✳️ نامرئی‌سازی؛ سازوکار قدرت در ایران

✍️ #حسن_اجرایی

میشل فوکو، نظریه‌پرداز قدرت، در کتاب مراقبت و تنبیه بر آن است که ایجاد و نمایش اقتدار در قدرت‌های سنتی پادشاهی، مبتنی بر پنهان‌کاری، خشونت ناگهانی و نمایش‌های خیره‌کننده و مقطعی اعدام و شکنجه انجام می‌شود. بدین ترتیب، اقتدار سنتی نه از طریق کنترل و نظارت دائمی، بلکه از طریق ایجاد ترس مقطعی اجرا می‌شود، و در مقابل، در دنیای مدرن، اقتدار از طریق «مرئی‌سازی» به ظهور می‌رسد.

فوکو با استناد به معماری زندان در دنیای مدرن، روشن می‌سازد که این ساختار به زندانبان و مافوق‌های او این اجازه را می‌دهد تا نظارت دائمی، فراگیر و سراسربین داشته باشند و همین دیده‌بانی مداوم و نظارت دقیق بر فضاها، به‌تنهایی عامل اقتدار و انضباط است.

برخلاف آنچه فوکو شرح داده است، در ایران نه‌تنها با نظارت از راه «مرئی‌سازی»، بلکه با فرایند «نامرئی‌سازی» در دو ساحت مواجه بوده‌ایم؛ یکی نامرئی‌سازی صدا و تصویر متکثر در طول زمان، برای جلوگیری از اتصال و انسجام گروه‌های پراکنده، و دیگری، نامرئی‌سازی صدا و تصویر متکثر در وضعیت‌های استثنایی برای جلوگیری از فوران قدرت اجتماعی و نیز فرونشاندن خشم و خشونت معترضان خیابانی.

در ساحت اول تلاش شده است تکثر موجود در جامعه تا حد امکان به رسمیت شناخته نشود، فضاهای عمومی تا حد امکان در اختیار گروه‌های غیرخودی قرار نگیرد و مهمتر از آن اینکه تصمیم‌سازی‌ها، تقسیم رانت و برخورداری از منافع، همواره بدون توجه به این گروه‌ها صورت پذیرفته و نارضایتی عمیق ایجاد کرده است.

شاهد بارز این ساحت نامرئی‌سازی، غیاب کامل گروه‌های غیرخودی‌انگاشته‌شده در صداوسیمای رسمی است؛ رسانه‌ای که اگر نه تمام گروه‌های اقلیت و اکثریت، دست‌کم می‌بایست خواسته‌ها، نیازها و علایق اکثریت جامعه را بازتاب دهد.

ساحت دوم نامرئی‌سازی در حقیقت سیاستی موقت برای حذف «صدای بلند» است؛ صدایی که در وضعیت استثنایی ایجاد می‌شود و تصمیم‌گیران سیاسی با وضع محدودیت‌های شدید ارتباطی، مانع از رسیدن آن صدا به گوش جامعه می‌شوند.

مطالعه پیامدهای این دو رویکرد نشان می‌دهد که سیاست نامرئی‌سازی که از سوی نهادهای رسمی برای به حاشیه راندن معترضان و گروه‌های منتقد و مخالف به اجرا درآمده، تا صداهای مزاحم -از دید تصمیم‌گیران- را از صحن جامعه حذف کند، خود به عاملی برای تشدید انگیزه مرئی‌سازی معترضان و پاسداری از هویت و موجودیت آنان تبدیل شده است.

🔰 برشی از «سیاست نامرئی‌سازی؛ زمینه‌سازی برای خشم و خشونت»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ سیره سیاسی پیامبر؛ پیمان‌سازی به جای شمشیرکشی

✍️ #داود_فیرحی

تغییر رویکرد نظام سیاسی در سیره سیاسی پیامبر اسلام(ص) مسئله‌ای بسیار مهم است. پیامبر به‌تدریج وضعیت جنگی را به قرارداد تبدیل می‌کند و کاری می‌کند که به جای لشکرها، هیئت‌های مذاکره در عام الوفود به مدینه می‌آیند.

این در حالی است که پیش از پیامبر، نیروهای نظامی تعیین‌کننده بودند و لشکرها در مقابل هم صف می‌بستند. [اما] در دوره پیامبر مدل حکمرانی در حال تغییر است و پیامبر درصدد است با طراحی نظام سیاسی جدید مبتنی بر قرارداد به نتایجی برسد که با جنگ و لشکرکشی دستیابی به آن‌ها ممکن نبود.

پیامبر با قرارداد وارد مدینه می‌شود و با قرارداد شهر را می‌سازد؛ سپس با قرارداد، قوای خود را در بیرون از مدینه توسعه می‌دهد.

این بدان معنا نیست که جنگی وجود نداشت، بلکه جنگ نیز مبتنی بر قرارداد بود. مثلاً در ماجرای فتح مکه پیامبر می‌گفت که چون در مکه قرارداد را نقض کرده‌اند و شکسته‌اند، من با آن‌ها جنگ می‌کنم.

در واقع به دو صورت می‌توان این مسئله را ترسیم کرد. یک‌ زمان اصالت با جنگ است و قرارداد بسته می‌شود که آتش جنگ موقتاً خاموش شود و یک زمان اصالت با قرارداد است و اگر جنگی نیز روی می‌دهد برای حفظ قرارداد است.

هنر پیامبر در این است که وضعیت جنگی را به وضعیت قرارداد تبدیل می‌کند و قراردادهایی را که ریشه در عربستان دارند بازسازی می‌کند تا یک مدل سیاسی از آن‌ها استخراج کند.

[نکته مهم اینکه ایشان] این کار را در جایگاه پیامبر انجام می‌دهد؛ بنابراین همان‌طور که خروج از قرارداد مذهبی ارتداد است، خروج از قرارداد سیاسی هم ارتداد است؛ پیامبر کسی است که قراردادهایی را پیش می‌برد که دین نیز در داخل آن قراردادها است.

🔰 برش‌هایی از کتاب «پیامبری و قرارداد»، درس‌گفتارهای داود فیرحی، تنظیم و تحقیق اکبر محمدی، نشر نی، با همکاری پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، 1403، ص42-43 و 64-65.

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ عقل زمینه و عقل منبع؛ دو چهره عقل در فقه

✍️ #کاظم_قاضی‌زاده

ما دو نوع عقل داریم؛ یکی عقل زمینه و دیگری عقل منبع. عقل زمینه یا عقل مصباح، عقلی است که زمینه همه نوع تحلیل‌های ماست و حتی برداشت از روایت نیز براساس عقل است. فهم تعارض روایت نیز با عقل است. کشف استظهار از ادلة لفظی نیز با عقل است. بخش دیگر، عقل منبع است که در مقابل کتاب، سنت و اجماع، چیزی به‌عنوان عقل داریم و حکم صادر می‌کنیم.

در عرف اصولی‌ها و فقیهان، وقتی بازخورد‌های عقل منبع را در نظر می‌گیرند، معمولاً قضایای محدودی مثل قبح ظلم و حسن عقل مطرح می‌شود و گاهی شعبی از آن اتخاذ می‌شود. وگرنه عقل منبع ما بسیار کم است و در استنباط‌های فقهی ما این‌طور است.

من تأکیدی بر این ندارم که ما به‌دنبال توسعه عقل منبع باشیم. علت این‏که عقل منبع، محدود گرفته می‌شود، این است که عقل منبع، باید محدود باشد؛ [زیرا] به‌سادگی در آن‏جا قطعیتی احراز نمی‌شود. نکاتی [در مورد عقل منبع] وجود دارد؛ بسیاری از اینها عقل ظنّی است تا عقل قطعی.

اما آنچه که مناسب است و جای تأمل دارد، مسئله عقل زمینه است. در استنباط‌های احکام شرعی گاهی استلزامی وجود دارد؛ مثلاً این‏که دینْ سازواره‌ای به‌هم‌پیوسته و سازگار با هم است، برداشتی کلامی از دین است، و وقتی عقل به دو گزاره فقهی نگاه می‌کند و می‌گوید با هم سازگار نیستند، موجب تأمل می‌شود. عقل هشدار می‌دهد و می‌گوید یک‌بار دیگر، ادله را بررسی کن و استظهارات را ببین که آیا اطلاق دارد یا نه و ببین قضیه خارجیه بوده یا خیر و آیا مسئله به زمان محدود بوده یا نبوده است.

به نظر می‌رسد، اختلاف در این بخش همین است که آیا ما باید توسعه عقلانیت را در زمینه استنباط حکم فقهی، به‌طورجدی در نظر بگیریم یا نه؟ آنهایی که به‌طورجدی در نظر نمی‌گیرند، می‌گویند: چرا ما؟

فرض کنید، ما فتوایی می‌دهیم که به‌طور عملی امکان ندارد. به آقایی گفته بودند که در قطب، چند ماه شب است و چند ماه روز، گفته بود: نظر من بر این است که آن‏جا هر کسی مسلمان است، به کشور خودش برگردد و روز و شب داشته باشد. البته در اول گفته بود که چنین چیزی ممکن نیست و این خلاف قرآن است و پاسخ داده بودند، نه، ما رفته‌‏ایم و دیده‌ایم، درنهایت ایشان گفته بود، برگردد و به کشور خود بیاید.

اسلام دینی نیست که بخواهد ساختار‌های زندگی بشر را تغییر دهد، یعنی هر کسی در قطب است، مسلمان نباشد و قطب را به غیر بدهیم! قاعدتاً این‌ها زمینه‌ای می‌شود که ما از عقل استفاده می‌کنیم، ولی عقل به‌عنوان یک امر مستقل حکم نمی‌کند، بلکه ما را به بازاندیشی در این مسائل وامی‌دارد. [لذا] فتواهای عقلانی‌تری در این زمینه را مشاهده کرده‌اید و به این صورت نیست که از قطب به این طرف برگردند. صورت‌های دیگری از نمازهای پنج‌گانه را تصویر کرده‌اند و نظیر این موارد در جبهه‌های مختلفی دیده می‌شود.

🔰 برشی از «نواندیشی در عرصه فقه و فقه سیاسی»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#معرفی_کتاب

📚 نواندیشی دینی و مسأله زن

کتاب «نواندیشی دینی و مسأله زن»، اثر حجت‌الاسلام والمسلمین استاد مهدی مهریزی، عضو هیأت مؤسس پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، از آثار شاخص در حوزه مسأله زن به شمار می‌رود.

این کتاب که چاپ سوم آن در سال ۱۳۹۴ از سوی مؤسسه فرهنگی دین‌پژوهی بشرا در تهران منتشر شده، در ۴۳۸ صفحه و با قطع رقعی و جلد گالینگور، مجموعه‌ای از مهم‌ترین مباحث نظری و کاربردی درباره مسائل زنان را در بر گرفته است.

نویسنده در بخش نخست، جریان‌های مختلف نواندیشی دینی در حوزه زنان، مبانی و روش‌شناسی مطالعات زنان، آسیب‌های پژوهش‌های فقهی و راهکارهای فهم صحیح متون دینی را بررسی می‌کند.

در بخش دوم نیز با رویکردی اجتهادی، به تحلیل مهم‌ترین مباحث قرآنی، حدیثی و فقهی درباره زنان می‌پردازد؛ از جمله بررسی آیه ۳۴ سوره نساء، حدیث مشهور «نقصان عقل زنان»، برخی روایات مرتبط با جایگاه زن و نیز مباحث فقهی مربوط به منزلت زن در اسلام.

🔰 برگرفته از «معرفی کتاب نواندیشی دینی و مسأله زن»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ زنان عاشورایی و تربیت الگویی

✍️ #هانیه_علی‌اصغری

یکی از مهم‌ترین پیام‌های رفتار زنان عاشورایی، اهمیت تربیت مبتنی بر الگو است. زنانی که در کربلا فرزندان یا همسران خود را به دفاع از امام تشویق کردند، احتمالاً این ارزش‌ها را تنها در لحظه نبرد به آنان نیاموخته بودند. روحیه وفاداری، شجاعت، مسئولیت‌پذیری و ایثار، محصول یک فرایند تربیتی طولانی بود.

در روان‌شناسی تربیتی و نظریه یادگیری اجتماعی، مشاهده رفتار الگوها یکی از مهم‌ترین راه‌های یادگیری شناخته می‌شود. فرزندان بیش از آنکه از دستورها و توصیه‌های مستقیم تأثیر بپذیرند، رفتار واقعی والدین و مربیان را مشاهده و تکرار می‌کنند. هنگامی که والدین در عمل به صداقت، مسئولیت‌پذیری، عدالت و وفای به عهد پایبند باشند، احتمال درونی شدن این ویژگی‌ها در فرزندان افزایش می‌یابد.

زنان عاشورایی با رفتار خود نشان دادند که تربیت دینی نباید تنها به بیان مفاهیم و انجام ظواهر محدود شود. ارزش‌های دینی زمانی در شخصیت فرزند ریشه می‌دواند که در عملکرد روزانه والدین مشاهده شود. مادری که خود در برابر ظلم بی‌تفاوت نیست، پدری که بر عهد خود می‌ایستد و خانواده‌ای که در بحران اعضای خود را تنها نمی‌گذارد، عملاً مسئولیت‌پذیری و آزادگی را به فرزندان آموزش می‌دهد.

🔰 برشی از «نقش زنان در نهضت عاشورا و تأثیر الگوی آنان بر خانواده، تربیت و جامعه»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ کرامت ذاتی؛ استعدادی برای به فعلیت رسیدن

✍️ #محمدصادق_کاملان

بالفعل بودن کرامت با حریت و آزادی سازگاری ندارد؛ چراکه یکی از اصلی‌ترین مسائل در خلقت انسان، اصل آزادی است.

آزادی در دین، انتخاب دین و عملکرد انسان، اصلی اساسی است که هیچ چیزی با آن قابل قیاس نیست.

بنابراین، استعداد اساس است و خداوند زمینه‌های فعلیت آن را فراهم کرده و پیامبران را فرستاده است. همه پیامبران می‌خواستند این استعداد را به فعلیت برسانند؛ چنان‌که حضرت امیر(ع) می‌فرماید: «لِیُثیروا دَفائِنَ العُقول».

اما عده‌ای نخواستند و عده‌ای نیز بدون تفکر و تعقل، تابع شدند؛ با اینکه تفکر و تعقل جزء ذاتی انسان است.

با این حال، همه انسان‌ها صرف‌نظر از اعتقادات و اعمالشان، کریمند و موجودی برتر از همه موجودات دیگرند.

خود این استعداد، تمام کلام است؛ یعنی تفکر، تعقل و تشخیص حق و باطل. انسان با تفکر و تعقل می‌تواند بفهمد چه‌کار بکند و چه‌کار نکند.

اما این استعداد برای به فعلیت رسیدن، نیاز به تلنگر و زمینه مناسب دارد. ازاین‌رو، سلسله انبیا برای برانگیختن این استعدادها آمدند و آموزه‌های دینی نیز بر خانواده و تربیت تأکید کرده‌اند.

این همه دستور برای آن است که آن استعداد ــ فطرت الهی و اخلاق انسانی ــ در فرزندان شکوفا گردد.

🔰 برگرفته از «کرامت انسان؛ استعداد یا فعلیت؟»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#معرفی_کتاب

📚 احادیث ساختگی؛ تحلیل تاریخی، نمونه‌ها

کتاب «احادیث ساختگی؛ تحلیل تاریخی، نمونه‌ها»، اثر حجت‌الاسلام والمسلمین استاد مهدی مهریزی، به بررسی مسئله جعل و ساختگی بودن احادیث و چگونگی مواجهه عالمان مسلمان با این پدیده می‌پردازد.

نویسنده در بخش نخست کتاب، تحت عنوان مطالعات نظری و تاریخی، به بررسی سیر تاریخی دیدگاه عالمان شیعه درباره احادیث جعلی، نگارش‌های مربوط به موضوعات در میان شیعیان و اهل سنت و نیز مسئله حقوق معنوی و متون مقدس می‌پردازد.

بخش دوم به مطالعات تطبیقی و بررسی نمونه‌هایی مشخص از احادیث ساختگی اختصاص دارد؛ از جمله حدیث «إنّ الأرض علی الحوت»، حدیث زینب عطاره، روایات مربوط به زن در آثار منسوب به حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، و احادیث ساختگی از نگاه شهید مطهری.

همچنین نویسنده موضوعاتی چون احادیثی که در منابع حدیثی معتبر نیامده‌اند، ارجاع به کتاب‌های خیالی و ساختگی و بررسی یک حدیث جعلی از سوی آیت‌الله شبیری زنجانی را مورد مطالعه قرار داده است.

🔰 برگرفته از «معرفی کتاب «احادیث ساختگی؛ تحلیل تاریخی، نمونه‌ها»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ استعدادهای متضاد؛ راز اختیار انسان

✍️ #مهدی_پورحسین

در مهندسی خلقت، انسانیتِ انسان به این است که دارای استعدادهای مختلف و گاه متضاد باشد تا دو گونه کشش درونی در وی ایجاد شده و انتخاب‌گری وی توجیه گردد. اگر کشش‌های متضاد درونی در انسان نبود، معنا نداشت که انسان میان انتخاب خیر و شر و یا بد و خوب مختار باشد.

قرآن کریم در این زمینه تصریح دارد: «إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ» (انسان، ٢) می‌فرماید ما انسان را از نطفه‌‏اى آفريديم كه در آن مخلوط‌هاى زيادى وجود دارد. مقصود اين است که استعدادهاى زياد و متنوعی در ژن‌هاى بشر تعبیه شده و به همین خاطر است که مورد آزمایش و امتحان قرار می‌گیرد.

این اوصاف، نه تنها مخالفتی با عظمت و کرامت انسان ندارد، بلکه هریک از آنها در جای خود خیر محض برای انسانیت انسان و شکل دهنده به ذات اوست.

بنابراین، اگر انسان دارای استعداد و قوه «حرص و آز» و یا «بخل» است و یا «شتابگر و عجول» آفریده شده است، برای وی خیر و برای کمال‌یابی او لازم است. اما زمانی صفت ذم و نکوهش به خود می‌گیرد که از مسیر واقعی خود منحرف شده و در خدمت اوصاف شیطانی قرار گیرد.

از اینجا است که انسان با داشتن این استعدادها، می‌تواند با حسن اختیار خود، راه خیر را در پیش گیرد و به اعلی علیین برسد و یا با سوء اختیار، راه شر را بپیماید و در اسفل‌السافلین مأوی گزیند.

🔰 برشی از «دین و کرامت انسان»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ نارسایی‌های روشنفکری دینی

✍️ #داود_فیرحی

روشنفکری دینی با چهار مشکل مواجه است:

🔹اول این که روشنفکری دینی از ابتدا، تحت تأثیر جریان‌های چپ، دین را به یک ایدئولوژی تبدیل کرد. منطق دین بیشتر شبیه علم است تا ایدئولوژی؛ حال آنکه با مساوی شدن دین با ایدئولوژی، به دلیل تضاد ایدئولوژی و علم، این ایده شکل گرفت که دین با علم در تضاد است.

🔹دوم اینکه روشنفکری دینی حتی الهیات نظری و عملی را از هم جدا می‌کند. روشنفکران دینی ما بشدت روی کلام و فلسفه فشار آورده و از ارزش فقه غافلند. حال آنکه زندگی عملی را فقه اداره می‌کند. این خطرناک‌ترین رویکردی است که به آن دچار هستند؛ گویی یک چرخ دوچرخه را نوسازی کرده و چرخ دیگر را کهنه باقی بگذارید. این رویکرد، نوعی عدم توازن در دینداری ایجاد می‌کند.

🔹مشکل سوم روشنفکری دینی، دوگانه‌سازی فقه و اخلاق و دوگانه‌سازی حق و تکلیف است. تضادی که روشنفکری دینی بین فقه و اخلاق ایجاد کرده، هر دو را از کار می‌اندازد؛ وقتی فقه را با شمشیر اخلاق می‌زنید، قسمت‌ مولد فقه را که پایه‌هایی برای قواعد مدنی است شل می‌کنید. با اخلاق نمی‌توان هیچ جامعه‌ای را اداره کرد چون اخلاق ضمانت اجرایی ندارد.

🔹مشکل چهارم دستگاه روشنفکری دینی ایرانی خلط بین فقه و سنت فقاهتی است، «مثل اینکه افرادی مثل پوپر، در نقد سنت‌های بسته تفلسف، اصل فلسفه را رد کنند.» فقه به عنوان یک دانش، امکانات بسیاری دارد که سنت آن سال‌ها اقتدارگرا شکل گرفته است؛ حال اگر برای اصلاح مشکلات این سنت فقاهتی، به اصل فقه هجوم بیاوریم، دچار خطا شده‌ایم. در حالیکه «تفقه» چه سنتی چه بازاندیشانه، کارویژه‌ای دارد به نام پیوند نص و زندگی. مسلمان نمی‌تواند از فقه جدا شود.

🔰 برشی از یک متن (داود فیرحی در گفتگوی مجازی انجمن اندیشه و قلم)

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ کارکرد نواندیشی دینی

✍️ #سیدمحمد_خاتمی

نواندیشی به ‌طور کلی و نواندیشی دینی به ‌طور خاص در موقعیتی قرار گرفته است که می‌تواند با تأمل در فرهنگ دیرپا و به‌خصوص فرهنگ دینی و مبانی معتبر آن، و وفاداری به اصول، و میزان و ترازو قراردادن محتوای اصلی، و با لحاظ دو عنصر مهم زمان و مکان:

اولاً دین را در مقابل توسعه اقتصادی، سیاسی و فرهنگی که شرط لازم برای ماندن و بهره‌وری درست از این جهان و در این جهان است نبیند و با تکیه بر عدالت، که خود غربی‌ها هم بی‌توجهی به آن را از جمله علل مشکلات و بحران‌ها در غرب می‌دانند، تصور و تصویری از توسعه متناسب با وضع و حال ما پیش نهد.

ثانیاً، برای رهایی از معضل و بحران موجود، در بند آرزو یا توهّم محال بازگشت به پیشاتجدد گرفتار نیاید و به‌ نام دفاع از سنت، خود را از گردونه زمان بیرون نیفکند، بلکه به پساتجدد که در انتظار بشر است بیندیشد؛ پساتجددی که هم مزایای تجدد را داشته باشد و هم از مشکلات و منفیّات آن دور باشد.

این همه، مستلزم بازنگری اساسی، به‌خصوص در حوزه فقهی است؛ با توجه به جایگاهی که به‌حق یا ناحق فقه در حوزه معارف دینی یافته، و به‌ویژه با توجه به آنچه رسماً از جایگاه فقه در نظام‌بخشی به جامعه پس از انقلاب ترویج و عمل می‌شود.

🔰 برشی از یک مصاحبه (نواندیشی دینی و کارکرد آن: مصاحبه با سید محمد خاتمی)

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ ممنوعیت تصرف سیاسی بیت‌المال در اندیشهٔ علی(ع)

✍️ #سیدابوالفضل_موسویان

دسته‌ای، تطمیع مردم را به حضرت علی(ع) پیشنهاد کردند، اما آن حضرت فرمودند: ما هرگز حاضر نیستیم که برای پیشبرد و ثمردهی سیاست‌های‌مان، در اموال عمومی تصرف کنیم.

مگر معاویه چه کار می‌کرد؟ او سران را می‌خرید و کیسه‌ کیسه برای‌شان طلا می‌فرستاد و آنان هم مردم را به میدان می‌کشیدند.

از حضرت پرسیدند: چرا شما به این کار دست نمی‌زنید؟ حضرت در تعبیری جالب فرمودند: اگر این اموال به خودم نیز تعلق داشت، هرگز حاضر نمی‌شدم تبعیضی بین مردم قائل بشوم؛ چه‌رسد به این‌که این مال از بیت المال و اموال عمومی است. ایشان در این باره، فرمودند: «إِنَّمَا الْمَالُ مَالُ اللَّه‏»؛ یعنی مال از مردم است و من حق تصرف در آن را ندارم.

معنای «مال الله» این نیست که مردم هیچ حقی در آن ندارند، بلکه هر جا که از «مال خدا» سخن به میان می‌آید، بدین معناست که به همه مردم تعلق دارد و این گفتار امیرالمؤمنین (ع) در جاهای مختلف نیز به همین تعبیر بیان شده است.

در جای دیگر می‌فرمایند: «وَ اللَّهِ لَوْ كَانَ مَالُهُمْ لِي لَوَاسَيْتُ بَيْنَهُمْ وَ كَيْفَ وَ إِنَّمَا هِيَ أَمْوَالُهُم‏»؛ به خدا سوگند، اگر مال این‌ها از آنِ من بود، در میان‌شان برابری برقرار می‌کردم؛ پس من چرا چنین کنم در حالی که اصلاً این مال، مال خود مردم است. این اموال عمومی متعلق به مردم است و ما حق نداریم آن را برای سیاست‌های خودمان هزینه کنیم.

باید توجه داشته باشیم که سیاست‌های امیرالمؤمنین(ع) سیاست‌های نادرست و سیاست‌هایی نیست که ممکن است خطایی در آن راه داشته باشد. در عین حال که سیاست‌های ان حضرت سیاست‌های درست است، اما می‌فرمایند که این مال از مردم است و من حق ندارم آن را به این شکل حیف و میل کنم و در اختیار دسته‌ای قرار بدهم؛ آنان را تطمیع کنم تا بقیه مردم را نیز همراه خود به میدان بیاورند.

🔰 برشی از "اخلاق سیاسی حضرت علی (علیه السلام) - بخش دوم"

⚡️  پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ گزارش از دیدار رئیس اتحادیه علمای جعفری ترکیه با اعضای پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

چهارشنبه ۲۸ مرداد ۱۴۰۵، آقای احد تالان، رئیس اتحادیه علمای جعفری ترکیه، با حضور در پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، با رئیس، مسئولان و جمعی از پژوهشگران این پژوهشکده دیدار و درباره وضعیت شیعیان جعفری در ترکیه و تحولات اجتماعی و سیاسی این کشور گفت‌وگو کرد.

در ابتدای این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی پورحسین، رئیس پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، ضمن خیرمقدم به آقای احد تالان و هیئت همراه، به معرفی برخی از اعضای هیئت علمی و پژوهشگران حاضر در جلسه پرداخت و گزارشی از مهم‌ترین فعالیت‌های علمی و تحقیقی پژوهشکده ارائه کرد.

در ادامه، آقای احد تالان به تشریح وضعیت شیعیان در ترکیه و نسبت آنان با ساختار سیاسی و فرهنگی این کشور پرداخت. وی در آغاز سخنان خود، با اشاره به نقش امام خمینی در بیداری اسلامی در جهان، موقعیت جغرافیایی و تاریخی ترکیه را از عوامل مؤثر در شکل‌گیری وضعیت فرهنگی و سیاسی امروز این کشور دانست.

به گفته وی، ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود و ارتباط مستقیم با اروپا و فرهنگ‌های غربی، در طول تاریخ در معرض تعامل با فرهنگ‌ها و تمدن‌های گوناگون بوده است. این کشور همچنین سابقه‌ای طولانی در جهان اسلام دارد و حدود شش قرن، مرکز امپراتوری عثمانی بوده است؛ میراثی که همچنان در بخشی از نگاه سیاسی و فرهنگی امروز ترکیه نیز قابل مشاهده است.

تالان با اشاره به حاکمیت فرهنگ سکولار در ترکیه معاصر و در عین حال گرایش‌های اسلامی در سیاست دولت اردوغان، وضعیت شیعیان جعفری را در چنین فضایی تشریح کرد و گفت که شیعیان ترکیه، با وجود چالش‌های موجود، توانسته‌اند هویت مذهبی و اجتماعی خود را حفظ کنند.

وی تأکید کرد که شیعیان جعفری ترکیه ضمن پایبندی به مذهب خود، از تعصب مذهبی پرهیز می‌کنند و در عین حفظ هویت دینی، بر وطن‌دوستی، وحدت مسلمانان و دوراندیشی سیاسی تأکید دارند. به گفته وی، این رویکرد سبب شده است شیعیان بتوانند در جامعه ترکیه حضور اجتماعی خود را حفظ کنند و تصویری روشن از هویت مذهبی و ملی خود ارائه دهند.

🔰 برش‌هایی از گزارش "دیدار رئیس اتحادیه علمای جعفری ترکیه با مسئولان و پژوهشگران پژوهشکده اندیشه دینی معاصر"

⚡️  پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ علامه حکیمی؛ دین، عدالت و کرامت انسان

✍️ #حسن_پویا

سه مفهوم «عدالت»، «انسان و انسانیت» و «محرومان و مستضعفان» در وجود استاد علامه محمدرضا حکیمی موج می‌زد.

یکی از ویژگی‌های بسیار مهم ایشان این بود که به هرآنچه می‌دانست و بدان باور داشت، عمل می‌کرد و میان دانستن و عمل کردن فاصله‌ای نمی‌گذاشت.

استاد حکیمی برای شیعیان سه وظیفه اساسی بیان می‌کرد: توجه به اهل‌بیت(ع) و مصائب آنان، شناخت و فهم معارف اهل‌بیت(ع) و عمل به مکارم اخلاقی.

از نگاه ایشان، مظلومیت امام حسین(ع) تنها در کشته شدن ایشان نیست؛ مظلومیت آن حضرت، ناشناخته ماندن ایشان است و مظلومیت امام صادق(ع)، ناشناخته ماندن معارف اهل‌بیت(ع).

تمام همت استاد این بود که معارف اهل‌بیت(ع) بیان و به آنها عمل شود؛ از همین رو، آثار ایشان تلاشی برای ارائه یک منظومه معرفتی و اجتماعی بود.

در نگاه استاد، «امر به معروف و نهی از منکر» دو اصل بنیادین در اصلاح اجتماع است و باید با عدالت، اعتدال، مدارا و نرم‌خویی همراه باشد.

ایشان معتقد بود این دو فریضه نباید عمدتاً متوجه طبقات فرودست باشد؛ بلکه اصلاح حاکمیت و مسئولان باید در رأس آن قرار گیرد.

استاد حکیمی بر آزادی فکری و پذیرش نقد تأکید داشت و سلب آزادی و گسترش اختناق را موجب دور شدن جامعه از دین و ارزش‌های دینی می‌دانست.

و سرانجام، بر «کرامت انسانی و حرمت شخصیت افراد» تأکید می‌کرد: حتی اگر کسی به بیراهه رفته باشد، نباید انسانیت او نادیده گرفته و شخصیتش شکسته شود.

در اندیشه علامه حکیمی، دین، عدالت، آزادی، اخلاق و کرامت انسان، در مسیر اصلاح جامعه به یکدیگر پیوند می‌خورند.

🔰 برگرفته از "علامه حکیمی؛ از معارف اهل‌بیت(ع) تا عدالت و کرامت انسان"

⚡️  پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ پیامبر اسلام و اسلام پیامبر

    ✍️رضا بابایی

تاریخ گواه است که اسلام در زمان پیامبر(ص)، دین اصلاح‌ بود نه انقلاب؛ جز در مسئلۀ چندخدایی که داستانی دیگر دارد. شیوه‌های انقلابی و ارتجالی در این دین و در هیچ‌یک از آیین‌های مانا جایی نداشته است؛ چون زیرساخت‌های اجتماعی و فرهنگ عمومی، انقلاب و دگرگونی ارتجالی را نمی‌پذیرند. اسلام نخستین، بیشتر جنبش(Movement) بود تا شورش و انقلاب(Revolution). جنگ‌های صدر اسلام هم یا دفاعی بود یا بیشتر زمینه‌های سیاسی - اقتصادی داشت تا عقیدتی.

اسلام حتی در احکام اقتصادی و جزایی، اصلاحات جزئی را بر انقلاب ترجیح داد؛ یعنی در بیرون از زمان و مکان خود سیر نکرد. از همین رو است که غالب احکام اقتصادی و جزائی و حکومتی اسلام، امضایی است، نه تأسیسی؛ یعنی نظم پیشین را بیش‌وکم پذیرفت و در همان قالب‌ها محتواسازی کرد. برده‌داری، ماه‌های حرام، نابرابری ارث و دیۀ زن و مرد، معاملات رایج در شبه‌‌جزیره(مضاربه، جعاله ...)، نظام قبیلگی، نوع روابط اجتماعی و خانوادگی، سنت چندهمسری و... در عصر رسالت تغییر اساسی نکرد. اسلام، ساختارهای جدید نیافرید؛ ساختارهای پیشین را برنینداخت و در قالب حکومت و فرایند حاکم‌گزینی دست نبرد. اگر تغییری داد، در محتوا و اندکی نیز در شکل اجرا بود. عقیدۀ شیعه به وجود نص و نصب الهی برای خلافت امام علی(ع)، استثنا است؛ چنانکه حاکم مسلمانان در سقیفه، به همان شیوه‌ای انتخاب شد که پیش از اسلام سابقه داشت و تا زمان معاویه هم ادامه داشت.

احکام تأسیسی اسلام، عمدتا در بخش عبادیات است؛ در غیر آن، شیوۀ پیامبر اسلام(ص) همراهی حداکثری با زمانه بود؛ نه تغییرات ناگهانی و شهرآشوب. مسلمانان نیز اگر همین شیوه را برگزینند، پا در جای پای پیامبر خویش گذاشته‌اند؛ یعنی نه در گذشتۀ دور یا نزدیک بمانند و نه بدون جایگزین‌های مجرب و سازگار با زمانه، ساختارها را بشکنند. بنابراین، مسلمانی دو معنا دارد:
1. پیروی از «پیامبر اسلام»؛
2. پیروی از «اسلام پیامبر».

«اسلام پیامبر» یعنی روشی که ایشان برگزید و فرایندی که پیمود تا به «پیامبر اسلام» رسید. «اسلام پیامبر» تا آنگاه که به خلافت تبدیل نشده بود، بسیار ساده و سازگار با سنت‌ها و ساختارهای موجود بود. مثلا اسلام، تقوا را نشانۀ برتری قلمداد کرد، اما این برتری، نظام بردگی را نقض نمی‌کرد؛ یعنی پرهیزگار برتر است، چه برده باشد و چه مولی. «نظام بردگی» محصول سنت‌ها و تاریخ اعراب بود؛ نقض آن نیز بر عهدۀ سنت‌های جدید است، نه فرمان پیامبران که رسالتی دیگر داشتند. اسلام پیامبر در بیرون از زمان و مکان شکل نگرفت که ما پیامبر اسلام را منهای زمان و مکان بنگریم. پیامبر اسلام پایان اسلام پیامبر نیست؛ آغاز آن است؛ یعنی شیوه و روش ایشان در مواجهه با زمان و مکان باید همچنان ادامه می‌یافت که نیافت.

مسلمانان، پیامبر اسلام را بیش‌وکم می‌شناسند‌، اما در «اسلام پیامبر» چندان نمی‌نگرند؛ یعنی تأثیر نسبت‌های زمانی و مکانی را در سیر پیامبرانۀ او نادیده می‌گیرند. اگر اسلام پیامبر(روش و فرایند) به اندازۀ پیامبر اسلام(نتیجه و برایند) در کانون توجهات می‌نشست، زمان و مکان همان اندازه برای مسلمانان اهمیت می‌یافت که برای پیامبر اسلام(ص) اهمیت داشت. برای اینکه پیامبر اسلام(ع) در «مکه=ام‌القری» و «پیرامون مکه=من حولَها» محصور نماند و عقیده به استمرار رسالت ایشان در زمان‌ها و مکان‌های دیگر، با آیاتی همچون «أَوْحَینَا إِلَیک قُرْآنًا عَرَبِیا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَی وَمَنْ حَوْلَهَا؛ قرآن عربی را بر تو وحی کردیم تا [مردم] مکه و پیرامون آن را هشدار دهی»(شوری7) سازگار باشد، باید فرایند(اسلام پیامبر) را هم به اندازۀ برایند(پیامبر اسلام) دید؛ وگرنه گزیری از توقف در یکی از ایستگاه‌های تاریخ نمی‌ماند.

⚡️  پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#ولادت_پیامبر_اکرم_و_روز_اخلاق_و_مهرورزی

◽️دین و اخلاق اجتماعی (۱)
      گلچینی از مقالات

🔹در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام (جلد ۷۴ بحار الانوار) نقل شده است که آن حضرت به دورانی از زندگی مسلمانان تا روز قیامت اشاره و شرایط سختی را برای مردم توصیف کرده‌اند که سر منشا آن سختی‌ها،حاکمان ستمگر و حکومت‌هایی هستند که در آن حکومت‌ها بدکاران فاسق در صدر نشسته و قدر می‌بینند.
در چنین شرایطی آن دسته از مردمانی که لب به اعتراض می‌گشایند و حاکمان را به انجام نیکی‌ها دعوت می‌کنند، این گروه از مردم نه تنها پاسخ مثبتی از حاکمان دریافت نمی‌کنند که خود مورد ستم واقع می‌شوند و به خاطر اینکه آنان چنین حاکمانی را از ستمگری باز می‌دارند، به جرم چنین اعتراضی تحت فشار قرار می‌گیرند. پیامبر گرامی اسلامی(ص) تاکید می‌فرمایند که مردم در چنین وضعیتی باید بر ایمان خود تکیه کنند و بسیار مقاوم و صبور باشند. نجات مردم در چنین شرایطی این نیست که خود را به تبعیت از حکومتگران به انواع فسادها و گناهان آلوده کنند؛ بلکه باید دامن خود را از ناپاکی جدا سازند و بر عمل صالح پناه ببرند.


۱. جامعه پیامبر پسند مبتنی بر آزادی، عقلانیت و عدالت است
   گفتاری از محمدتقی فاضل میبدی
   مشاهده در  سایت/ متن کوتاه

۲. محمد(ص) برگزیده خدا
    گفتاری از رضا بابایی
    مشاهده در  متن کوتاه

۳. پیامبر(ص) و خاستگاه ستمگری در جامعه
   گفتاری از محمود شفیعی
    مشاهده در  متن کوتاه

۴. اگر پیامبر امروز در میان ما بود چگونه عمل می‌کرد؟
    گفتاری از محمدرضا یوسفی
    مشاهده در  متن کوتاه
   
۵. نگاهی به سیره اخلاقی پیامبر اکرم(ص) در روابط اجتماعی
    گفتاری از سیدضیاء مرتضوی
    مشاهده در  متن کوتاه/ فایل صوتی

۶. کدام تفسیرها درباره رحمت بودن پیامبر صحیح نیست؟
     گفتاری از محمد سروش محلاتی
     مشاهده در  متن کوتاه

۷. مبانی معرفتی اخلاق اجتماعی
    گفتاری از علی باقری‌فر
    مشاهده در  سایت/ متن کوتاه/ فایل صوتی

۸. فرد و جامعه در رویکرد اخلاقی قرآن
    گفتاری از مهراب صادق‌نیا
    مشاهده در  فایل صوتی

۹. منحنی اخلاق در حوزه سیاست رو به زوال است
    گفتاری از سیدصادق حقیقت
     مشاهده در  متن کوتاه

۱۰. نگاهی به بحران اخلاقی جامعه ایرانی
     گفتاری از محمدهادی زاهد غروی
     مشاهده در  سایت/ متن کوتاه

📍برای دسترسی به هر موضوع بر روی گزینه سایت/متن کوتاه کلیک نمایید.

#نواندیشی_دینی_و_اخلاق_اجتماعی
#ولادت_پیامبر_اکرم_و_روز_اخلاق
#پژوهشکده_اندیشه_دینی_معاصر
#ولادت_امام_جعفر_صادق(ع)
https://t.me/andishedinimoaser

#ولادت_پیامبر_اکرم_و_روز_اخلاق_و_مهرورزی

◽️دین و اخلاق اجتماعی (۲)
      گلچینی از مقالات

🔹اثربخشی بهینۀ واقعیت‌های ارزشی چون ایمان، دانش، و ... در گرو وجود اخلاق و ارزش‌های اخلاقی است؛ معلمی که از حلم و شرح صدر برخوردار است و از کبر و غرور به دور است می‌تواند خوب تدریس کند و به تربیت شاگردان بپردازد، سیاست‌مداری که از تکبر و غرور به دور است می‌تواند به مدیریت درست بپردازد و رضایت عمومی جامعه را کسب کند. اگر با جامعه و مردم صادق نباشد، اگر باور به برتری خود و تفوق بر دیگران داشته باشد، نه در اداره جامعه موفق خواهد بود و نه رضایت عمومی را به دست خواهد آورد و نه نامی ماندگار در تاریخ برای خود ثبت خواهد کرد. همین که اطرافیان مستبدان تلاش می‌کنند برای آنان اخلاق‌تراشی کنند نشان از تقدم کارکرد اخلاق بر سیاست دارد، به همین منوال اگر قاضی که بنای داوری دارد، فردی خشمگین و عجول باشد، به قضاوت صواب و سودمند دست نمی‏یابد.


۱. قرآن و اخلاق 
   گفتاری از محمدعلی ایازی
   مشاهده در  متن کوتاه

۲. تقدم اخلاق بر دانش و اندیشه
    گفتاری از مهدی مهریزی
    مشاهده در  متن کوتاه

۳. اخلاق اجتماعی در پرتو امنیت اجتماعی
    گفتاری از محمدتقی فاضل میبدی
    مشاهده در  سایت/ متن کوتاه/ فایل صوتی

۴. اخلاق اجتماعی؛ الزام یا التزام
    گفتاری از محسن برهانی
    مشاهده در  سایت/ متن کوتاه
   
۵. شهودهای اخلاقی و نظام دینی تبیینی براساس سازگاری تکاملی
    گفتاری از علی مهجور
    مشاهده در  سایت/ متن کوتاه

۶. تحلیل کیفیت تاثیر اخلاق حکمرانان در توده مردم
    گفتاری از ناصر نقویان
    مشاهده در  سایت/ متن کوتاه/ فایل صوتی

۷. اخلاق تفسیر جایگاه زنان در قرآن کریم؛ میان دقت علمی و مسئولیت اخلاقی
    گفتاری از فاطمه توفیقی
    مشاهده در  سایت/ متن کوتاه

۸. اخلاق در خانواده
    گفتاری از مهدی مهریزی
    مشاهده در  متن کوتاه

۹. همزیستی مسالمت‌آمیز
    گفتاری از مسعود ادیب
    مشاهده در  متن کوتاه

۱۰. انسان اخلاقی، انسان الهی
     گفتاری از محمدصادق کاملان
     مشاهده در  سایت/ متن کوتاه

📍برای دسترسی به هر موضوع بر روی گزینه سایت/متن کوتاه کلیک نمایید.

#نواندیشی_دینی_و_اخلاق_اجتماعی
#ولادت_پیامبر_اکرم_و_روز_اخلاق
#پژوهشکده_اندیشه_دینی_معاصر
#ولادت_امام_جعفر_صادق(ع)
https://t.me/andishedinimoaser

سومین مدرسهٔ تابستانی اندیشه دینی معاصر آدم (مجازی) | شهریور ۱۴۰۵

‌ 🔻 با ارائۀ ۱۰ استاد و پژوهشگر برجسته از ایران، آمریکا و آلمان

🔻 ۱۵ ساعت ارائۀ آموزشی
چهارشنبه، پنج‌شنبه ۱۸ و ۱۹
و
چهارشنبه ۲۵ شهریور ۱۴۰۵

◀️ با رویکرد علمی و انتقادی به پرسش ها و‌چالش های معاصر درباره جنسیت و‌جایگاه آن در جهان اجتماعی و دینی
‌
🎓 اعطای گواهی
🌐 برگزاری جلسات مجازی در اسکای روم
👥 شبکه‌سازی و تعامل علمی

🔗 جهت شرکت در مدرسه تابستانه اینجا را کلیک کنید و در صورت نیاز به راهنمایی، @genderstudies21 در تلگرام پیام دهید.

#مدرسه_تابستانی
#آدم
#مطالعات_زنان
#مطالعات_جنسیت
#رویکرد_مراقبت_محور
#هوش_مصنوعی
#دید_زنانه_نگر
#پرواداری
#فلسفه #الهیات_زنانه_نگر

⚡️  پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#نشست_علمی
✳️ چهارشنبه‌های نواندیشی | یادمان علامه محمدرضا حکیمی
در پنجمین سالگرد درگذشت اندیشمند فقید، علامه محمدرضا حکیمی، پژوهشکده اندیشه دینی معاصر در چارچوب برنامه «چهارشنبه‌های نواندیشی»، نشستی را با عنوان:
🔸 «علامه محمدرضا حکیمی، فریادگر توحید و عدالت»
برگزار می‌کند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین حسن پویا، معاون پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، درباره شخصیت و اندیشه‌های علامه حکیمی سخن خواهد گفت.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
🗓 چهارشنبه ۱۱ شهریور ۱۴۰۵
🕚 ساعت ۱۱
📍 پژوهشکده اندیشه دینی معاصر
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
#چهارشنبه‌های_نواندیشی #محمدرضا_حکیمی
#نواندیشی_دینی #عدالت #توحید

🌐 بزرگداشت علامه محمدرضا حکیمی
⚡️  پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#معرفی_اساتید

مهندس علیرضا صائبی

- مشاور و پژوهشگر هوش مصنوعی
- کارشناسی ارشد فناوری اطلاعات از دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی‌تکنیک تهران)
- همکاری‌های علمی و حرفه‌ای در زمینه‌های هوش مصنوعی، پردازش زبان طبیعی، انسان‌گرایی دیجیتال و فناوری انسان‌محور
- پژوهشگر CAIDP (مرکز سیاست گذاری های هوش مصنوعی و دیجیتال)
- فعالیت‌های مشاوره‌ای در حوزه راهبرد هوش مصنوعی
- پیاده‌سازی مدل‌های زبانی بزرگ و سامانه‌های پردازش زبان طبیعی (LLM/NLP) و مدیریت پروژه
- طراحی نظام طبقه‌بندی‌ آسیب‌های ناشی از تحول دیجیتال (‏FARSIDE)
saebi.ir | dighum.ir


اطلاعات بیشتر
rccrta.ac.ir
@genderstudies21