حوادث دی‌ماه) و پیامدهای فاجعه‌بار اقتصادی، نظم عادی زیست را دگرگون کرده و عقلانیت معطوف به هدف را در کنش‌های اجتماعی به شدت کاهش داده است.

بررسی سیر تاریخی — از الگوهای رفتاری در صدر اسلام (نظیر حوادث اوایل خلافت امام علی(ع)) تا بحران‌های جامعه ایرانی در مشروطه، ملی‌شدن نفت، انقلاب ۵۷ و سال ۱۴۰۴ — نشان‌دهنده یک روند تکرارشونده است: در وضعیت استثنائی، کنش‌های عاطفی، ایدئولوژیک و واگرایانه جایگزین کنش‌های ارتباطی و تفاهم‌محور می‌شوند.

در این فضای پرتنش در جامعه ایرانی، شاهد پدیده‌هایی چون نافرمانی مدنی، افزایش خشونت بی‌حدوحصر در رفتار و کلام، تکفیر مخالفان، رواج غلو درباره اشخاص، فروپاشی سلسله‌مراتب سنتی و شکل‌گیری دوقطبی‌های سازش‌ناپذیر هستیم؛ روندی که با ظهور رسانه‌های نوین و دگردیسی هویت‌ها، شتاب بیشتری می‌گیرد و کم‌رنگ شدن منافع ملی را در پی دارد.

تداوم این وضعیت استثنایی در ایران، باعث می‌شود کنش‌های بحرانی در لایه‌های فرهنگی و روانی جامعه نهادینه شوند. این امر به قاعده‌ای پایدار در زیست سیاسی ایرانیان تبدیل شده و بزرگ‌ترین مانع بر سر راه توسعه‌یافتگی است؛ به‌گونه‌ای که حتی با پایان بحران‌ها، جامعه به مسیر تعادل بازنخواهد گشت.

راهکار برون‌رفت از این چرخه معیوب: احیای عقلانیت ارتباطی، بازگشت به گفت‌وگو و پذیرش دیگری، بازسازی سرمایه اجتماعی فرسایش‌یافته و حرکت آگاهانه به سوی بازتعریف منافع ملی بر مبنای مدارا و زیست مسالمت‌آمیز.

🔰 برگرفته از «کنش اجتماعی در وضعیت استثنائی (بررسی کنش‌های جامعه ایرانی در دوره اخیر)»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)