🔉 همپرسگی دوم با عنوان «ریشه‌ها»
گفت‌وگوی نَمرائیل با پدرام جم، استادیار تاریخ در دانشگاه فردوسی مشهد در ایران در آذر ۱۳۹۹

@hamporsegipodcast
@anqanotes

🔉 همپرسگی سوم با عنوان «ما و دنیای غرب»
گفت‌وگوی نَمرائیل با خداداد رضاخانی، پژوهشگر در مؤسسه‌ی مطالعات منطقه‌ای در دانشگاه لِیدِن در هلند در آذر ۱۳۹۹

@hamporsegipodcast
@anqanotes

🔍 کشف کتیبه‌ای پارسی دربردارنده‌ی شعری از مولانا جلال‌الدین محمد بلخی در گورستانی در اندونزی منسوب به سده‌ی نهم قمری

✨ تازه‌ها و خبرها


🔻 در پروژه‌ای مشترک، پژوهشگران دانشگاه کمبریج در انگلستان٬ دانشگاه کیوتو در ژاپن٬ و موزه پدیر در اندونزی موفق به کشف و رمزگشایی از کتیبه‌ای پارسی شدند که در گورستانی مفقود‌شده در شمال جزیره‌ی سوماترا در کشور اندونزی واقع شده بود. نخستین تصویر منتشرشده از این کتیبه٬ واقع در منطقه بیرئن-آچه٬ بیش از صد سال پیش و در سال ۱۹۱۲ میلادی از دوربینِ طراح و عکاسِ جوان هلندی به نام «د-فینک» گرفته شده بود. اما پس از آن این کتیبه و گورستان هر دو ناپدید شدند و دسترسی پژوهشگران به کتیبه‌ها و سنگ‌قبرها تنها بر اساس تصاویر ثبت‌شده به دست «د-فینک» میسر بود؛ و البته تلاش متخصصانِ تاریخِ اسلام در جنوب شرق آسیا در خواندن کتیبه بی‌ثمر بود.

🔻 چندی پیش، «مرکز تحقیقات میراث دریایی آسیا» در دانشگاه کیوتو توانست بار دیگر این گورستان را کشف کند و عکس‌های جدیدی از سنگ‌قبرهای آن را ثبت نماید. گروهی متشکل از مجید دانشگر (دانشگاه کمبریج)، گرگوریس کوسوانتا (مرکز تحقیقات میراث دریایی آسیا شعبه اندونزی)، مشکور شفرالدین (موزه‌ی پدیر، اندونزی)، و مایکل فینر (مرکز تحقیقات میراث دریایی آسیا، کیوتو) به بررسی ابعاد متفاوت کتیبه‌ها پرداختند. آنها توانستند سرانجام معمای صد ساله‌ی این سنگ‌نبشته را حل کنند.

🔻 این کتیبه متعلق است به «توهَن مَند» فردی پرنفوذ در شمال سوماترا که در سال ۸۴۴ هجری قمری برابر با ۱۴۴۰ میلادی از دنیا رفته است. بر روی سنگ‌قبر چنین نوشته شده است:
هذالقبر توهن مند ‎
نقلت من الدنیا یوم الخمیس اثنا ‎
عشر یوما من شهر ذوالحجة ‎

ترجمه:
این قبرِ توهَن-مَند است. در روز پنج‌شنبه، دوازدهم ماه ذوالحجة از دنیا درگذشت.

بخش دیگر کتیبه شاملِ سالِ درگذشت و دو بیت شعر است که به احتمال زیاد به شاعر و عارف پرآوازه مولانا جلال‌الدین محمد بلخی تعلق دارد:
سنت أربع وأربعون ثمانمائة
روزت بستودم و نمیدانستم شب با تو غنودم و نمیدانستم
ظن بردا بدم بمن کمن من بودم من جمل تو بودم و نمیدانستم ‎

ترجمه و بازنویسی با رسم‌الخط امروزین فارسی اینچنین است:
سال هشتصد و چهل و چهار
روزت بستودم و نمی‌دانستم؛ شب با تو غنودم و نمی‌دانستم
ظن برده بُدَم به من که من من بودم؛ من جمله تو بودم و نمی‌دانستم

🔻 علاوه بر بررسی تاریخی دیگر کتیبه‌های پارسی در سوماترا٬ این مقاله به‌طور خاص به اهمیت دو موضوع می پردازد: نخست اینکه برخلاف اکثر کتیبه‌های موجود در گورستان‌های اسلامی اندونزی، این اشعار هیچ اشاره‌ای به موضوع «مرگ و پس از مرگ» ندارند. محتوای اشعار به «وحدت وجود» –اصلی بنیادین در تصوّف– اشاره دارد. از جهت دیگر، این اشعار بر سنگِ محلیِ سوماترایی و به شیوه‌ای کاملاً فشرده حک شده‌اند و به هیچ عنوان از طریق هندوستان وارد نشده‌اند. این امر دلالت بر آشنایی کامل مردم منطقه با نگارش و حتی خوانشِ ادبیاتِ پارسی دارد.

🔻 مقاله‌ای درباره‌ی این کتیبه در مجموعه‌ای از مقالات با عنوان «اسلام پژوهی در بستر جهان مالایا-اندونزی: جشن‌نامه‌ای به افتخار پیتِر گ. ریدِل» زیر نظر مجید دانشگر و عرفان نورتواب از سوی انتشارات بریل منتشر شده است. علاقه‌مندان می‌توانند با این پیوند به این مقاله به رایگان دسترسی بیابند. پیش از این، مطالب گوناگونی از مجید دانشگر در عنقاء منتشر کرده‌ام که برای دسترسی به آنها کافی است نام او را در عنقاء جستجو کنید.


#کتیبه #پارسی #بیرئن #آچه #سوماترا #اندونزی #مجید_دانشگر
#Inscription #Persian #Bireuen #Aceh #Sumatra #Indonesia #Majid_Daneshgar #Gregorius_Dwi_Kuswanta #Masykur_Syafruddin #Michael_Feener

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🔍 رهیافت‌هایی به نقّادی متون مقدس

✨ معرفی منابع

📌 معرفی «مجموعه‌ی روش‌های لِکْسِم» در باب نقّادی بایبل


🔻 مجموعه‌ی چهارجلدیِ روش‌های لِکْسِم برای کسانی نوشته شده است که به فراگیری و آشنایی با ابزارهای تحقیقات بایبلی (و دیگر متون مقدس) علاقه دارند. این مجموعه به حیطه‌های اصلیِ پژوهش‌های نقّادانه‌ی بایبل و بسطِ آنها از سده‌ی نوزدهم تا سده‌ی بیستم میلادی می‌پردازد و آنها را در چهار جلد خلاصه کرده است. اما پیش از معرفی این چهار جلد، فهرستی از بعضی روش‌ها و رهیافت‌های نقّادانه در مطالعه‌ی بایبل که در زیر چتر «روش تاریخی-انتقادی» و «روش ادبی-انتقادی» می‌گنجند را در زیر می‌آورم:

🔅 نقّادی متنی (Textual criticism)
مقایسه‌ی نسخه‌های خطی کهن به منظور تعیین متقدم‌ترین شکلِ متنِ مقدس، و بررسی چگونگی انتقال متن از نسخه‌های اولیه تا زمانه‌ی کنونی.

🔅 نقّادی منبع (Source criticism)
مطالعه‌ی متن مقدس به منظور یافتنِ منابع مکتوبی که نویسنده یا نویسندگان متون مقدس از محتوا، قالب، و سبک آنها در نگارش متنِ مقدس استفاده کرده‌اند.

🔅 نقّادی سنّت (Tradition criticism)
مطالعه‌ی متن مقدس به منظور یافتنِ نقل‌ها و سنّتهای شفاهی که نویسنده یا نویسندگانِ متن مقدس از محتوای آنها در نگارش متنِ مقدس استفاده کرده‌اند.

🔅 نقّادی شکلی / صوری (Form criticism)
تحلیل و بررسی متنِ مقدس در سطح واحد‌های متنی کوچک به منظور شناختِ قالب‌های ادبی و سبک‌های عبارت‌پردازی در متن (همچون نظم، نثر،‌ سجع، تمثیل، تشبیه، افسانه‌گویی،‌ اسطوره‌گویی، و ...)، و تعیین زمینه‌ی اجتماعی و روش انتقال شفاهی چنین قالب‌هایی به متن مقدس.

🔅 نقّادی تاریخی (Historical criticism)
مطالعه‌ی متن مقدس به منظور بازسازی بسط و تحولِ تاریخیِ آن نقل‌ها و سنّت‌هایی که از آنها در نگارش متنِ مقدس استفاده شده است؛ و همچنین تعیین زمینه و زمانه‌ی نویسندگان متن.

🔅 نقّادی ویرایشی (Redaction criticism)
مطالعه‌ی متنِ مقدس به منظور فهمِ چگونگیِ ویرایش و تدوینِ متن و شناساییِ پیامی که متن در زمانه‌ی خود منتقل می‌کرده است.

🔅 نقّادی متن‌رسمیّت‌یافته (Canonical criticism)
مطالعه‌ی متنِ مقدس در حالتی که قانونی شده است و در جامعه‌ی پیروانش رسمیت یافته است.

🔅 نقّادی بلاغی (Rhetorical criticism)
تحلیل و بررسی متنِ مقدس به منظور شناختِ تأثیرهای بلاغیِ صناعاتِ ادبی که نویسنده یا نویسندگان متنِ مقدس برای انتقال پیام و اقناع مخاطبان‌شان به‌کار برده‌اند؛ همچنین بررسی سبک‌های ادبیِ به‌کار گرفته شده در متن، روش‌های تألیف، و الگوهای بلاغی.

🔅 نقّادی روایی (Narrative criticism)
مطالعه‌ی متن مقدس به منظور شناسایی داستان‌ها و اسطوره‌ها و افسانه‌های موجود در متن از منظر معیارهای نقد ادبی و مؤلفه‌های روایت همچون نقشه، صحنه‌آرایی، تضاد، شخصیت‌پردازی،‌ درون‌مایه، و نقش‌مایه.

🔅 رهیافت زبان‌شناختی (Linguistic approach)
مطالعه و بررسی متن مقدس با استفاده از مفاهیم و نظریه‌های موجود در زبان‌شناسی.

🔅 رهیافت اجتماعی (Social approach)
مطالعه و بررسی متن مقدس با استفاده از مفاهیم و نظریه‌های موجود در جامعه‌شناسی.


🔻 این مجموعه بسیاری از این رهیافت‌ها و روش‌های نقّادانه را برای دانشجویان و علاقه‌مندان به روش‌شناسی مطالعات بایبلی تلخیص کرده است:

🔅 جلد یکم | نقّادی متنیِ بایبل | Textual Criticism of the Bible

🔅 جلد دوم | زبان‌شناسی و تفسیرِ بایبل | Linguistics and Biblical Exegesis

🔅 جلد سوم | رهیافت‌های اجتماعی و تاریخی به بایبل | Social & Historical Approches to the Bible

🔅 جلد چهارم | رهیافت‌های ادبی به بایبل | Literary Approches to the Bible


🔻 متنِ کتاب‌های این مجموعه بسیار روان و آسان‌یاب نوشته شده است و مملوء از مثال‌ها و ارجاع‌های متنی به بایبل و نسخه‌های خطی و چاپی آن است. ترجمه‌ی فهرست مطالب هر چهار جلد را در فرسته‌هایی جداگانه می‌آورم.

🔻 مطالعه‌ی منابعی که به رهیافت‌ها و روش‌های بایبل‌پژوهی می‌پردازند می‌تواند برای قرآن‌پژوهان و حدیث‌پژوهان نیز مفید باشد، اما به خلاف بایبل‌پژوهان که به‌وفور از چنین منابعی برخوردارند قرآن‌پژوهان و حدیث‌پژوهان از چنین منابعی که رویکردهای تاریخی-انتقادی و ادبی- انتقادی دارند محروم‌اند. از معدود کتاب‌هایی که در زمینه‌ی روش‌شناسی پژوهش‌های بایبلی و قرآنی اخیراً به فارسی منتشر شده‌اند «تفسیر بایبل: راهنمای دانشجویان» با ترجمه‌ی اعظم پویا و سعید شفیعی و «روش‌های مدرن تفسیر متون مقدس» نوشته‌ی فاطمه توفیقی است.


#بایبل #بایبل‌پژوهی #روش‌شناسی #نقادی
#Bible #Biblical_Studies #Methodology #Criticism

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

📌 ترجمه‌ای از فهرست مطالب جلد یکم از «مجموعه‌ی روش‌های لِکْسِم»، با عنوان «نقّادی متنیِ بایبل» نوشته‌ی اِیمی اَندِرسِن و وِندی ویدِر که ویراست نخست آن در سال ۲۰۱۳ و ویراست بازبینی‌شده‌ی آن در سال ۲۰۱۸ میلادی در ۲۸۸ صفحه با ویراستاریِ داگلاس مَنگام منتشر شده است.


🔅 ۱. درآمدی بر نقّادیِ متنی
۱.۱. درآمد
۲.۱. نقّادیِ متنی چه است؟ و چه نیست؟
۳.۱. نظر به پیشِ رو
۴.۱. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۲. نمایی از نقّادیِ متنی
۱.۲. چرا نقّادیِ متنی ضروری است؟
۲.۲. هدف نقّادیِ متنی
۳.۲. اصولِ اولیه‌ی نقّادیِ متنی
۴.۲. محدودیت‌های نقّادیِ متنی
۵.۲. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۳. درآمدی بر نقّادی متنیِ عهدِ عتیق
۱.۳. تاریخ و شخصیت‌های کلیدی
۲.۳. شواهدِ متنی
۳.۳. چگونه‌ی نقّادیِ متنیِ عهدِ عتیق را انجام دهیم؟
۴.۳. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۴. درآمدی بر نقّادی متنیِ عهدِ جدید
۱.۴. تاریخ و شخصیت‌های کلیدی
۲.۴. شواهدِ متنی
۳.۴. چگونه‌ی نقّادیِ متنیِ عهدِ جدید را انجام دهیم؟
۴.۴. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۵. نقّادیِ متنی و بایبل در امروز
۱.۵. نقّادی متنی و ترجمه‌های انگلیسیِ [بایبل]
۲.۵. نقّادی متنی و مرجعیّتِ کُراسه [=متن مقدّس]
۳.۵. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 واژه‌نامه

🔅 کتاب‌نامه


📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Anderson, Amy, and Widder, Wendy. Textual Criticism of the Bible (Revised Edition). Bellingham: Lexham Press, 2018.

#بایبل #بایبل‌پژوهی #روش #روش‌شناسی #رهیافت #نقادی
#Bible #Biblical_Studies #Method #Methodology #Approach #Criticism

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

📌 ترجمه‌ای از فهرست مطالب جلد دوم از «مجموعه‌ی روش‌های لِکْسِم»، با عنوان «زبان‌شناسی و تفسیرِ بایبل» که در سال ۲۰۱۷ میلادی در ۲۸۸ صفحه با ویراستاریِ داگلاس مَنگام و جاش وِستبِری منتشر شده است.


🔅 ۱. درآمدی بر زبان‌شناسی و بایبل [وِندی ویدِر]
۱.۱. فهمِ زبان
۲.۱. فهمِ زبان‌شناسی
۳.۱. توضیحِ تحلیلِ زبان‌شناختی
۴.۱. مطالعه‌ی زبان‌های بایبلی
۵.۱. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۲. بنیان‌های زبان‌شناختی [جودیث اُدِر]
۱.۲. آواشناسی
۲.۲. ساخت‌شناسی (صَرف)
۳.۲. معناشناسی
۴.۲. جمله‌شناسی (نحو)

🔅 ۳. استعمالِ زبان [جِرِمی تامپسِن و وِندی ویدِر]
۱.۳. کاربردشناسی
۲.۳. زبان‌شناسیِ اجتماعی
۳.۳. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۴. همگانی‌های زبان، رده‌شناسیِ زبانی، و نشان‌داری [دَنییِل ویلسِن و مایکِل آبری]
۱.۴. همگانی‌های زبان و رده‌شناسیِ زبان
۲.۴. نشان‌داری
۳.۴. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۵. رهیافت‌های اصلی به زبان‌شناسی [جِرِمی تامپسِن و وِندی ویدِر]
۱.۵. متن‌شناسیِ مقایسه‌ای
۲.۵. زبان‌شناسیِ ساختارگرا
۳.۵. نقش‌گرایی
۴.۵. دستورزبانِ زایشی
۵.۵. تحلیلِ گفتمان
۶.۵. زبان‌شناسیِ شناختی

🔅 ۶. مسئله‌های زبان‌شناختی در عبریِ بایبلی [وِندی ویدِر]
۱.۶. معضلِ داده‌ها
۲.۶. نظامِ کلامی
۳.۶. معناشناسی و واژه‌نگاری
۴.۶. ترتیبِ واژه‌ها [در عبارت]
۵.۶. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۷. مسئله‌های زبان‌شناختی در یونانیِ بایبلی [مایکِل آبری]
۱.۷. معضلِ داده‌ها
۲.۷. نظامِ کلامی
۳.۷. معناشناسی و واژه‌نگاری
۴.۷. ترتیبِ واژه‌ها [در عبارت]
۵.۷. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۸. ارزشِ تفسیرِ آگاه از زبان‌شناختی [مایکِل آبری]
۱.۸. قدرتِ توضیحی و دقتِ بیشتر
۲.۸. خصوصیاتِ گفتمان
۳.۸. رده‌شناسیِ زبان
۴.۸. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 کتاب‌نامه


📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Mangum, Douglas, and Westbury, Josh. Linguistics & Biblical Exegesis. Bellingham: Lexham Press, 2017.

#بایبل #بایبل‌پژوهی #روش #روش‌شناسی #رهیافت #نقادی
#Bible #Biblical_Studies #Method #Methodology #Approach #Criticism

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

📌 ترجمه‌ای از فهرست مطالب جلد سوم از «مجموعه‌ی روش‌های لِکْسِم»، با عنوان «رهیافت‌های اجتماعی و تاریخی به بایبل» که در سال ۲۰۱۷ میلادی در ۲۷۲ صفحه با ویراستاریِ داگلاس مَنگام و اِیمی بَلُ منتشر شده است.


🔅 ۱. درآمدی بر نقّادی بایبل [اِیمی بَلُ و داگلاس مَنگام]
۱.۱. تعریف‌کردن نقّادیِ بایبل
۲.۱. نیاز به احتیاط در نقّادی بایبل
۳.۱. پیدایشِ رهیافت‌های اجتماعی و تاریخی
۴.۱. جمع‌بندی
۵.۱. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۲. رهیافت دستورزبانی-تاریخی [جودیث اُدِر]
۱.۲. تعریف و هدفِ روش
۲.۲. پیدایش رهیافتِ دستورزبانی-تاریخی
۳.۲. کاربرد رهیافتِ دستورزبانی-تاریخی
۴.۲. محدودیت‌های رهیافتِ دستورزبانی-تاریخی
۵.۲. تأثیر امروزینِ رهیافتِ دستورزبانی-تاریخی
۶.۲. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۳. نقّادی منبع [اِیمی بَلُ، دَن کُل، و وِندی ویدِر]
۱.۳. تعریف و هدفِ روش
۲.۳. تعریف و هدف نقّادی منبع
۳.۳. کاربردهای نقّادی منبع
۴.۳. محدودیت‌های نقّادی منبع
۵.۳. تأثیر امروزینِ نقّادی منبع
۶.۳. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۴. نقّادی صوری / شکلی [گرِچِن اِلیس]
۱.۴. تعریف و هدفِ روش
۲.۴. پیدایش نقّادی صوری / شکلی
۳.۴. کاربردهای نقّادی صوری / شکلی
۴.۴. محدودیت‌های نقّادی صوری / شکلی
۵.۴. تأثیر امروزینِ نقّادی صوری / شکلی
۶.۴. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۵. نقّادی سنّتِ‌نقلی-تاریخی [گرِچِن اِلیس]
۱.۵. تعریف و هدفِ روش
۲.۵. پیدایشِ نقّادی سنّتِ‌نقلی-تاریخی
۳.۵. کاربردهای نقّادی سنّتِ‌نقلی-تاریخی
۴.۵. محدودیت‌های نقّادی سنّتِ‌نقلی-تاریخی
۵.۵. تأثیر امروزینِ نقّادی سنّتِ‌نقلی-تاریخی
۶.۵. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۶. نقّادی ویرایشی [جِفری لئونارد]
۱.۶. تعریف و هدفِ روش
۲.۶. پیدایشِ نقّادی ویرایشی
۳.۶. کاربردهای نقّادی ویرایشی
۴.۶. محدودیت‌های نقّادی ویرایشی
۵.۶. تأثیر امروزینِ نقّادی ویرایشی
۶.۶. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۷. نقّادی اجتماعی-علمی [کُلمَن بِیکِر و اِیمی بَلُ]
۱.۷. تعریف و هدفِ روش
۲.۷. پیدایشِ نقّادی اجتماعی-علمی
۳.۷. کاربردهای نقّادی اجتماعی-علمی
۴.۷. محدودیت‌های نقّادی اجتماعی-علمی
۵.۷. تأثیر امروزینِ نقّادی اجتماعی-علمی
۶.۷. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 کتاب‌نامه


📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Mangum, Douglas, and Balogh, Amy. Social & Historical Approaches to the Bible. Bellingham: Lexham Press, 2017.

#بایبل #بایبل‌پژوهی #روش #روش‌شناسی #رهیافت #نقادی
#Bible #Biblical_Studies #Method #Methodology #Approach #Criticism

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

📌 ترجمه‌ای از فهرست مطالب جلد چهارم از «مجموعه‌ی روش‌های لِکْسِم»، با عنوان «رهیافت‌های ادبی به بایبل»، که در سال ۲۰۱۸ میلادی در ۳۰۴ صفحه با ویراستاریِ داگلاس مَنگام و داگلاس اِستِس منتشر شده است.


🔅 ۱. درآمد: رهیافتِ ادبی به بایبل [داگلاس اِستِس]
۱.۱. جهانِ ادبیِ جدیدِ سرزنده
۲.۱. ارتباط میان نویسنده، متن، خواننده، و بافتار
۳.۱. مفاهیم تأثیرگذار از مطالعات ادبی
۴.۱. مساهمت‌های رهیافتِ ادبی
۵.۱. محدودیت‌های رهیافتِ ادبی
۶.۱. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۲. نقّادی متن رسمیّت‌یافته [ران هِیدِن و دِیوید شِرِینِر]
۱.۲. تعریف و هدف نقّادی متنِ رسمیّت‌یافته
۲.۲. کاربرد نقّادیِ متنِ رسمیّت‌یافته و دیگر روش‌های متنِ رسمیّت‌یافته
۳.۲. محدودیت‌های نقّادی متنِ رسمیّت‌یافته
۴.۲. تأثیر امروزینِ نقّادی متنِ‌ رسمیّت‌یافته
۵.۲. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۳. نقّادی روایی و بلاغیِ عهد عتیق [سوزانا سمیث]
۱.۳. نقَادیِ روایی و بلاغیِ عهد عتیق
۲.۳. تعریف و هدف نقّادی روایی و بلاغی
۳.۳. کاربردهای نقّادی روایی و بلاغی
۴.۳. محدودیت‌های نقّادی روایی و بلاغی
۵.۳. تأثیر امروزینِ نقّادی روایی و بلاغی
۶.۳. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۴. تفسیر درون-بایبلی و بینامتنیّت [جفری لئونارد]
۱.۴. تعریف و هدف تفسیر درون-بایبلی و بینامتنیّت
۲.۴. پیدایش تفسیر درون-بایبلی و بینامتنیّت
۳.۴. کاربردهای تفسیر درون-بایبلی و بینامتنیّت
۴.۴. محدودیت‌های تفسیر درون-بایبلی و بینامتنیّت
۵.۴. تأثیر امروزینِ تفسیر درون-بایبلی و بینامتنیّت
۶.۴. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۵. نقّادی روایی عهد جدید [دَنییِل برِندسِل]
۱.۵. تعریف و هدف نقَادیِ روایی عهد جدید
۲.۵. پیدایشِ نقّادی روایی عهد جدید
۳.۵. کاربردهای نقّادی روایی عهد جدید
۴.۵. محدودیت‌های نقّادی روایی عهد جدید
۵.۵. تأثیر امروزینِ نقّادی روایی عهد جدید
۶.۵. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۶. نقّادی بلاغی عهد جدید [داگلاس اِستِس]
۱.۶. تعریف و هدف نقَادیِ بلاغی عهد جدید
۲.۶. پیدایشِ نقّادی بلاغی عهد جدید
۳.۶. کاربردهای نقّادی بلاغی عهد جدید
۴.۶. محدودیت‌های نقّادی بلاغی عهد جدید
۵.۶. تأثیر امروزینِ نقّادی بلاغی عهد جدید
۶.۶. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۷. نقّادی ساختارگرا [گرِچِن اِلیس]
۱.۷. تعریف و هدف نقَادیِ ساختارگرا
۲.۷. پیدایشِ نقّادی ساختارگرا
۳.۷. کاربردهای نقّادی ساختارگرا
۴.۷. محدودیت‌های نقّادی ساختارگرا
۵.۷. تأثیر امروزینِ نقّادی ساختارگرا
۶.۷. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 ۸. نقّادی پساساختارگرا [جان دولاهوسِی]
۱.۸. تعریف و هدف نقَادیِ پساساختارگرا
۲.۸. پیدایشِ نقّادی پساساختارگرا
۳.۸. کاربردهای نقّادی پساساختارگرا
۴.۸. محدودیت‌های نقّادی پساساختارگرا
۵.۸. تأثیر امروزینِ نقّادی پساساختارگرا
۶.۸. منابعی برای مطالعه‌ی بیشتر

🔅 کتاب‌نامه


📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Mangum, Douglas, and Estes, Douglas. Literary Approaches to the Bible. Bellingham: Lexham Press, 2018.

#بایبل #بایبل‌پژوهی #روش #روش‌شناسی #رهیافت #نقادی
#Bible #Biblical_Studies #Method #Methodology #Approach #Criticism

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

بإسمه تعالی

#هشتادمین‌نشست #انجمن‌مباحثات‌قرآنی 
روز چهارشنبه ۲۸ دی‌ماه ۱۴۰۱، ساعت ۱۵:۳۰ در موضوع  «آشنایی با سنگ‌نبشته‌های عربستان در دوران باستان و اسلامِ آغازین، و پِی‌آمدهایشان برای دین‌پژوهی» با ارائه پژوهشگر محترم، جناب آقای زهیر میرکریمی، در دانشگاه مفید، طبقه چهارم، اتاق جلسات، به صورت حضوری/مجازی برگزار خواهد شد.

حضور اعضای گرامی و سایر پژوهشگران و علاقه‌مندان موجب ارتقای علمی این نشست خواهدبود.
ارائه‌کننده محترم، خلاصه بحث خود را چنین بیان کرده‌اند👇


در سال‌های اخیر سنگ‌نبشته‌ها و کتیبه‌هایی که به‌تازگی در سرزمین عربستان، از صحراهای سوریه و اردن در شمال تا یمن و عمان در جنوب، کشف شده‌اند توجه دین‌پژوهان، مورخان، و زبان‌شناسان را به خود جلب کرده‌اند. در این نشست، پس از آشنایی با تاریخ این یافته‌ها و محتوای آنها، به بررسی پِی‌آمدها و کاربردهای این سنگ‌نبشته‌ها در قرآن‌پژوهی، تاریخ عربستان پیش از اسلام، و تاریخ اسلام آغازین خواهم پرداخت.

لینک شرکت در نشست: 
https://www.skyroom.online/ch/mofidclass/ghoran

✨ توضیح

در چند فرسته‌ زیر صوت و تصویر این نشست را هم‌رسان خواهم کرد. پیشاپیش عذرمی‌خواهم که نمی‌توانستم حجم پرونده‌ی تصویری را بیش از این کاهش بدهم چون بیم داشتم که متن‌ها و عکس‌ها بر روی برگه‌ها (اسلایدها) ناخوانا و تار بشوند.

البته باید مایه‌ی شرمساری برای حاکمانی باشد که دانشجو و پژوهشگر از خود می‌پرسند که «چه نیازی است به این مباحث علمی در این روزهای پرتلاطم؟!» و شهروندانش برای دسترسی به شبکه‌ی جهانی اینترنت باید ساعت‌ها تلاش کنند.

نخستین فرسته دربردارنده‌ی صوت و تصویر نشست با کیفیت متوسط است؛ فرسته‌ی دوم دربردارنده‌ی صوت و تصویر با کیفیت پایین است؛ فرسته‌ی سوم دربردارنده‌ی صوت است (بدون تصویر)؛ و فرسته‌ی چهارم دربردارنده‌ی برگه‌های ارائه‌ شده در نشست است (اسلایدها).

👇🏼👇🏼👇🏼👇🏼

📹 🎤 نما و آوای نشست

🔅 عنوان: گزارشی از برخی یافته‌های پژوهشگران درباره‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌های عربستان در دورانِ باستان و اسلامِ آغازین و پی‌آمدهایشان برای دین‌پژوهی
🔅 گزارشگر: زهیر میرکریمی
🔅 میزبان: انجمن مباحثات قرآنی
🔅 تاریخ: ۲۸ دی ۱۴۰۱
🔅 مدت سخنرانی: ۱۰۶ دقیقه
🔅 کیفیتِ نما: متوسط


🔻 آنچه در این فرسته منتشر می‌شود تنها شاملِ بخشِ ارائه‌ی مطالب از این نشست است، و دربردارنده‌ی بخشِ آغازینِ نشست و بخش «نقد و نظر و پرسش» نیست. در فرسته‌ای جداگانه گزارشی از پرسش‌هایی که مطرح شدند را خواهم آورد و پاسخ‌هایی ارائه خواهم کرد.

🔻 توضیح و تصحیح: در زمان ۳۳:۳۴ گفته‌ام که سال‌شماری به روش بُصری انجام شده است که در این مورد نادرست است و روش سال‌شماری در آن کتیبه بُصری نیست. در زمان ۴۹:۱۲ چنانچه از عنوان برگه نیز مشخص است، مطالبی درباره‌‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها به «زبان عربی اما به خطوط غیرعربی» ارائه کرده‌ام اما در زمان ارائه‌ی مطلب به اندازه‌ی کافی توضیح نداده‌ام که درباره‌ی چه دسته‌ای از کتیبه‌ها سخن می‌گویم. در زمان ۱:۳۸:۴۰ گفته‌ام «مدینه» که منظور «یثرب» است.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

📹 🎤 نما و آوای نشست

🔅 عنوان: گزارشی از برخی یافته‌های پژوهشگران درباره‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌های عربستان در دورانِ باستان و اسلامِ آغازین و پی‌آمدهایشان برای دین‌پژوهی
🔅 گزارشگر: زهیر میرکریمی
🔅 میزبان: انجمن مباحثات قرآنی
🔅 تاریخ: ۲۸ دی ۱۴۰۱
🔅 مدت سخنرانی: ۱۰۶ دقیقه
🔅 کیفیتِ نما: پایین


🔻 آنچه در این فرسته منتشر می‌شود تنها شاملِ بخشِ ارائه‌ی مطالب از این نشست است، و دربردارنده‌ی بخشِ آغازینِ نشست و بخش «نقد و نظر و پرسش» نیست. در فرسته‌ای جداگانه گزارشی از پرسش‌هایی که مطرح شدند را خواهم آورد و پاسخ‌هایی ارائه خواهم کرد.

🔻 توضیح و تصحیح: در زمان ۳۳:۳۴ گفته‌ام که سال‌شماری به روش بُصری انجام شده است که در این مورد نادرست است و روش سال‌شماری در آن کتیبه بُصری نیست. در زمان ۴۹:۱۲ چنانچه از عنوان برگه نیز مشخص است، مطالبی درباره‌‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها به «زبان عربی اما به خطوط غیرعربی» ارائه کرده‌ام اما در زمان ارائه‌ی مطلب به اندازه‌ی کافی توضیح نداده‌ام که درباره‌ی چه دسته‌ای از کتیبه‌ها سخن می‌گویم. در زمان ۱:۳۸:۴۰ گفته‌ام «مدینه» که منظور «یثرب» است.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🎤 آوای نشست

🔅 عنوان: گزارشی از برخی یافته‌های پژوهشگران درباره‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌های عربستان در دورانِ باستان و اسلامِ آغازین و پی‌آمدهایشان برای دین‌پژوهی
🔅 گزارشگر: زهیر میرکریمی
🔅 میزبان: انجمن مباحثات قرآنی
🔅 تاریخ: ۲۸ دی ۱۴۰۱
🔅 مدت سخنرانی: ۱۰۶ دقیقه

🔻 آنچه در این فرسته منتشر می‌شود تنها شاملِ بخشِ ارائه‌ی مطالب از این نشست است، و دربردارنده‌ی بخشِ آغازینِ نشست و بخش «نقد و نظر و پرسش» نیست. در فرسته‌ای جداگانه گزارشی از پرسش‌هایی که مطرح شدند را خواهم آورد و پاسخ‌هایی ارائه خواهم کرد.

🔻 توضیح و تصحیح: در زمان ۳۳:۳۴ گفته‌ام که سال‌شماری به روش بُصری انجام شده است که در این مورد نادرست است و روش سال‌شماری در آن کتیبه بُصری نیست. در زمان ۴۹:۱۲ چنانچه از عنوان برگه نیز مشخص است، مطالبی درباره‌‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها به «زبان عربی اما به خطوط غیرعربی» ارائه کرده‌ام اما در زمان ارائه‌ی مطلب به اندازه‌ی کافی توضیح نداده‌ام که درباره‌ی چه دسته‌ای از کتیبه‌ها سخن می‌گویم. در زمان ۱:۳۸:۴۰ گفته‌ام «مدینه» که منظور «یثرب» است.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

📜 برگه‌های نشست

🔅 عنوان: گزارشی از برخی یافته‌های پژوهشگران درباره‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌های عربستان در دورانِ باستان و اسلامِ آغازین و پی‌آمدهایشان برای دین‌پژوهی
🔅 گزارشگر: زهیر میرکریمی
🔅 میزبان: انجمن مباحثات قرآنی
🔅 تاریخ: ۲۸ دی ۱۴۰۱


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

✨ نقد‌ها و نظرها و پرسش‌ها

📌 عنوان: گزارشی از برخی یافته‌های پژوهشگران درباره‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌های عربستان در دورانِ باستان و اسلامِ آغازین و پی‌آمدهایشان برای دین‌پژوهی


🔻 در پایان نشست سخنرانی درباره‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌های عربستانی، حاضران نقد‌ها و نظرها و پرسش‌هایی مطرح کردند که چون مدت زمانِ نشست به پایان رسیده بود گفت‌وگو و پاسخ‌گویی میسر نشد. از همه‌ی بزرگوارانی که سخنانم را نقد کردند و پرسش مطرح کردند قدردانی می‌کنم. به قدر بضاعتم و به‌اجمال مطالبی درباره‌ی نقدها و نظرها و پرسش‌ها نوشته‌ام که در ۵ فرسته تقدیم می‌کنم. پاسخ‌ها صرفاً پاسخ‌های پیشنهادی‌اند و شاید کامل نباشند. همچنین، این پاسخ‌ها بر پایه‌ی یافته‌های کنونی‌اند؛ یافته‌های تازه در آینده بر فرضیه‌ها و نظریه‌پردازی‌ها تأثیر خواهند داشت و می‌توانند پاسخ‌ها را تقویت، تأیید، تضعیف، یا رد کنند. پوزش می‌خواهم اگر نقد و نظر و پرسشی در این میان از قلم افتاده است. نام ناقدان و صاحب‌نظران و پرسشگران را نیاورده‌ام تا حافظ حریم اشخاصی باشم که شاید تمایلی به ذکر نامشان در اینجا نداشته‌اند.

بخش ۱ از ۵
------------------------

🔅نقد/نظر/پرسش یکم
۱. گزارش‌های دیگر –غیر از این موارد سنگ‌نبشته ها و ...- به ما می‌گویند که در آن تاریخ در آن مکان، یهودیّت غالب بوده است؛ در حالی که این گزارش نشان می‌دهد که مسیحیّت غالب بوده است؛ این معضل چطور قابل حل است؟
پاسخ پیشنهادی: منابع متنی و مادی نشان‌می‌دهند که هم مسیحیّت و هم یهودیّت از سده‌ی چهارم میلادی در جنوب عربستان و یمن حضور داشته‌اند، چه به‌مثابه‌ی دین عمومی مردم و چه به‌منزله‌ی دین حکومتی. حضور مسیحیّت و یهودیّت در شمالِ عربستان، یعنی فلسطین-اسرائیل، شبه‌جزیره‌ی سینا، سوریه و اردن و عراق و حتی جنوب شرقی ایران نیز مسلم است. اکنون بعضی سنگ‌نبشته‌ها از حضور گسترده‌ی مسیحیّت (و از میان رفتن شرک و خدایان مشرکانه) حتی در میان صحرانشینان و کوچ‌گردهای شمال حجاز و حتی خود حجاز خبر می‌دهند. البته این مطلب با روایت‌های سنتی عربی و اسلامی که یثرب و نواحی شمالی آن را یهودی‌نشین و مسیحی‌نشین معرفی می‌کند منافاتی ندارد. آنچه شاید تازه بنُماید حضور گسترده‌تر مسیحیت در حجاز و شاید حتی در زادگاه اسلام (یعنی مکه و مدینه و طائف) است. باید در انتظار یافته‌های بیشتر برای تأییدِ بیشتر این مطلب یا تجدیدنظر در آن بمانیم.

۲. جای تعجب بسیار است که میلیون‌ها کتیبه در آن ناحیه پیدا شده است؛ مگر آنجا چقدر سواد وجود داشته است؟ گویی مرکز تمدن جهان آنجا بوده است که این‌همه نشانه‌ی تمدن در آن پیدا شده است.
پاسخ پیشنهادی: تاکنون در حدود ۱۰۰ هزار کتیبه و سنگ‌نبشته یافت شده‌اند. کریستین روبن تخمین می‌زند که در منطقه‌ی حِمیٰ و نجران دست‌کم یک‌میلیون سنگ‌نبشته وجود دارند که البته هنوز ثبت و فهرست‌برداری نشده‌اند، و احمد الجلاد تخمین می‌زند که کاوش برای ثبت تمامی کتیبه‌های عربستان با سرعت کنونی بیش از صد سال به ‌طول خواهد کشید. اما اگر همین تعدادِ تخمینی از سنگ‌نبشته‌ها را بر دوره‌ی تقریباً هزارساله‌ای که در درازنای آن نوشته شده‌اند (یعنی دست‌کم از نیمه‌ی هزاره‌ی یکم پیش از میلاد تا سده‌ی ششم میلادی) تقسیم کنیم به سالی حدود حداکثر ۱۰۰۰ سنگ‌نبشته در هر منطقه می‌رسیم که البته تعداد بسیار زیادی نیست. این عدد اگرچه نشان‌دهنده‌ی گستردگی سواد در میان ساکنان عربستان و صحرانشینان بسی بیشتر از ادعای منابع سنتی عربی و اسلامی است، اما نشانگر همگانی‌بودن سواد نیست. باید به این مطلب توجه کنیم که بسیاری از این سنگ‌نبشته‌‌ها صرفاً دربردارنده‌ی نام و نسب نویسنده‌‌اند. اما مطلبی که بعضی کتیبه‌شناسان از جمله احمد الجلاد یادآوری می‌کنند این است که جنوب عربستان و یمن (و به مسامحه، کل سرزمین عربستان در آن زمان) در کنار سرزمین‌های ایرانی و سرزمین‌های یونانی و رومی، قطب سوم تمدن بشری بوده است. هم منابع کتیبه‌شناختی و هم دیگر یافته‌های باستان‌شناختی نافی این فرض‌اند که عربستان در دوران پیشااسلامی سرزمینی جاهلی و به‌دور از تمدن و حکومت بوده است.


@anqanotes
ادامه‌ی نقد/نظر/پرسش‌ها 👇🏼

✨ نقد‌ها و نظرها و پرسش‌ها

📌 عنوان: گزارشی از برخی یافته‌های پژوهشگران درباره‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌های عربستان در دورانِ باستان و اسلامِ آغازین و پی‌آمدهایشان برای دین‌پژوهی

بخش ۲ از ۵
------------------------

🔅نقد/نظر/پرسش یکم (ادامه)
۳. این مطالب چطور با اینکه «کعبه از زمان حضرت ابراهیم ع آنجا بوده است محل زیارت ادیان آنجا شکل گرفته است و اینها به طور متواتر به ما رسیده است» سازگار است؟
پاسخ پیشنهادی: نخست اینکه ابراهیم شخصیتی تاریخی نیست، بلکه شخصیتی اسطوره‌ای/روایی در کتاب‌های مقدس (بایبل عبری و عهد جدید و قرآن) و تفاسیر و متون مرتبط با آنها است. تاکنون هیچ شاهدی بیرون از متون مقدس بر حضور تاریخی او به دست نیامده است، چه اینکه حتی توصیف‌هایی که از زندگی و زمانه‌ی او در بایبل وجود دارد با آن دوره‌ی تاریخی که ادعا می‌شود در آن می‌زیسته است هم‌خوانی ندارند.از این رو، شاید نباید به دنبال شواهدی مادی و باستان‌شناختی برای مؤلفه‌های «دنیای روایت و اسطوره» باشیم، یا بالعکس، نباید شواهد مادی را با آن روایت‌ها بسنجیم. دوم آنکه انتساب بنای کعبه به ابراهیم و اسماعیل در قرآن شباهت بسیاری با روایت‌های پسابایبلی (اما پیشاقرآنی) از ساخت معبدی به دست ابراهیم و اسحاق دارد. برای دسترسی به گزارشی از یک مقاله در این باره ارجاع می‌دهم به این یادداشت. به بیان دیگر، ادعای ساخت کعبه در عربستان به دست ابراهیم و اسماعیل چه از لحاظ تاریخی و چه از لحاظ روایی محل تأمل است. سوم آنکه درباره‌ی چگونگی برساخته‌شدن این روایت‌ها در دوران پسااسلامی به فراخور مجادلات بیناادیانی و نیازهای هویتی و قومی مسلمانان ارجاع می‌دهم به این یادداشت و منبعی که در آن معرفی کرده‌ام. از این رو، شاید بتوان درباره‌ی وثاقت و اصالت چنین روایت‌هایی در متون اسلامی نقادی و بازاندیشی کرد.


🔅نقد/نظر/پرسش دوم
۱. محدودیت موارد مورد گزارش: گزارشات مطرح شده از موارد ثبت شده، حالت موجبه جزئیه دارند در آنها سخن از بودها است، احتمال می‌دهیم اگر سایر موارد خوانده شوند و کنار اینها قرار گیرند شکل هندسه این قصه را تغییر بدهد، پاسخ چیست؟
پاسخ پیشنهادی: دانش تاریخ مبتنی بر شواهد مادی و قضایای موجبه‌ی جزئیه است، و به شواهد و مستنداتِ جزئی حساس است و شواهد مخالف تخصیص ایجاد می‌کنند تا فرضیه را تغییر می‌دهند؛ برخلاف بعضی رویکردهای دیگر که یافتن شواهد جدید تغییری در موضع و ادعایشان ایجاد نمی‌کند، و شواهد اگر مخالف باشند به‌نحوی «توجیه» می‌شوند. بنابراین، یافته‌های تازه در سنگ‌نبشته‌ها می‌توانند تصور و فرضیه‌های ما را تغییر بدهند. اما در بعضی موارد می‌دانیم که چنین نخواهد شد. برای مثال، در سخنانم نمونه‌ای از سنگ‌نبشته‌ها درباره‌ی خدای «وَدّ» آوردم که منابع سنتی عربی و اسلامی مدعی حضور بت یا پرستش آن خدا در دومة الجندل بوده‌اند، اما هیچ سنگ‌نبشته‌ای یافت نشده است که ذکری از چنین خدایی داشته باشد (در میان سنگ‌نبشته‌های بسیار زیاد کشف شده در آنجا که نام خدایان دیگر یا محتوای یکتاپرستانه دارند). اکنون حتی اگر ناگهان سنگ‌نبشته‌ای که نام ود دارد در دومة الجندل یافت بشود باز همچنان پرسش باقی است که چرا در جایی که ادعا شده است خدای مورد پرستش ود بوده است در میان هزاران سنگ‌نبشته فقط یکی ذکر ود را بر خود دارد؟ به بیان دیگر، نسبت‌ها و فراوانی‌ها نیز در فرضیه‌های تاریخی مهم‌اند.

۲. لزوم روش‌مندی خوانش سنگ‌نبشته‌ها: پرسش این است که روش تحلیلی خواندن سنگ نبشته‌ها چیست؟ اصلا روش‌ها و قواعد کلانی مثل آنچه برای خواندن متن در تفسیر قاعده‌مند مطرح است، در این باره کار شده و وجود دارد که اطمینان آور باشد؟ (ما می دانیم مثلا در یک تفسیر کهن مثل تفسیر ابوالفتوح رازی، حسب معیارهای امروزی چقدر جابجایی کلمات و نامنضبط‌بودن متن مطرح است که می‌تواند معنا را دگرگون کند)
پاسخ پیشنهادی: در مورد مسأله‌ی روش، می‌توانیم بگوییم که با همان روشی که هر متنی را می‌فهمیم با همان روش متن کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها را نیز می‌فهمیم، در اینجا تفاوت چندانی وجود ندارد. تنها تفاوت متنِ سنگ‌نبشته‌ها با متن‌ِ منابع روایی این است که متن‌ِ منابع روایی (مثلاً متون سنتی عربی و اسلامی در سبک‌های سیره و مغازی یا تفاسیر یا کلام یا...) با نیتِ مشخصی برای خوانده‌شدن نوشته شده‌اند، پس چگونه خواندن‌شان با توجه به وثاقتِ (بعضاً) پایین و جزئیات زیادی که ارائه می‌کنند مسأله‌ی دشواری است و اطمینان‌آور نیستند. اما در مورد نوشته‌های کوتاهِ سنگ‌نبشته‌ها می‌دانیم که نیت پیچیده‌ای در پشتِ نگارشِ آنها نیست و وثاقت‌شان نیز (با احراز شرایط تاریخی و کتیبه‌شناختی و باستان‌شناختی) بسیار بالاتر از متن‌های روایی عربی و اسلامی است، چون دستبرد در محتوای‌شان تقریباً غیرممکن است یا قابل شناسایی‌اند.

@anqanotes
ادامه‌ی نقد/نظر/پرسش‌ها 👇🏼

✨ نقد‌ها و نظرها و پرسش‌ها

📌 عنوان: گزارشی از برخی یافته‌های پژوهشگران درباره‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌های عربستان در دورانِ باستان و اسلامِ آغازین و پی‌آمدهایشان برای دین‌پژوهی

بخش ۳ از ۵
------------------------

🔅نقد/نظر/پرسش دوم (ادامه)
۳. لزوم طبقه‌بندی روش‌های تحلیلی فهم سنگ‌نبشته‌ها: پرسش این است که روش‌های فهم این منابع تا چه حدی به شکل علمی و نظری طبقه‌بندی شده است تا بتوانیم بر آن اساس نسبت به میزان علم‌آوری آنها داوری کنیم؟ قدر مسلم باید یافته‌های مبتنی بر این منابع بتواند رقیب برداشت‌های مبتنی بر متن که با آن‌همه نظریه‌های قوی پشتیبانی می‌شوند، باشد تا بتواند آنها را نقد و رد کند و جایگزین آن شوند؛ مثلاً بشود گفت برداشتی که مبتنی بر کلمه‌ای از فلان سنگ نبشته است بر برداشت رایج ترجیح دارد که بتواند ایجاد اطمینان کند. (چنانکه در هرمنوتیک مطرح است بالاخره پیش‌فرض‌هایی در تفسیر تأثیر می‌گذارد و تفسیر از نظر سطح حجیت به مواردی چون دلالت مطابقی و تضمنی و التزامی و غیره طبقه‌بندی شده است).
پاسخ پیشنهادی: از همان آغاز کشف و بررسی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها (بیرون از سرزمین عربستان) مباحث مرتبط با روش‌شناسیِ این حوزه‌ی پژوهشی نیز گسترش یافته‌اند. کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌های عربستان نخستین موارد نبوده‌اند و پیش از آنها دانش کتیبه‌شناسی، پارین‌شناسی، خط‌شناسی، باستان‌شناسی، زبان‌شناسیِ تاریخی، کتیبه‌خوانی و ترجمه، و دانش‌های مرتبط به آنها در سده‌هایی توسعه یافته بوده‌اند. کتاب‌ها و مقاله‌های بسیاری می‌توان یافت که هم به‌طور عام به مباحث روش‌شناسی تاریخ و باستا‌ن‌شناسی و باستان‌مردم‌شناسی و کتیبه‌شناسی و خط‌شناسی و ... پرداخته‌اند و هم به طور خاص به مباحث روش‌شناختیِ کتیبه‌های عربستانی پرداخته‌اند.‌ این حوزه‌ی مطالعاتی کاملاً روش‌مند و مستند به منابع روش‌شناختی گسترده‌ای است. طبیعتاً در مورد این که از مجموع سنگ‌نبشته‌ها چه نتیجه‌هایی می‌توان گرفت ابعاد هرمنوتیکی نیز (مانند هر متن دیگری) کمابیش دخالت خواهند داشت و مباحث مربوط به دلالت آنجا معنا پیدا خواهند کرد. اما در موارد معینی این سنگ‌نبشته‌ها (به نحو قطعی الثبوت و قطعی الدلالة) نشانه‌های روشنی بر نادرستی روایت‌های تاریخی ارائه می‌کنند. برای مثال، تعداد و گستردگی و تنوع سنگ‌نبشته‌های تاکنون کشف شده (و تخمینِ میلیونی آنها) ادعای منابع متنیِ سنتیِ عربی و اسلامی درباره‌ی بی‌سوادی عرب‌های پیشااسلامی، یا هرج و مرج و عدم وجود حکومت در عربستان، یا رایج‌بودن خدایان مشخصی به عنوان خدای اصلی در بعضی مناطق را قاطعانه ردّ می‌کنند (و نمونه‌ها بیش از این است). البته از سوی دیگر، بعضی از این سنگ‌نبشته‌ها در تأیید روایت‌های کمتر مورد توجه ولی موجود در خزانه‌ی تاریخ‌نگاری اسلامی به کار می‌آیند. در غایت، در ترازوی سنجش منابع متنی (ادبی و نوشتاری) در برابر منابع سندی (مادی و باستان‌شناختی)، کفه با اهتمام به جمیع شرایط به نفع منابع سندی (مثل کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها) است؛ و در موارد تعارض میان منابع متنی و منابع سندی باید توجه خاصی به منابع سندی و مادی داشته باشیم.


🔅 نقد/نظر/پرسش سوم
طبق بحث‌های شاخت و بعضی دیگر از مستشرقان، تمدن عربی شکل گرفته و ریشه گرفته از تمدن بیزانس و ایران است و در این راستا نظریه اشاعه[؟] پررنگ می‌شود. پرسش است در این کتیبه‌ها و آثار نمودی از یک تمدنِ قبلِ اسلامی در جامعه‌ی عربی مشاهده شده است که رابطه‌ی عربِ قبلِ اسلام با ایران را نشان دهد؟ آیا در سنگ‌نبشته ها نشانی از ارتباط عرب قبل از اسلام با امپراتوری ایران (ساسانی) وجود داشت یا خیر؟ آیا همانطور که مسیر تجاری شبه‌جزیره با بیزانس با سنگ نبشته‌ها کشف شد، آیا چنین مسیری برای مسیر شبه جزیره و ایران کشف شده است؟
پاسخ پیشنهادی: چندین سنگ‌نبشته‌ به خط صفائی یافت شده‌اند که در آنها پارسیان یاد شده‌اند و ذکر حمله‌های نظامی آنها به بُصرا، به رومیان، و به دیگر مناطق شمالی شبه‌جزیره‌ی عربستان آمده است. سنگ‌نبشته‌های دیگری نیز موجودند که ارتباط با ساسانیان را تأیید می‌کنند. برای منابع بیشتر، از جمله، بنگرید به کتاب‌ها و مقاله‌های لیلیٰ نعمة، کریستییَن روبَن، مایکل مک‌دانلد، و احمد الجلاد که در نشست معرفی کردم. همچنین برای سنگ‌نبشته‌ها و تحلیل‌های مرتبط با محتوای آنها درباره‌ی روابط عربستان و حاکمان عرب پیشااسلامی با امپراتوری‌های ایرانی و رومی بنگرید به کتابی به نشانی زیر که منتخبی از نوشتارهای کریستییَن روبَن به انتخابِ دوستِ دانشورم محمدعلی خوانین‌زاده است:
— روبن، کریستییَن. ۱۴۰۰ سال پادشاهی در عربستان پیش از اسلام. گزینش، ترجمه و تحقیق: محمدعلی خوانین‌زاده. تهران: حکمت، ۱۴۰۱.


@anqanotes
ادامه‌ی نقد/نظر/پرسش‌ها 👇🏼

✨ نقد‌ها و نظرها و پرسش‌ها

📌 عنوان: گزارشی از برخی یافته‌های پژوهشگران درباره‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌های عربستان در دورانِ باستان و اسلامِ آغازین و پی‌آمدهایشان برای دین‌پژوهی

بخش ۴ از ۵
------------------------

🔅 نقد/نظر/پرسش چهارم
از آیات قرآن که روی سنگ، استخوان کتف شتر، و غیره در زمان خود پیامبر نوشته می‌شد چیزی پیدا شده است؟
پاسخ پیشنهادی: تاکنون شاهدی مادی از متن قرآن که بر خود تاریخ داشته باشد از زمانه‌ی زندگی پیامبر یافت نشده است. البته تاریخ‌گذاری کربن برای بعضی مصاحف قرآنی بحثی جداگانه‌ و نیازمند دقت‌ها و نقادی‌های بیشتر است. شواهدی از متون نوشته‌شده به خط و زبان سبائی بر روی چوب از جنوب عربستان یافت شده‌اند که با تاریخ‌گذاری کربن منسوب به سده‌ی ۱۰ یا ۱۱ پیش از میلاد عیسی است؛ یعنی امکان باقی‌ماندن چنین نوشته‌هایی اساساً وجود دارد.


🔅‌نقد/نظر/پرسش پنجم
در دو فیلم ظاهراً مستند مختلف ادعا شده که در مکه و مدینه‌ی فعلی هیچ یافته‌ی باستان‌شناسانه از دوران صدر اسلام یافت نشده؛ و با تکیه بر این و برخی دلایل دیگر نتیجه می‌گیرد که مکه‌ی فعلی خاستگاه اسلام نبوده بلکه پترا زادگاه پیامبر و خاستگاه اسلام بوده. تحقیقات شما درباره‌ی رد یا تایید این نظر، یافته‌ای ارائه می‌کند؟
پاسخ پیشنهادی: بعضی از مطالب آن مستند قابل تأمل‌اند و‌ بعضی شبه‌علمی می‌نُمایند. البته این مطلب که تاکنون هیچ نامی از مکه در منابع کتیبه‌شناختیِ‌ پیشااسلامی یافت نشده است محل تأمل جدی است؛ زیرا در تضاد با ادعای منابع سنتی عربی و اسلامی است که مدعی‌اند مکه شهری بسیار قدیمی، و مرکز عبور و مرور کاروان‌های بسیاری بوده است (البته همواره می‌توانیم در انتظار کشف‌های تازه بمانیم).


🔅نقد/نظر/پرسش ششم
خط سبئی دو نوع رسم الخط داشته است، یکی رسم‌الخط بزرگ، معروف به مُسند، و رسم‌الخط کوچک، معروف به زبور. مرادم از رسم‌الخط بزرگ و کوچک شبیه آن چیزی است که مثلاً در انگلیسی می‌بینیم. پرسشم آن است که سیر تحول این دو نوع رسم‌الخط چگونه بود که سرانجام فقط یک رسم‌الخط باقی ماند؟
پاسخ پیشنهادی: علت‌های افول و انقراض چنین رسم‌الخط‌هایی هنوز کاملاً‌ مشخص نیستند. هم خط مسند (برای کتیبه‌های رسمی و حکومتی) و هم خط زبور (برای نوشته‌های تجاری و اداری و شخصی و دینی/مذهبی) تا آستانه‌ی ظهور و گسترش حکومتِ پیامبر در مدینه استفاده می‌شده‌اند؛ و حتی نشانه‌هایی کتیبه‌شناختی منسوب به سده‌های ۲ یا ۳ هجری از آنها به‌دست آمده است، اما پس از آن کاملاً محو شده‌اند. یک نظریه این است که گسترش خط و زبان عربی از دو سده پیش از ظهور اسلام به همراه سیطره‌ی سیاسی و نظامی مسلمانان در دهه‌ها و سده‌‌های نخست اسلامی این خطوط و زبان‌ها را کاملاً به حاشیه رانده است و به‌تدریج آنها را محو کرده است. البته، چنانچه احمد الجلاد اذعان می‌کند، هنوز علت دقیق از بین رفتن این خطوط و زبان‌ها و زمان دقیق آن را نمی‌دانیم. نکته‌ی مهم درباره‌ی تفاوت خط مسند و زبور این است که خط زبور و خطوط مشابه زمانی می‌توانسته‌اند شکل‌گرفته باشند که هم وسیله و هم بستر نگارش چیزی غیر از سنگ باشد، یعنی ماده‌ی نگارش قلم و جوهر باشد،‌ یا وسیله‌ای نوک‌تیز باشد که بتوان با آن بر پوست، پاپیروس، یا پوست درخت و برگ‌های تازه که هنوز مرطوبند نوشت. از همین رو، هم خط زبور و هم خطوط انحاءدار عربیِ پیشااسلامی احتمالاً نشان از استفاده از جوهر در نگارش دارند.


🔅نقد/نظر/پرسش هفتم
خوب می‌شد تاریخ و محل اکتشاف این سنگ نبشته‌های هم‌آوا و محتوایی قرآنی رو می‌فرمودید.
پاسخ پیشنهادی: برای دسترسی به داده‌های تکمیلی درباره‌ی آن سنگ‌نبشته‌ها (sigla ZI 11 and Ja 2353) و تحلیل‌های متنی و سبکیِ محتوایِ شعری‌شان، و شباهت‌هایی که با سبک بعضی آیه‌های قرآنی دارند بنگرید به:
— Al-Iryāni, M. "Unšūdah min Maḥram Bilqīs", Aṯ-ṯawābit 41 (July–Sept. 2005), pp. 64–106.
— Al-Jallad, Ahmad. "The Linguistic Landscape of pre-Islamic Arabia: Context for the Qur’an" In: Mustafa Shah and Muhammad Abdel Haleem (eds.). The Oxford Handbook of Qur'anic Studies, pp. 121-2. Oxford: Oxford University Press, 2020.
— Beeston, Alfred Felix Landon. "Antecedents of Classical Arabic Verse?" In: Wolfhart Heinrichs and Gregor Schoeler (eds.). Festschrift Ewald Wagner zum 65. Geburtstag. Bd. 1. Semitische Studien unter besonderer Berücksichtigung der Südsemitistik (Beiruter Texte und Studien 54), pp. 234–43. Beirut: Franz Steiner Verlag Stuttgart, 1994.
— Stein, Peter. "The 'Ḥimyaritic' Language in pre-Islamic Yemen: A Critical Re-evaluation", Semitica et Classica 1 (2008), pp. 203–12.


@anqanotes
ادامه‌ی نقد/نظر/پرسش‌ها 👇🏼

✨ نقد‌ها و نظرها و پرسش‌ها

📌 عنوان: گزارشی از برخی یافته‌های پژوهشگران درباره‌ی کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌های عربستان در دورانِ باستان و اسلامِ آغازین و پی‌آمدهایشان برای دین‌پژوهی

بخش ۵ از ۵
------------------------

🔅نقد/نظر/پرسش هشتم
در قرآن، سوره‌ی نوح آیه‌ی ۲۳، از «ودّ» به عنوان یکی از ایزدان اقوام دیرین یاد شده است، و قطعاً ربطی به دومة الجندل ندارد.
پاسخ پیشنهادی: بحث در نشست درباره‌ی میزان دانش و رویکرد بعضی از نویسندگان متون عربی و اسلامی بود، مانند هشام کلبی در کتاب الأصنام که پرستش «ودّ» را به «دومة الجندل» منسوب کرده است. بحث درباره‌ی اینکه قرآن درباره‌ی «ودّ» چه گفته است نبود.


🔅 نقد/نظر/پرسش نهم
خلاصه‌ی ۲ ساعت سخنرانی: زبان و خط عربی از شمال شبه جزیره آمده، نه از جنوب. همین! دست کم اشاره ای به پیامدهای کشفیات در خصوص استنادات تاریخی قرآن می‌شد. با این هدف در این جلسه شرکت کردیم، نه به قصد تکرار دانسته‌های قدیمی.
پاسخ پیشنهادی: این نشست ضبط شده است و برگه‌های آن نیز در دسترس‌اند و در آنها می‌توان مطالبی درباره‌ی پی‌آمدهای یافته‌های کتیبه‌شناختی درباره‌ی قرآن و استنادات تاریخی آن (همچون الحجر و رقیم) را دید. همچنین، در این نشست یافته‌هایی را آوردم که بعضاً برای نخستین بار در سال ۲۰۲۲ میلادی منتشر شده بودند (چند ماه پیش از این). البته دانشورانی چون شما هستند که بسیار روزآمد‌اند و شاید مطالب این نشست برایشان تکراری بوده است.


🔅 نقد/نظر/پرسش دهم
اینکه بگوییم مسیحیت از دو قرن پیش از اسلام خیلی فراگیر بوده است و بت‌پرستی از بین رفته بوده است و این را از روی کتیبه‌ها بگوییم با این حرف که زبان و خط عربی تقریبا مسیحی بوده است در تعارض است. در واقع نشان می‌دهد نویسندگان کتیبه‌هایِ به خط و زبانِ عربی اکثراً مسیحی بوده‌اند. شاید هم دلایل کافی آورده نشد اینجا.
پاسخ پیشنهادی: ادعای نخست این است که مسیحیت و یهودیت از حدود سده‌های ۴ و ۵ میلادی در عربستان از شمال تا جنوب حتی در میان صحرانشینان و کوچ‌گردها گسترده و شناخته‌شده بوده است. شواهد این ادعا به‌طور کلان این است که از آن زمانه به بعد اشاره‌ای به خدایان و مناسک مشرکانه در کتیبه‌ها دیگر مشاهده نمی‌شود و محتوای یکتاپرستانه و نشانه‌های صلیب و دیگر شواهدی که مؤید حضور یکتاپرستی در عربستان است افزایش می‌یابند (در کنار دیگر شواهد). ادعای نخست منحصر به خط و زبان عربی نیست و سرتاسر عربستان را دربرمی‌گیرد. ادعای دوم (که احمد الجلاد از آن دفاع می‌کند) این است که خط و زبان عربی دلالت‌های مسیحی داشته است، یعنی آن‌کسانی که به عربی می‌نوشته‌اند محتواهایی را بر سنگ‌ها نگاشته‌اند که دلالت‌های مسیحی دارند و بازتاب‌دهنده‌ی هویتی مسیحی بوده‌اند. این ادعا نیز شواهدی دارد (هرچند باید در انتظار شواهد بیشتری باشیم) از جمله اینکه در هیچ‌یک از سنگ‌نبشته‌های عربی منسوب به سده‌ی ششم میلادی (از آنچه تا کنون یافت شده‌اند) نشانی از اشاره به خدایان و مناسک مشرکانه وجود ندارد،‌ و بلکه نشانه‌هایی از مسیحیت در خود دارند. البته هنوز می‌توان گفت که: "نویسندگان کتیبه‌هایی که به خط و زبانِ عربی‌اند اکثراً مسیحی بوده‌اند". بله، از لحاظ منطقی ممکن است (اثبات شیء نفی ماعدا نمی‌کند)، یعنی ممکن است که بعداً‌ سنگ‌نبشته‌هایی به خط و زبان عربی منسوب به سده‌‌ی ششم میلادی یافت بشوند که اشارات مشرکانه داشته باشند، اما تاکنون چنین چیزی یافت نشده است. در مجموع،‌ ادعای یکم به کمک ادعای دوم می‌آید: سنگ‌نبشته‌‌ها با محتوای مشرکانه از سده‌ی ۴ و ۵ میلادی به بعد در کل عربستان محو شده‌اند یا بسیار اندک شده‌اند (بر اساس یافته‌ها تاکنون، باید منتظر کاوش‌های تازه بمانیم). در این جا شاید گفته بشود که: «منطقه‌ی مکه و مدینه و طائف استثناء‌اند و مشرکان فقط در آنجا حضور داشته‌اند». در پاسخ می‌توانیم به دو سنگ‌نبشته اشاره کنیم که تاکنون در آن منطقه یافت شده‌اند و حتی آنها نیز محتوای یکتاپرستانه دارند: سنگ‌نبشته‌ی موسوم به «عبد شمس» و سنگ‌نبشته‌ای دیگر در مسیر طائف به مکه. احمد الجلاد در مقاله‌ای نشان داده است که محتوای آنها یکتاپرستانه است و نویسندگان این سنگ‌نبشته‌ها احتمالاً یهودی و مسیحی بوده‌اند. در آینده در فرسته‌هایی جداگانه در عنقاء به این دو سنگ‌نبشته و دلالت‌هایشان خواهم پرداخت.


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes