✨ نشانِ عنقاء
عنقاء: جُستارهایی نقّادانه در دین‌پژوهی
نشانِ عنقاء نگارشی است از مصراع اول از بیتی از حافظ:
من به سر منزل عنقاء نه به خود بردم راه | قطع این مرحله با مرغ سلیمان کردم
طراح این کار آقای امین قنبری است.
@anqanotes
عنقاء: جُستارهایی نقّادانه در دین‌پژوهی
نشانِ عنقاء نگارشی است از مصراع اول از بیتی از حافظ:
من به سر منزل عنقاء نه به خود بردم راه | قطع این مرحله با مرغ سلیمان کردم
طراح این کار آقای امین قنبری است.
@anqanotes
🔍 تأثیر مسیحیّتِ سُریانیِ یعقوبی و انجیلِ آمیخته (دیاتِسّارون) بر روایت‌های نقل‌شده از پیامبران در قرآن
✨ بررسی منابع
📌 معرفی نوشته‌ای از جان بُومَن با عنوان «وام‌داریِ اسلام به مسیحیّتِ سوریِ تک‌ذات‌پندار»
🔻 جان بُومَن در نوشته‌اش با اشاره به حضور تک‌ذات‌پندارانِ مسیحی (Monophysites) در نَجران و در میان هم‌پیمانی‌های عربی همچون غَسّانیان، استدلال می‌کند که نبوت‌شناسیِ موجود در قرآن و آگاهی قرآن از مطالبِ موجود در بایبل بر پایه‌ی این فرضیه که محمّد با مسیحیانِ «یعقوبی» در گفت‌وگو بوده است بهتر تبیین می‌شوند. مسیحیانِ «یعقوبی» شاخه‌ای از مسیحیانِ سُریانی‌زبان بوده‌اند که دیاتِسّارونِ سُریانی در میان آنان به‌مثابه‌ی متنِ متعارفِ انجیل در جریان بوده است.
🔻 به زعم بُومَن، محمّد حتی دانشِ خود دربارهی شخصیت‌های عهدِ عتیق را می‌بایست از محیطی که دیاتِسّارونِ سُریانی یا همان انجیلِ منسجم [انجیل‌های آمیخته‌ی چهارگانه] در آن جریان داشته است گرفته باشد، زیرا فقط از شخصیت‌هایی از عهد عتیق در قرآن نام برده شده است که نام آنها در دیاتِسّارون نیز آمده است. نزد بُومَن اعتبارِ این مشاهدات به‌قوّت این نگاه را پشتیبانی می‌کند که مسیحیانی که محمّد با آنها آشنا بوده است، و از جمله‌ی مستمعان قرآن بوده‌اند «یعقوبیان» یا همان «تک‌ذات‌پنداران» بوده‌اند.
🔻 انجیلِ آمیخته یا دیاتِسّارون (Diatessaron) انجیلی است که تاتیانِ سوری (Tatian the Syrian) یا تاتیانُس یا طاطیانوس، نویسنده و الاهیدانِ مسیحیّت آشوری، چهار انجیل رسمی مسیحی —یعنی انجیل‌های مَتّیٰ، مَرقُس، لوقا، و یوحنّا— را در میان سال‌های ۱۶۰ تا ۱۷۵ میلادی با هم درآمیخته است تا روایتی واحد و منسجم از زندگی مسیح ارائه کند. تاتیان برای ایجاد انسجام میان بعضی از بخش‌های ضد و نقیض در انجیل‌های رسمی ترتیب روایات و مطالب را به انتخاب خود تغییر داده است.
🔻 این انجیل برای بیش از دو سده انجیلِ رسمی مسیحیت سُریانی‌زبان بوده است. در نیمه‌ی نخست سده‌ی پنجم میلادی این انجیل با این اتهام که نویسنده‌ی آن، یعنی تاتیان، بدعت‌گذار بوده است جمع‌آوری شد و با چهار انجیل رسمی جایگزین گردید. هیچ نسخه‌ی کاملی از متن سُریانی دیاتِسارون به‌دست نیامده است اما پژوهشگران موفق شده‌اند با استفاده از ترجمه‌ها و تفسیرهایی که از این متن باقی مانده است آن را بازسازی کنند. اما دو ترجمه‌ی عربی از متن سُریانی آن باقی مانده است.
🔻 همچنین، ترجمه‌ای از این انجیل به زبان فارسی موجود است که در سده‌ی هفتم هجری و در عصر حکومت مغولان به قلم عزّالدین یوحنّا نوشته شده است و از سُریانی به فارسی ترجمه شده است. اصل آن نسخه از میان رفته است اما رونوشتی از آن منسوب به سده‌ی دهم هجری موجود است. این ترجمه‌ی فارسی را جوزپِه مِسینا در سال ۱۹۴۳ میلادی در رُم منتشر کرد. انتشارات اساطیر همین کتاب را در سال ۱۳۸۸ به همراه دو گفتار از ایرج افشار و حسن رضایی باغ‌بیدی به فارسی منتشر کرده است.
🔻 این مطالب در راستای نگاهی است که مسیحیّتِ سُریانی/یعقوبی و متونِ آن را مهمترین منبع تأثیرگذار بر محمد و قرآن می‌داند.
📗 برای دسترسی به نوشته‌ی جان بُومَن بنگرید به:
Bowman, John. “The Debt of Islam to Monophysite Syrian Christianity,” Nederlands Theologisch Tijdschrift 19, 1964/65, 177–201.
📗 بخشی از این مطلب از نوشته‌ی زیر برگرفته شده است:
Griffith, Sidney. "Christian Lore and the Arabic Qur’an: The 'Companions of the Cave' in Surat al-Kahf and in Syriac Christian Tradition." in The Qur’an in Its Historical Context, ed. G. S. Reynolds (London: Routledge, 2008), 109–138.
#قرآن #قرآن‌پژوهی #انجیل_آمیخته #دیاتسارون #جان_بومن #سیدنی_گریفیث
#Quran #Quranic_Studies #Diatessaron #John_Bowman #Sidney_Griffith
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/17
✨ بررسی منابع
📌 معرفی نوشته‌ای از جان بُومَن با عنوان «وام‌داریِ اسلام به مسیحیّتِ سوریِ تک‌ذات‌پندار»
🔻 جان بُومَن در نوشته‌اش با اشاره به حضور تک‌ذات‌پندارانِ مسیحی (Monophysites) در نَجران و در میان هم‌پیمانی‌های عربی همچون غَسّانیان، استدلال می‌کند که نبوت‌شناسیِ موجود در قرآن و آگاهی قرآن از مطالبِ موجود در بایبل بر پایه‌ی این فرضیه که محمّد با مسیحیانِ «یعقوبی» در گفت‌وگو بوده است بهتر تبیین می‌شوند. مسیحیانِ «یعقوبی» شاخه‌ای از مسیحیانِ سُریانی‌زبان بوده‌اند که دیاتِسّارونِ سُریانی در میان آنان به‌مثابه‌ی متنِ متعارفِ انجیل در جریان بوده است.
🔻 به زعم بُومَن، محمّد حتی دانشِ خود دربارهی شخصیت‌های عهدِ عتیق را می‌بایست از محیطی که دیاتِسّارونِ سُریانی یا همان انجیلِ منسجم [انجیل‌های آمیخته‌ی چهارگانه] در آن جریان داشته است گرفته باشد، زیرا فقط از شخصیت‌هایی از عهد عتیق در قرآن نام برده شده است که نام آنها در دیاتِسّارون نیز آمده است. نزد بُومَن اعتبارِ این مشاهدات به‌قوّت این نگاه را پشتیبانی می‌کند که مسیحیانی که محمّد با آنها آشنا بوده است، و از جمله‌ی مستمعان قرآن بوده‌اند «یعقوبیان» یا همان «تک‌ذات‌پنداران» بوده‌اند.
🔻 انجیلِ آمیخته یا دیاتِسّارون (Diatessaron) انجیلی است که تاتیانِ سوری (Tatian the Syrian) یا تاتیانُس یا طاطیانوس، نویسنده و الاهیدانِ مسیحیّت آشوری، چهار انجیل رسمی مسیحی —یعنی انجیل‌های مَتّیٰ، مَرقُس، لوقا، و یوحنّا— را در میان سال‌های ۱۶۰ تا ۱۷۵ میلادی با هم درآمیخته است تا روایتی واحد و منسجم از زندگی مسیح ارائه کند. تاتیان برای ایجاد انسجام میان بعضی از بخش‌های ضد و نقیض در انجیل‌های رسمی ترتیب روایات و مطالب را به انتخاب خود تغییر داده است.
🔻 این انجیل برای بیش از دو سده انجیلِ رسمی مسیحیت سُریانی‌زبان بوده است. در نیمه‌ی نخست سده‌ی پنجم میلادی این انجیل با این اتهام که نویسنده‌ی آن، یعنی تاتیان، بدعت‌گذار بوده است جمع‌آوری شد و با چهار انجیل رسمی جایگزین گردید. هیچ نسخه‌ی کاملی از متن سُریانی دیاتِسارون به‌دست نیامده است اما پژوهشگران موفق شده‌اند با استفاده از ترجمه‌ها و تفسیرهایی که از این متن باقی مانده است آن را بازسازی کنند. اما دو ترجمه‌ی عربی از متن سُریانی آن باقی مانده است.
🔻 همچنین، ترجمه‌ای از این انجیل به زبان فارسی موجود است که در سده‌ی هفتم هجری و در عصر حکومت مغولان به قلم عزّالدین یوحنّا نوشته شده است و از سُریانی به فارسی ترجمه شده است. اصل آن نسخه از میان رفته است اما رونوشتی از آن منسوب به سده‌ی دهم هجری موجود است. این ترجمه‌ی فارسی را جوزپِه مِسینا در سال ۱۹۴۳ میلادی در رُم منتشر کرد. انتشارات اساطیر همین کتاب را در سال ۱۳۸۸ به همراه دو گفتار از ایرج افشار و حسن رضایی باغ‌بیدی به فارسی منتشر کرده است.
🔻 این مطالب در راستای نگاهی است که مسیحیّتِ سُریانی/یعقوبی و متونِ آن را مهمترین منبع تأثیرگذار بر محمد و قرآن می‌داند.
📗 برای دسترسی به نوشته‌ی جان بُومَن بنگرید به:
Bowman, John. “The Debt of Islam to Monophysite Syrian Christianity,” Nederlands Theologisch Tijdschrift 19, 1964/65, 177–201.
📗 بخشی از این مطلب از نوشته‌ی زیر برگرفته شده است:
Griffith, Sidney. "Christian Lore and the Arabic Qur’an: The 'Companions of the Cave' in Surat al-Kahf and in Syriac Christian Tradition." in The Qur’an in Its Historical Context, ed. G. S. Reynolds (London: Routledge, 2008), 109–138.
#قرآن #قرآن‌پژوهی #انجیل_آمیخته #دیاتسارون #جان_بومن #سیدنی_گریفیث
#Quran #Quranic_Studies #Diatessaron #John_Bowman #Sidney_Griffith
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/17
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 انجیلِ آمیخته (دیاتِسّارون) و تاتیان
بالا راست: بخشی از انجیل آمیخته به زبان عربی
بالا چپ: عکس جلد دیاتِسّارون به زبان فارسی
پایین راست: عکس جلد دیاتِسّارون به زبان انگلیسی
پایین چپ: نگاره‌ای منسوب به تاتیان، نویسنده‌ی انجیلِ آمیخته (دیاتِسّارون)
بالا راست: بخشی از انجیل آمیخته به زبان عربی
بالا چپ: عکس جلد دیاتِسّارون به زبان فارسی
پایین راست: عکس جلد دیاتِسّارون به زبان انگلیسی
پایین چپ: نگاره‌ای منسوب به تاتیان، نویسنده‌ی انجیلِ آمیخته (دیاتِسّارون)
🔍 روایت إقرأ: بازگوییِ تاریخ یا آفرینشِ بافتار؟
✨ بررسی منابع
📌 معرفی فصلی از کتاب «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام» نوشته‌ی شان اَنتونی
بخش ۱ از ۲
🔻 بر طبق یکی از نوشته‌های تاریخیِ منسوب به سده‌ی هشتم میلادی (سده‌ی یکم و دوم هجری) "شخصی درست‌کار اما درس‌نخوانده در سده‌ی قبل (یعنی سده‌ی هفتم میلادی، مصادف با سده‌ی یکم پیش از هجرت و سده‌ی یکم هجری) می‌زیسته است که زندگی او با یک مکاشفه‌ی خارق‌العاده برای همیشه تغییر کرده است. با اینکه این شخص دور از تمدن‌های بزرگِ روزگار خودش زندگی می‌کرده است و قدرت‌های نظامی و تمدنی امپراتوری روم به سرزمین او دست نیافته بودند اما او نهایتاً شهرتی جهانی و همیشگی یافته است. بیشتر زندگی آن شخص مثل دیگر مردمان سرزمین‌اش گذشته بود، اما مردم او را به درست‌کاری و امانت‌داری می‌شناختند و احشام خود را به او می‌سپردند تا آنها را چوپانی کند. اما یک شب زندگی او ناگهان تغییر می‌کند."
🔻 "هنگامی که او دور از هیاهوی مردمِ شهرِ محل سکونتش به خلوت رفته بود، به مراقبه‌ای وارد می‌شود و نهایتاً به خواب می‌رود. اما نه این خواب خوابی معمولی بود، و نه آن شب شبی معمولی بود. در آن شب فرشته‌ای پرابهت بر آن شخص ظاهر می‌شود و او را به نام مخاطب می‌سازد و به او فرمان می‌دهد که «بخوان». آن شخص می‌گوید که «نمی‌توانم». فرشته به او دستور می‌دهد که جلال خدا و مبدأ مخلوقات را برای مردمش ذکر کند. اما چون آن شخص سواد نداشت و به زبانی که زبانِ تمدن‌های بزرگ نبود صحبت می‌کرده است در ابتدا از فرمان فرشته امتناع می‌کند. اما فرشته‌ی آسمانی با نیرویی بیشتر اصرار می‌کند. شخص پاسخ می‌دهد که «چه بخوانم؟» فرشته می‌گوید: «دربارهی مبدأ مخلوقات». نهایتاً هنگامی که آن شخص به فرمان فرشته گردن می‌نهد از آن حالت به‌نحوی برمی‌خیزد که انسانی متفاوت شده بود. او اکنون به طور معجزه‌آسایی این قدرت را داشت که بتواند فرمانِ آن‌جهانیِ فرشته را انجام دهد. او شگفتی‌های خدا و خلقت او را به زبان قومش برای آنها بیان می‌کرد. او نخستین کسی بود که این‌چنین شیوا و زیبا آن مطالب را ابراز می‌کرد و مردمش متحیّرانه باور داشتند که آنچه او می‌گوید هدیه‌ای الهی است که به او عطا شده است و آن را معجزه‌ای از جانب خدا می‌دانستند."
🔻 احتمالاً تاکنون حدس زده‌اید که این مطالب باید دربارهی پیامبر اسلام، محمد ابن عبداله، باشد؛ و احتمالاً حدس زده‌اید که این مطالب به سرزمین حجاز که دور از امپراتوری‌های بزرگ بوده است، و به محمد که درس‌نخوانده بوده است، و به مکاشفه‌ی منسوب به او در غار حراء و رؤیت فرشته و دریافت آیه‌های آغازین سوره‌ی علق که از «اقرأ» و «ربّ» و «خَلَق» سخن می‌گویند اشاره دارد. اما در این موردِ خاص تمامی حدس‌های‌تان نادرستند.
🔻 این مطالب دربارهی شخص درست‌کار اما درس‌نخوانده‌ی دیگری است که در سده‌ی هفتم میلادی (مصادف با سده‌های یکم پیش از هجرت و سده‌ی یکم هجری) می‌زیسته است که نامش کَدمِن (Cædmon) بوده است، در سرزمینِ نورثامبریا در شمال انگلستانِ کنونی سکونت داشته است، و کارش چوپانی احشام صومعه‌ی ویتبی (Whitby Abbey) بوده است. طبق نقل‌ها در شبی که از مردم کناره گرفته بوده است شخصی/فرشته‌ای بر او ظاهر می‌شود و او را به «خواندن» امر می‌کند. پس از رد و بدل شدن گفت‌وگوهایی میان او و فرشته، مطابق آنچه در بالا نوشته شد، او می‌توانسته که بهترین سخنان و سرودهای مذهبی را در وصف خدا و عظمت او و خلقت او بگوید و بسراید. او از نخستین کسانی بوده است که متون مقدّس را به زبان قومش، آنگلوساکسون‌ها، سروده است.
🔻 داستانِ کَدمِن در کتاب «تاریخِ کلیساییِ مردم انگلستان» نوشته‌ی بیدِ قدّیس (Saint Bede) که در سال ۷۳۱ میلادی (۱۱۳ هجری) کتابت شده است آمده است. بیدِ قدّیس چهار سال بعد از نگارش این کتاب، یعنی در سال ۷۳۵ میلادی، از دنیا می‌رود. در این کتاب دربارهی شخصی (کَدمِن) نوشته شده است که به مدد عطیه‌ای الهی هرآنچه از متون مقدّس (که به لاتین بوده‌اند) می‌شنید به سرعت به شیوا‌ترین و زیباترین حالتی به زبان مردمش، یعنی انگلیسی، بازگو می‌کرد و به‌صورت سرودها و اشعار مذهبی بیان می‌کرد. هرچند افراد انگلیسی‌زبانِ دیگر نیز کوشیده بودند که مطالب کتاب مقدّس را به انگلیسی بیان کنند اما هیچ‌کدام به شیوایی و زیبایی آنچه کَدمِن می‌سرود نبودند "زیرا آنچه کَدمِن می‌سرود از جانب انسان‌ها نبود، بلکه از جانب خدا بود".
ادامه در 👇🏼
✨ بررسی منابع
📌 معرفی فصلی از کتاب «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام» نوشته‌ی شان اَنتونی
بخش ۱ از ۲
🔻 بر طبق یکی از نوشته‌های تاریخیِ منسوب به سده‌ی هشتم میلادی (سده‌ی یکم و دوم هجری) "شخصی درست‌کار اما درس‌نخوانده در سده‌ی قبل (یعنی سده‌ی هفتم میلادی، مصادف با سده‌ی یکم پیش از هجرت و سده‌ی یکم هجری) می‌زیسته است که زندگی او با یک مکاشفه‌ی خارق‌العاده برای همیشه تغییر کرده است. با اینکه این شخص دور از تمدن‌های بزرگِ روزگار خودش زندگی می‌کرده است و قدرت‌های نظامی و تمدنی امپراتوری روم به سرزمین او دست نیافته بودند اما او نهایتاً شهرتی جهانی و همیشگی یافته است. بیشتر زندگی آن شخص مثل دیگر مردمان سرزمین‌اش گذشته بود، اما مردم او را به درست‌کاری و امانت‌داری می‌شناختند و احشام خود را به او می‌سپردند تا آنها را چوپانی کند. اما یک شب زندگی او ناگهان تغییر می‌کند."
🔻 "هنگامی که او دور از هیاهوی مردمِ شهرِ محل سکونتش به خلوت رفته بود، به مراقبه‌ای وارد می‌شود و نهایتاً به خواب می‌رود. اما نه این خواب خوابی معمولی بود، و نه آن شب شبی معمولی بود. در آن شب فرشته‌ای پرابهت بر آن شخص ظاهر می‌شود و او را به نام مخاطب می‌سازد و به او فرمان می‌دهد که «بخوان». آن شخص می‌گوید که «نمی‌توانم». فرشته به او دستور می‌دهد که جلال خدا و مبدأ مخلوقات را برای مردمش ذکر کند. اما چون آن شخص سواد نداشت و به زبانی که زبانِ تمدن‌های بزرگ نبود صحبت می‌کرده است در ابتدا از فرمان فرشته امتناع می‌کند. اما فرشته‌ی آسمانی با نیرویی بیشتر اصرار می‌کند. شخص پاسخ می‌دهد که «چه بخوانم؟» فرشته می‌گوید: «دربارهی مبدأ مخلوقات». نهایتاً هنگامی که آن شخص به فرمان فرشته گردن می‌نهد از آن حالت به‌نحوی برمی‌خیزد که انسانی متفاوت شده بود. او اکنون به طور معجزه‌آسایی این قدرت را داشت که بتواند فرمانِ آن‌جهانیِ فرشته را انجام دهد. او شگفتی‌های خدا و خلقت او را به زبان قومش برای آنها بیان می‌کرد. او نخستین کسی بود که این‌چنین شیوا و زیبا آن مطالب را ابراز می‌کرد و مردمش متحیّرانه باور داشتند که آنچه او می‌گوید هدیه‌ای الهی است که به او عطا شده است و آن را معجزه‌ای از جانب خدا می‌دانستند."
🔻 احتمالاً تاکنون حدس زده‌اید که این مطالب باید دربارهی پیامبر اسلام، محمد ابن عبداله، باشد؛ و احتمالاً حدس زده‌اید که این مطالب به سرزمین حجاز که دور از امپراتوری‌های بزرگ بوده است، و به محمد که درس‌نخوانده بوده است، و به مکاشفه‌ی منسوب به او در غار حراء و رؤیت فرشته و دریافت آیه‌های آغازین سوره‌ی علق که از «اقرأ» و «ربّ» و «خَلَق» سخن می‌گویند اشاره دارد. اما در این موردِ خاص تمامی حدس‌های‌تان نادرستند.
🔻 این مطالب دربارهی شخص درست‌کار اما درس‌نخوانده‌ی دیگری است که در سده‌ی هفتم میلادی (مصادف با سده‌های یکم پیش از هجرت و سده‌ی یکم هجری) می‌زیسته است که نامش کَدمِن (Cædmon) بوده است، در سرزمینِ نورثامبریا در شمال انگلستانِ کنونی سکونت داشته است، و کارش چوپانی احشام صومعه‌ی ویتبی (Whitby Abbey) بوده است. طبق نقل‌ها در شبی که از مردم کناره گرفته بوده است شخصی/فرشته‌ای بر او ظاهر می‌شود و او را به «خواندن» امر می‌کند. پس از رد و بدل شدن گفت‌وگوهایی میان او و فرشته، مطابق آنچه در بالا نوشته شد، او می‌توانسته که بهترین سخنان و سرودهای مذهبی را در وصف خدا و عظمت او و خلقت او بگوید و بسراید. او از نخستین کسانی بوده است که متون مقدّس را به زبان قومش، آنگلوساکسون‌ها، سروده است.
🔻 داستانِ کَدمِن در کتاب «تاریخِ کلیساییِ مردم انگلستان» نوشته‌ی بیدِ قدّیس (Saint Bede) که در سال ۷۳۱ میلادی (۱۱۳ هجری) کتابت شده است آمده است. بیدِ قدّیس چهار سال بعد از نگارش این کتاب، یعنی در سال ۷۳۵ میلادی، از دنیا می‌رود. در این کتاب دربارهی شخصی (کَدمِن) نوشته شده است که به مدد عطیه‌ای الهی هرآنچه از متون مقدّس (که به لاتین بوده‌اند) می‌شنید به سرعت به شیوا‌ترین و زیباترین حالتی به زبان مردمش، یعنی انگلیسی، بازگو می‌کرد و به‌صورت سرودها و اشعار مذهبی بیان می‌کرد. هرچند افراد انگلیسی‌زبانِ دیگر نیز کوشیده بودند که مطالب کتاب مقدّس را به انگلیسی بیان کنند اما هیچ‌کدام به شیوایی و زیبایی آنچه کَدمِن می‌سرود نبودند "زیرا آنچه کَدمِن می‌سرود از جانب انسان‌ها نبود، بلکه از جانب خدا بود".
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼
🔍 روایت إقرأ: بازگوییِ تاریخ یا آفرینشِ بافتار؟
بخش ۲ از ۲
🔻 داستان کَدمِن شباهت بسیار زیادی، حتی در جزئیات، با روایت آغاز دریافت وحی و آیه‌های آغازین سوره‌ی علق در غار حراء دارد. «روایت إقرأ» از آغاز وحی را نخستین بار محمد ابن اسحاق (درگذشت ۷۶۸م / ۱۵۰ق) در «کتاب المَغازی» آورده است. اما معنای این شباهتِ مو‌به‌مو میان نقل‌های اسلامی دربارهی محمد و دریافت نخستین آیه‌های سوره‌ی علق (و قرآن) از یک سو، و داستانِ کَدمِن و مکاشفه‌ی او از سوی دیگر چیست؟ آیا این دو روایت صرفاً به‌طور اتفاقی یکسان از آب درآمده‌اند؟ آیا، با نگاهی مؤمنانه، این سنّتی الهی است که این‌گونه با انسان‌ها ارتباط برقرار می‌کند؟ آیا، اگر نقّادانه بنگریم، می‌توانیم بگوییم که یکی از آنها از دیگری اقتباس کرده است؟ یا آیا هر دو روایت از روایتی مشترک مقتبس شده‌اند و کوشیده‌اند تا بافتاری روایت‌گونه و الهی برای معنابخشی به اتفاقی تاریخی و انسانی بسازند؟
🔻 از یک سو، کتاب «تاریخِ کلیساییِ مردم انگلستان» نوشته‌ی بیدِ قدّیس که در سال ۷۳۱ میلادی (۱۱۳ هجری) کتابت شده است نمی‌تواند مقتبس از نقلی باشد که محمد ابن اسحاق (درگذشت ۷۶۸م / ۱۵۰ق) چندین سال بعد در «کتاب المَغازی» آورده است. زیرا در دهه‌ی ۷۳۰ میلادی (۱۱۲ تا ۱۲۲ هجری) ابن اسحاق هنوز طلبه‌ای بوده است که در جستجوی دانش در نزد یزید ابن ابی‌حبیب در مصر شاگردی می‌کرده است. با در نظر گرفتن تمام جوانب دیگر، احتمال انتقالِ مستقیمِ نقلِ «روایت اقرأ» از کتاب المغازی به کتاب بیدِ قدّیس محال است. اما اگر ابن اسحاق را نه «مؤلف» این نقل، بلکه بازگوکننده‌ی آن بدانیم چه؟ آیا امکان دارد همان نقل‌های شفاهی که در میان مسلمانان موجود بوده است و بعداً ماده‌ی اولیه‌ای برای نقلِ ابن اسحاق شده است به انگلستان رفته باشند و بیدِ قدّیس آنها را دستما‌یه‌ی ساختنِ روایت خودش از مکاشفه‌ی کَدمِن کرده باشد؟
🔻 از سوی دیگر، می‌توان شباهت آشکار بعضی از روایت‌های موجود در بایبل را با هر دو روایتِ اقرأ و روایت کَدمِن را دید، به‌ویژه با توجه به آنچه در کتاب اِشَعیا، فصل ۲۹، بندهای ۱۰ تا ۱۲، و فصل ۴۰ بند ۶؛ کتاب یکم پادشاهان، فصل ۱۹، بندهای ۹ تا ۱۸؛ و کتاب اِرمیا، فصل ۱، بند ۶ آمده است. این شباهت‌ها، به‌طور جدّی متون بایبلی را به‌عنوان الگوی ساختنِ هر دو روایت مطرح می‌کنند، اما نمی‌توانند تبیین‌کننده‌ی شباهت تمام‌عیار هر دو روایت باشند. به بیان دیگر، استخوان‌بندی هر دو روایت از متون بایبلی وام گرفته‌اند اما شباهت مو‌به‌مو در این دو روایت نیازمند تبیین دقیق‌تری است.
🔻 شان اَنتونی در فصلِ پایانی تازه‌ترین کتابش با نام «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام»، به این دو روایت نگاهی محقّقانه انداخته است و این فرضیات و نظریه‌ها را بررسی کرده است و کوشیده‌است تبیینی کامل‌تر ارائه کند. نوشتن دربارهی شواهد و دلایل شان اَنتونی نیازمند یادداشتی جداگانه است، اما خلاصه می‌توان گفت که از نگاه اَنتونی هر دو روایتِ إقرأ و کَدمِن به میزان زیادی وام‌دار متون بایبلی، رسوم و سنّت‌های ادبی، مقاصد و نیّت‌های کلامی و مذهبی و عقیدتی، و زیبایی‌شناسیِ فرهنگیِ دورانِ باستان متأخرند که همه‌ی این موارد را می‌توان در تذکره‌نویسی‌ها و کتاب‌های قصص الأنبیاء و اولیاء یهودی و مسیحی که پیش از ظهور اسلام رواج داشته‌اند مشاهده کرد. این دو روایت مقتبس از یکدیگر نیستند، اما هر دو متأثر و مقتبس از متون و فرهنگی مشترکند که دریافت الهام/وحی/علم از سوی فرشتگان و خدایان در خواب یا در مراقبه کاملاً پذیرفته‌شده بوده است.
🔻 نتیجه‌ی بررسی‌های اَنتونی این است که چه روایت اقرأ و چه داستان کَدمِن بازگو کننده‌ی تاریخ نیستند، بلکه برساخته‌ای ادبی در زمانه‌ی خودشان بوده‌اند تا هم‌راستا و مشابه روایت‌های تذکره‌نویسی‌های موجود در دوران باستان متأخر بتواند بافتاری برای آغاز دریافت وحی و رسالت پیامبر اسلام و کَدمِن ایجاد کنند. این ادعا را بررسی بعضی دیگر از قرآن‌پژوهان همچون نیکولای سینایی و اَنجِلیکا نُیْوِرت تأیید می‌کند. آنها با بررسی متنی سوره‌های قرآن و سوره‌ی علق نشان داده‌اند که سوره‌ی علق احتمالاً متعلق به دسته‌ی دوم از سوره‌های مکّی است که در سال‌های میانی حضور پیامبر در مکّه صادر شده‌اند، نه در سال‌های اولیه‌ی ظهور اسلام. در این باره در آینده بیشتر خواهم نوشت.
📗 مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Anthony, Sean. Muhammad and the Empires of Faith: The Making of the Prophet of Islam. Oakland: University of California Press, 2020.
#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #محمد #کدمن #شان_انتونی
#Islam #History_of_Islam #Muhammad #Cædmon #Sean_Anthony
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/18
🔍 روایت إقرأ: بازگوییِ تاریخ یا آفرینشِ بافتار؟
بخش ۲ از ۲
🔻 داستان کَدمِن شباهت بسیار زیادی، حتی در جزئیات، با روایت آغاز دریافت وحی و آیه‌های آغازین سوره‌ی علق در غار حراء دارد. «روایت إقرأ» از آغاز وحی را نخستین بار محمد ابن اسحاق (درگذشت ۷۶۸م / ۱۵۰ق) در «کتاب المَغازی» آورده است. اما معنای این شباهتِ مو‌به‌مو میان نقل‌های اسلامی دربارهی محمد و دریافت نخستین آیه‌های سوره‌ی علق (و قرآن) از یک سو، و داستانِ کَدمِن و مکاشفه‌ی او از سوی دیگر چیست؟ آیا این دو روایت صرفاً به‌طور اتفاقی یکسان از آب درآمده‌اند؟ آیا، با نگاهی مؤمنانه، این سنّتی الهی است که این‌گونه با انسان‌ها ارتباط برقرار می‌کند؟ آیا، اگر نقّادانه بنگریم، می‌توانیم بگوییم که یکی از آنها از دیگری اقتباس کرده است؟ یا آیا هر دو روایت از روایتی مشترک مقتبس شده‌اند و کوشیده‌اند تا بافتاری روایت‌گونه و الهی برای معنابخشی به اتفاقی تاریخی و انسانی بسازند؟
🔻 از یک سو، کتاب «تاریخِ کلیساییِ مردم انگلستان» نوشته‌ی بیدِ قدّیس که در سال ۷۳۱ میلادی (۱۱۳ هجری) کتابت شده است نمی‌تواند مقتبس از نقلی باشد که محمد ابن اسحاق (درگذشت ۷۶۸م / ۱۵۰ق) چندین سال بعد در «کتاب المَغازی» آورده است. زیرا در دهه‌ی ۷۳۰ میلادی (۱۱۲ تا ۱۲۲ هجری) ابن اسحاق هنوز طلبه‌ای بوده است که در جستجوی دانش در نزد یزید ابن ابی‌حبیب در مصر شاگردی می‌کرده است. با در نظر گرفتن تمام جوانب دیگر، احتمال انتقالِ مستقیمِ نقلِ «روایت اقرأ» از کتاب المغازی به کتاب بیدِ قدّیس محال است. اما اگر ابن اسحاق را نه «مؤلف» این نقل، بلکه بازگوکننده‌ی آن بدانیم چه؟ آیا امکان دارد همان نقل‌های شفاهی که در میان مسلمانان موجود بوده است و بعداً ماده‌ی اولیه‌ای برای نقلِ ابن اسحاق شده است به انگلستان رفته باشند و بیدِ قدّیس آنها را دستما‌یه‌ی ساختنِ روایت خودش از مکاشفه‌ی کَدمِن کرده باشد؟
🔻 از سوی دیگر، می‌توان شباهت آشکار بعضی از روایت‌های موجود در بایبل را با هر دو روایتِ اقرأ و روایت کَدمِن را دید، به‌ویژه با توجه به آنچه در کتاب اِشَعیا، فصل ۲۹، بندهای ۱۰ تا ۱۲، و فصل ۴۰ بند ۶؛ کتاب یکم پادشاهان، فصل ۱۹، بندهای ۹ تا ۱۸؛ و کتاب اِرمیا، فصل ۱، بند ۶ آمده است. این شباهت‌ها، به‌طور جدّی متون بایبلی را به‌عنوان الگوی ساختنِ هر دو روایت مطرح می‌کنند، اما نمی‌توانند تبیین‌کننده‌ی شباهت تمام‌عیار هر دو روایت باشند. به بیان دیگر، استخوان‌بندی هر دو روایت از متون بایبلی وام گرفته‌اند اما شباهت مو‌به‌مو در این دو روایت نیازمند تبیین دقیق‌تری است.
🔻 شان اَنتونی در فصلِ پایانی تازه‌ترین کتابش با نام «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام»، به این دو روایت نگاهی محقّقانه انداخته است و این فرضیات و نظریه‌ها را بررسی کرده است و کوشیده‌است تبیینی کامل‌تر ارائه کند. نوشتن دربارهی شواهد و دلایل شان اَنتونی نیازمند یادداشتی جداگانه است، اما خلاصه می‌توان گفت که از نگاه اَنتونی هر دو روایتِ إقرأ و کَدمِن به میزان زیادی وام‌دار متون بایبلی، رسوم و سنّت‌های ادبی، مقاصد و نیّت‌های کلامی و مذهبی و عقیدتی، و زیبایی‌شناسیِ فرهنگیِ دورانِ باستان متأخرند که همه‌ی این موارد را می‌توان در تذکره‌نویسی‌ها و کتاب‌های قصص الأنبیاء و اولیاء یهودی و مسیحی که پیش از ظهور اسلام رواج داشته‌اند مشاهده کرد. این دو روایت مقتبس از یکدیگر نیستند، اما هر دو متأثر و مقتبس از متون و فرهنگی مشترکند که دریافت الهام/وحی/علم از سوی فرشتگان و خدایان در خواب یا در مراقبه کاملاً پذیرفته‌شده بوده است.
🔻 نتیجه‌ی بررسی‌های اَنتونی این است که چه روایت اقرأ و چه داستان کَدمِن بازگو کننده‌ی تاریخ نیستند، بلکه برساخته‌ای ادبی در زمانه‌ی خودشان بوده‌اند تا هم‌راستا و مشابه روایت‌های تذکره‌نویسی‌های موجود در دوران باستان متأخر بتواند بافتاری برای آغاز دریافت وحی و رسالت پیامبر اسلام و کَدمِن ایجاد کنند. این ادعا را بررسی بعضی دیگر از قرآن‌پژوهان همچون نیکولای سینایی و اَنجِلیکا نُیْوِرت تأیید می‌کند. آنها با بررسی متنی سوره‌های قرآن و سوره‌ی علق نشان داده‌اند که سوره‌ی علق احتمالاً متعلق به دسته‌ی دوم از سوره‌های مکّی است که در سال‌های میانی حضور پیامبر در مکّه صادر شده‌اند، نه در سال‌های اولیه‌ی ظهور اسلام. در این باره در آینده بیشتر خواهم نوشت.
📗 مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Anthony, Sean. Muhammad and the Empires of Faith: The Making of the Prophet of Islam. Oakland: University of California Press, 2020.
#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #محمد #کدمن #شان_انتونی
#Islam #History_of_Islam #Muhammad #Cædmon #Sean_Anthony
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/18
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 محمد و کَدمِن
راست: غار حراء در کوه نور، محلی که مطابق بعضی از نقل‌های اسلامی محل نزول نخستین آیه‌های سوره‌ی علق از قرآن بر پیامبر اسلام بوده است.
چپ: بنای یادبود کَدمِن در ویتبی. در بالای حکاکی موجود در این بنای یادبود می‌توان تصویر فرشته‌ای که طبق نقل…
راست: غار حراء در کوه نور، محلی که مطابق بعضی از نقل‌های اسلامی محل نزول نخستین آیه‌های سوره‌ی علق از قرآن بر پیامبر اسلام بوده است.
چپ: بنای یادبود کَدمِن در ویتبی. در بالای حکاکی موجود در این بنای یادبود می‌توان تصویر فرشته‌ای که طبق نقل…
🔍 نقد و نظری محقّقانه بر یادداشت «تأثیر مسیحیّتِ سُریانیِ یعقوبی و انجیلِ آمیخته (دیاتِسّارون) بر روایت‌های نقل‌شده از پیامبران در قرآن»
✨ نقد و نظر
🖋 یادداشت‌های پژوهشگران | سجاد امیری باوندپور
✍🏼 دوست و اندیشمند ارجمند، آقای سجاد امیری باوندپور، پیرو این یادداشت، نقدی محقّقانه بر استفاده از واژ‌ی «تک‌ذات‌پندار» در برابر واژه‌ی Monophysite و همچنین برابر دانستن Monophysites با مسیحیان یعقوبی نوشته‌اند که آن را در ادامه می‌آورم. از ایشان برای این بصیرت‌افزایی بسیار سپاس‌گزارم. سجاد امیری باوندپور از محقّقان و نویسندگان و مترجمانی است که با انتشار کتاب «شهادت‌نامه‌های سُریانی مسیحیان ایران در عصر ساسانی» و ترجمه‌ی کتاب «رویدادنامه سریانی موسوم به رویدادنامه خوزستان: روایتی از آخرین سال‌های پادشاهی ساسانی» (به همراه خداداد رضاخانی) بخشی از خلاء منابع دست‌اول در حوزه‌ی مطالعات ایران باستان را پُر کرده است. —زهیر میرکریمی
🔻 به نظر نمی‌رسد که ترجمه‌ی واژه‌ی یونانی φύσις به «ذات» مناسب باشد. در مباحث الهیات مسیحی و همچنین فلسفه‌ی یونانی برای معنای «ذات» از واژه‌ی οὐσία استفاده می‌شده است و تقریباً اکثر متألهان مسیحی به خصوص از زمان اُریگنس به بعد بر وحدت ذات الوهی تأکید داشته‌اند و این موضوع چندان مورد مناقشه نبوده است.
🔻 آنچه در مباحث مسیح‌شناسی باعث اختلاف بوده است مشخص کردن وضعیتِ طبیعتِ (φύσις) انسانی و الوهی در شخص عیسی مسیح بوده است. از این رو پیشنهاد می کنم به جای «ذات» (οὐσία) از واژه‌ی «طبیعت» (φύσις) استفاده شود. چراکه شاید در نگاه نخست این ایراد چندان مهم به نظر نرسد اما دو مفهوم «ذات» و «طبیعت» در مباحث فلسفی و الاهیات مسیحی با یکدیگر قابل تعویض نیستند و حتی اشتباه متفکران مسیحیِ غیریونانی‌زبان در ترجمه‌ی متون الاهیاتی به زبان‌های دیگر (از جمله لاتین) در استفاده از این دو واژه در همان زمان نیز باعث به وجود آمدن اختلافاتی بزرگ بوده است.
🔻 همچنین، در خصوص برابرنهادنِ منوفیزیت‌ها با یعقوبیان، درست است که در آثاری که تا چندین دهه‌ی پیش به زبان‌های اروپایی منتشر می‌شده است این دو واژه مترادف با یکدیگر استفاده می‌شدند اما امروزه میان منوفیزیسیم و یعقوبیه (و دیگر پیروان سیریلِ اسکندرانی) تفاوت قائل شده‌اند. بر این اساس اصطلاح منوفیزیت برای پیروان مسیح‌شناسیِ اشخاصی همچون آپولیناریس و ائوتوخس به کار می‌رود که بر اساس آراء آنها مسیح فاقدِ طبیعت انسانی بوده است و «تنها» (منو -μόνος) دارای طبیعت الوهی بوده است.
🔻 بر خلاف این دسته‌ی اخیر، سیریل معتقد بود که پس از تجسدِ لوگوس، عیسی مسیح دارای طبیعتی «واحد» (=μία) بود که آن طبیعت حاصل اتحاد طبیعت الوهی و انسانی بوده است (میافیزیت). مسیحیان یعقوبی، قبطی، و بعضی دیگر از مسیحیان از پیروان این دیدگاه‌اند و از این روی باید آنها را میافیزیت خواند.
#ترجمه #منوفیزیت #میافیزیت #مسیح‌شناسی
#Translation #Monophysitism #Miaphysitism #Christology
🖋 سجاد امیری باوندپور
@anqanotes
✨ نقد و نظر
🖋 یادداشت‌های پژوهشگران | سجاد امیری باوندپور
✍🏼 دوست و اندیشمند ارجمند، آقای سجاد امیری باوندپور، پیرو این یادداشت، نقدی محقّقانه بر استفاده از واژ‌ی «تک‌ذات‌پندار» در برابر واژه‌ی Monophysite و همچنین برابر دانستن Monophysites با مسیحیان یعقوبی نوشته‌اند که آن را در ادامه می‌آورم. از ایشان برای این بصیرت‌افزایی بسیار سپاس‌گزارم. سجاد امیری باوندپور از محقّقان و نویسندگان و مترجمانی است که با انتشار کتاب «شهادت‌نامه‌های سُریانی مسیحیان ایران در عصر ساسانی» و ترجمه‌ی کتاب «رویدادنامه سریانی موسوم به رویدادنامه خوزستان: روایتی از آخرین سال‌های پادشاهی ساسانی» (به همراه خداداد رضاخانی) بخشی از خلاء منابع دست‌اول در حوزه‌ی مطالعات ایران باستان را پُر کرده است. —زهیر میرکریمی
🔻 به نظر نمی‌رسد که ترجمه‌ی واژه‌ی یونانی φύσις به «ذات» مناسب باشد. در مباحث الهیات مسیحی و همچنین فلسفه‌ی یونانی برای معنای «ذات» از واژه‌ی οὐσία استفاده می‌شده است و تقریباً اکثر متألهان مسیحی به خصوص از زمان اُریگنس به بعد بر وحدت ذات الوهی تأکید داشته‌اند و این موضوع چندان مورد مناقشه نبوده است.
🔻 آنچه در مباحث مسیح‌شناسی باعث اختلاف بوده است مشخص کردن وضعیتِ طبیعتِ (φύσις) انسانی و الوهی در شخص عیسی مسیح بوده است. از این رو پیشنهاد می کنم به جای «ذات» (οὐσία) از واژه‌ی «طبیعت» (φύσις) استفاده شود. چراکه شاید در نگاه نخست این ایراد چندان مهم به نظر نرسد اما دو مفهوم «ذات» و «طبیعت» در مباحث فلسفی و الاهیات مسیحی با یکدیگر قابل تعویض نیستند و حتی اشتباه متفکران مسیحیِ غیریونانی‌زبان در ترجمه‌ی متون الاهیاتی به زبان‌های دیگر (از جمله لاتین) در استفاده از این دو واژه در همان زمان نیز باعث به وجود آمدن اختلافاتی بزرگ بوده است.
🔻 همچنین، در خصوص برابرنهادنِ منوفیزیت‌ها با یعقوبیان، درست است که در آثاری که تا چندین دهه‌ی پیش به زبان‌های اروپایی منتشر می‌شده است این دو واژه مترادف با یکدیگر استفاده می‌شدند اما امروزه میان منوفیزیسیم و یعقوبیه (و دیگر پیروان سیریلِ اسکندرانی) تفاوت قائل شده‌اند. بر این اساس اصطلاح منوفیزیت برای پیروان مسیح‌شناسیِ اشخاصی همچون آپولیناریس و ائوتوخس به کار می‌رود که بر اساس آراء آنها مسیح فاقدِ طبیعت انسانی بوده است و «تنها» (منو -μόνος) دارای طبیعت الوهی بوده است.
🔻 بر خلاف این دسته‌ی اخیر، سیریل معتقد بود که پس از تجسدِ لوگوس، عیسی مسیح دارای طبیعتی «واحد» (=μία) بود که آن طبیعت حاصل اتحاد طبیعت الوهی و انسانی بوده است (میافیزیت). مسیحیان یعقوبی، قبطی، و بعضی دیگر از مسیحیان از پیروان این دیدگاه‌اند و از این روی باید آنها را میافیزیت خواند.
#ترجمه #منوفیزیت #میافیزیت #مسیح‌شناسی
#Translation #Monophysitism #Miaphysitism #Christology
🖋 سجاد امیری باوندپور
@anqanotes
👍1
🔍 نقد و نظری محقّقانه بر یادداشت «روایت إقرأ: بازگوییِ تاریخ یا آفرینشِ بافتار؟»
✨ نقد و نظر
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
بخش ۱ از ۲
🔻 فکر کردم که این نوشته‌ی خوب زهیر عزیز را به اشتراک بگذارم همراه با دو سه نکته در حاشیه‌ی آن... این موضوع تشابه دو روایتِ شرق و غرب در خصوص «إقرأ»، کشف بسیار جالبی بوده است و همچنین محل بحث بین قرآن‌پژوهان غربی. توجه کنیم که سخن از شباهت دو خبر یا روایت است و ضرورتاً نسبتی با متن قرآنی سوره‌ی علق ندارد.
🔻 این که حکایت مشهور نزول وحی برساخته‌ای متأخر باشد بعید نیست. به واقع جالب است بدانیم که سوره‌ی علق به کل در سنگ‌نوشته‌ها و گرافیتی‌های قدیمی دوره‌ی اموی غایب است. می‌توان تصوّر کرد که اگر این حکایت شهرتی ابتدایی داشته است، که به آن سوره جایگاهی استثنایی در قرآن می‌بخشد، به نوعی در «قرآن سنگ‌ها» ظاهر می‌شد که نشده است.
🔻 علاوه بر آن، از منظر متن‌پژوهی هم، با این که قراین اندک است، قرینه‌ای در متن نیست که این ارتباط را تایید کند. به واقع ضرورت انسجام موضوع سوره ایجاب می‌کند که آن پنج آیه‌ی نخستین، بر خلاف نظر عموم مفسران، به کل از بقیه‌ی آیات و عبارات سوره جدا نباشد. یعنی از سپاس و ستایش خداوند آغاز کند، نعمات او که خلقت (عالم) و آدمی است و تعلیم او، بعد طغیان و ناسپاسی انسان . ادامه‌ی آن...
🔻 فرض آن است که «اقرأ باسم ربّک الذی خلق»، همان «اقرأ اسم ربّک الذی خلق» است، یعنی به اصطلاح آن «بای زائده» باشد، چنان که در قرآن یک جا می‌خوانیم «[اعلی: ۱] سَبِّحِ اسْمَ رَبِّک الْأَعْلَی» و جای دیگر همراه «باء»: «[واقعه: ۷۴ و ۹۶؛ حاقّه: ۵۲] فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّک الْعَظِيمِ» و دو جای دیگر «وَ اذْکرِ اسْمَ رَبِّک...». مقصود آن که در سیاقِ کلام، و کاربردهای دیگر قرآنی، به احتمال زیاد، «اقرا باسم ربّک...» نه به معنی «خواندن» از روی چیزی است، بلکه صدا کردن، سرودن، یادآوردن و بزرگ داشتن نام خداوند است. خداوندت را بخوان، که (عالم را) آفرید، که آدمی را آفرید...
🔻 گفته‌اند که این سوره از نوع «مزامیر» قرآنی است، همچون کتاب مقدس: «بهر خدا نغمه تازه سر دهید، نام متبرک او را بخوانید، زیرا او خدای بزرگ است، نشیب زمین و فراز کوهساران از آن اوست، خشکی و دریا ساخته اوست، برابر خداوندی که ما را آفریده خم شوید و سجده کنید...» (پاره‌ای از مزمور ۹۵ و ۹۶). مقصود این که خود قطعه قرآنی و سبک آن سابقه‌ای دارد و صرفا در قالب آن حکایت «اقرا» درک نمی‌شود یا ساده‌تر است که نشود.
🔻 امّا اگر آن حکایت «أقرأ» متاخر بوده، چقدر متاخر بوده؟ شاید نه چندان. شباهت روایت ابن اسحاق و کَدمِن، «بخوان» یا «بسُرای»، که هر دو پس از سال صد هجری ضبط شده‌اند، همچنان معماست. قبل از هر چیز تاکید کنیم که شباهت در اجزای روایت و هم در ترتیب نقل این اجزا (که به همان اندازه اهمیت دارد) بسیار زیاد است چنان که به زعم من امکان هر نوع تصادف یا توارد منتفی است. مرور کنیم: «انزوا یا اعتکاف، خواب، ظهور فرشته، امر به خواندن (یا سرودن)، اظهار ناتوانی، تکرار آن، فشار و سختی، پذیرش آن، پرسش از این که چه بخوانم؟ نام (یا سرود) خداوند را، آن که که عالم (و آدمی) را آفرید و خود این خلقت هم قابل توجه است. این میزان از هم‌خوانی اجزا قطعا تصادفی نمی‌شود. توجیه این میزان از قرابت در شکل‌گیری مستقل دو روایت از منبع یکسان محتمل است امّا باز به گمان من نه از آن منابع مبهمی که در این خصوص نشان داده‌اند، به مثال آنچه در کتاب اِشَعیا آمده که این شباهت در کلیات است و اجزایش متفاوت. از این رو به گمانم اقتباس بهترین توجیه معقول است منتهی باید دنبال مجرای تاثیر گشت و مشکل اینجاست چرا که از یک سو فاصله‌ی بلند جغرافیایی بین خاستگاه این دو روایت است و از سوی دیگر فاصله نزدیک زمانی ضبط آن دو.
ادامه در 👇🏼
✨ نقد و نظر
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
بخش ۱ از ۲
🔻 فکر کردم که این نوشته‌ی خوب زهیر عزیز را به اشتراک بگذارم همراه با دو سه نکته در حاشیه‌ی آن... این موضوع تشابه دو روایتِ شرق و غرب در خصوص «إقرأ»، کشف بسیار جالبی بوده است و همچنین محل بحث بین قرآن‌پژوهان غربی. توجه کنیم که سخن از شباهت دو خبر یا روایت است و ضرورتاً نسبتی با متن قرآنی سوره‌ی علق ندارد.
🔻 این که حکایت مشهور نزول وحی برساخته‌ای متأخر باشد بعید نیست. به واقع جالب است بدانیم که سوره‌ی علق به کل در سنگ‌نوشته‌ها و گرافیتی‌های قدیمی دوره‌ی اموی غایب است. می‌توان تصوّر کرد که اگر این حکایت شهرتی ابتدایی داشته است، که به آن سوره جایگاهی استثنایی در قرآن می‌بخشد، به نوعی در «قرآن سنگ‌ها» ظاهر می‌شد که نشده است.
🔻 علاوه بر آن، از منظر متن‌پژوهی هم، با این که قراین اندک است، قرینه‌ای در متن نیست که این ارتباط را تایید کند. به واقع ضرورت انسجام موضوع سوره ایجاب می‌کند که آن پنج آیه‌ی نخستین، بر خلاف نظر عموم مفسران، به کل از بقیه‌ی آیات و عبارات سوره جدا نباشد. یعنی از سپاس و ستایش خداوند آغاز کند، نعمات او که خلقت (عالم) و آدمی است و تعلیم او، بعد طغیان و ناسپاسی انسان . ادامه‌ی آن...
🔻 فرض آن است که «اقرأ باسم ربّک الذی خلق»، همان «اقرأ اسم ربّک الذی خلق» است، یعنی به اصطلاح آن «بای زائده» باشد، چنان که در قرآن یک جا می‌خوانیم «[اعلی: ۱] سَبِّحِ اسْمَ رَبِّک الْأَعْلَی» و جای دیگر همراه «باء»: «[واقعه: ۷۴ و ۹۶؛ حاقّه: ۵۲] فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّک الْعَظِيمِ» و دو جای دیگر «وَ اذْکرِ اسْمَ رَبِّک...». مقصود آن که در سیاقِ کلام، و کاربردهای دیگر قرآنی، به احتمال زیاد، «اقرا باسم ربّک...» نه به معنی «خواندن» از روی چیزی است، بلکه صدا کردن، سرودن، یادآوردن و بزرگ داشتن نام خداوند است. خداوندت را بخوان، که (عالم را) آفرید، که آدمی را آفرید...
🔻 گفته‌اند که این سوره از نوع «مزامیر» قرآنی است، همچون کتاب مقدس: «بهر خدا نغمه تازه سر دهید، نام متبرک او را بخوانید، زیرا او خدای بزرگ است، نشیب زمین و فراز کوهساران از آن اوست، خشکی و دریا ساخته اوست، برابر خداوندی که ما را آفریده خم شوید و سجده کنید...» (پاره‌ای از مزمور ۹۵ و ۹۶). مقصود این که خود قطعه قرآنی و سبک آن سابقه‌ای دارد و صرفا در قالب آن حکایت «اقرا» درک نمی‌شود یا ساده‌تر است که نشود.
🔻 امّا اگر آن حکایت «أقرأ» متاخر بوده، چقدر متاخر بوده؟ شاید نه چندان. شباهت روایت ابن اسحاق و کَدمِن، «بخوان» یا «بسُرای»، که هر دو پس از سال صد هجری ضبط شده‌اند، همچنان معماست. قبل از هر چیز تاکید کنیم که شباهت در اجزای روایت و هم در ترتیب نقل این اجزا (که به همان اندازه اهمیت دارد) بسیار زیاد است چنان که به زعم من امکان هر نوع تصادف یا توارد منتفی است. مرور کنیم: «انزوا یا اعتکاف، خواب، ظهور فرشته، امر به خواندن (یا سرودن)، اظهار ناتوانی، تکرار آن، فشار و سختی، پذیرش آن، پرسش از این که چه بخوانم؟ نام (یا سرود) خداوند را، آن که که عالم (و آدمی) را آفرید و خود این خلقت هم قابل توجه است. این میزان از هم‌خوانی اجزا قطعا تصادفی نمی‌شود. توجیه این میزان از قرابت در شکل‌گیری مستقل دو روایت از منبع یکسان محتمل است امّا باز به گمان من نه از آن منابع مبهمی که در این خصوص نشان داده‌اند، به مثال آنچه در کتاب اِشَعیا آمده که این شباهت در کلیات است و اجزایش متفاوت. از این رو به گمانم اقتباس بهترین توجیه معقول است منتهی باید دنبال مجرای تاثیر گشت و مشکل اینجاست چرا که از یک سو فاصله‌ی بلند جغرافیایی بین خاستگاه این دو روایت است و از سوی دیگر فاصله نزدیک زمانی ضبط آن دو.
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼
🔍 نقد و نظری محقّقانه بر یادداشت «روایت إقرأ: بازگوییِ تاریخ یا آفرینشِ بافتار؟»
✨ نقد و نظر
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
بخش ۲ از ۲
🔻 امّا اگر فرض بر اقتباس یکی از دیگری باشد، بیشتر محتمل است که کدام منبع باشد و کدام پیرو؟ به نظر من، بر خلاف روایت قرآنی ذوالقرنین، که باز به دلیل نزدیکی زیاد عناصر و شیوه نقل آنها با منبع قدیمی‌تر افسانه‌ی اسکندر سریانی، اقتباس قرآن از آن متن اینک مورد قبول بیشتر محققان است، اینجا احتمال اخذ روایت مسیحی از اسلامی بیشتر است. اما چرا؟
🔻 پیش از همه این که در حدود سال‌های ۱۰۰ هجری، بر خلاف یک قرن پیش از آن، حکومت اعراب و اسلام یک قدرت جهانی بوده که از چند سو بر دروازه‌های اروپا می‌کوبیده است. همان «بید قدّیس» که حکایت کدمن را در کتابش آورده، در پایان کتاب خود از اعراب و تهدیدات آنها نام برده است، یعنی حضور اعراب به‌هرحال محسوس بوده است. در بسیاری از مناطق اسلامی مسیحیان ساکن بوده‌اند یا در خدمت حکومت‌ها بوده‌اند همچون یوحنای دمشقی که اولین نقد بر اسلام را در همین حدود زمانی نوشته است.
🔻 موضع دیگر نقش «قصّاص» است و گردش آنها در میان اقوام که فارغ از ادیان و مجادلات آنها، داستان‌های رایج را، که بیشتر هم مذهبی بوده، بین خود و بین مردم منتشر می‌کرده‌اند. نکته دیگر آن که به هر شکل، معتبر یا نه، آن روایت اسلامی مرتبط با پیامبر بر مبنای متن قرآنی شکل گرفته است. یعنی آنقدرها آزادی عمل نبوده که هر آنچه خواهد برگیرد. به همین دلیل احتمال استقلال آن بیشتر است. از سوی دیگر، این صرفا یک داستان مذهبی نبوده، بلکه از سوی مسلمانان نقشی جدّی، گرچه متاخر، در تبیین رسالت الهی پیامبر، محوری‌ترین شخصیت دینی آنان داشته است. از آن سو هم به‌قاعده علاقه و کنجکاوی در خصوص آن پیامبر اعراب بوده است که دهه‌هاست بیت المقدس را در ید قدرت خود دارند و سایه‌ی تهدیدشان را احساس می‌کنند. منظور آن که جایگاه روایت اسلامی در نقل روایات و قوت تاثیر و اهمیت آن به نظرم دست بالا را داشته است.
🔻 البته گفتیم، اگر فرض بر اقتباس باشد، واگرنه ممکن است همچنان حلقه‌های مفقوده‌ای باشند که اقتباس از منبع واحدی را بهتر تبیین کنند.
#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #محمد #کدمن #شان_انتونی
#Islam #History_of_Islam #Muhammad #Cædmon #Sean_Anthony
🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes
🔍 نقد و نظری محقّقانه بر یادداشت «روایت إقرأ: بازگوییِ تاریخ یا آفرینشِ بافتار؟»
✨ نقد و نظر
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
بخش ۲ از ۲
🔻 امّا اگر فرض بر اقتباس یکی از دیگری باشد، بیشتر محتمل است که کدام منبع باشد و کدام پیرو؟ به نظر من، بر خلاف روایت قرآنی ذوالقرنین، که باز به دلیل نزدیکی زیاد عناصر و شیوه نقل آنها با منبع قدیمی‌تر افسانه‌ی اسکندر سریانی، اقتباس قرآن از آن متن اینک مورد قبول بیشتر محققان است، اینجا احتمال اخذ روایت مسیحی از اسلامی بیشتر است. اما چرا؟
🔻 پیش از همه این که در حدود سال‌های ۱۰۰ هجری، بر خلاف یک قرن پیش از آن، حکومت اعراب و اسلام یک قدرت جهانی بوده که از چند سو بر دروازه‌های اروپا می‌کوبیده است. همان «بید قدّیس» که حکایت کدمن را در کتابش آورده، در پایان کتاب خود از اعراب و تهدیدات آنها نام برده است، یعنی حضور اعراب به‌هرحال محسوس بوده است. در بسیاری از مناطق اسلامی مسیحیان ساکن بوده‌اند یا در خدمت حکومت‌ها بوده‌اند همچون یوحنای دمشقی که اولین نقد بر اسلام را در همین حدود زمانی نوشته است.
🔻 موضع دیگر نقش «قصّاص» است و گردش آنها در میان اقوام که فارغ از ادیان و مجادلات آنها، داستان‌های رایج را، که بیشتر هم مذهبی بوده، بین خود و بین مردم منتشر می‌کرده‌اند. نکته دیگر آن که به هر شکل، معتبر یا نه، آن روایت اسلامی مرتبط با پیامبر بر مبنای متن قرآنی شکل گرفته است. یعنی آنقدرها آزادی عمل نبوده که هر آنچه خواهد برگیرد. به همین دلیل احتمال استقلال آن بیشتر است. از سوی دیگر، این صرفا یک داستان مذهبی نبوده، بلکه از سوی مسلمانان نقشی جدّی، گرچه متاخر، در تبیین رسالت الهی پیامبر، محوری‌ترین شخصیت دینی آنان داشته است. از آن سو هم به‌قاعده علاقه و کنجکاوی در خصوص آن پیامبر اعراب بوده است که دهه‌هاست بیت المقدس را در ید قدرت خود دارند و سایه‌ی تهدیدشان را احساس می‌کنند. منظور آن که جایگاه روایت اسلامی در نقل روایات و قوت تاثیر و اهمیت آن به نظرم دست بالا را داشته است.
🔻 البته گفتیم، اگر فرض بر اقتباس باشد، واگرنه ممکن است همچنان حلقه‌های مفقوده‌ای باشند که اقتباس از منبع واحدی را بهتر تبیین کنند.
#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #محمد #کدمن #شان_انتونی
#Islam #History_of_Islam #Muhammad #Cædmon #Sean_Anthony
🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes
🔍 سفر گوساله‌ی زرّین از هارونِ سامری در قرآن تا سامریِ ناشناخته در تفسیرهای اسلامی!
✨ بررسی منابع
📌 معرفی فصلی از کتاب «نقل‌های گوساله‌ی زرّین در اسلام، مسیحیّت، و یهودیّت آغازین» با عنوان «گوساله‌ای، کالبدی که او را بانگی است: گوساله‌ی زرّین از دوران باستان متأخر تا دوران اسلامِ سنّتی» نوشته‌ی مایکل پِرِجیل
🔻 دیر زمانی است که مشاهده شده است که هر جامعه‌ی مذهبیِ نوپایی در روند شگل‌گیری و بلوغ خود باید از خاستگاه‌های اولیه‌ی خود فاصله بگیرد. در روند ظهور اسلامِ سنّتی، تفسیرهای قرآن با متمایزساختنِ پیام قرآن از پیام‌های وحیانی و مکاشفه‌های پیش از قرآن، تسهیل‌گرِ فرآیندهای عظیمِ تمایز اجتماعی و مذهبی بودند که جامعه‌ی نوپای مسلمانان را از سایه‌ی ادیان یکتاپرستانه‌ی یهودی و مسیحیِ پیش از خود خارج می‌کردند و به مسلمانان اجازه می‌دادند که هویت منحصربه‌فرد خود را مطرح کنند. در همین زمینه است که با تفسیرهایی از قرآن مواجه می‌شویم که آیه‌های قرآن را نه در بستر تاریخی و اجتماعیِ هنگامه‌ی صدور آنها، بلکه در پاسخ به نیازهای اجتماعی، سیاسی، عقیدتی، و هویتی زمانه‌ی نگارش آن تفسیرها در دوران شکل‌گیری اسلام سنّتی معنا کرده‌اند.
🔻 مایکل پِرِجیل در فصل هفدهم از کتاب «نقل‌های گوساله‌ی زرّین در اسلام، مسیحیّت، و یهودیّت آغازین» یکی از نمونه‌های چنین تفسیرهایی را بازسازی داستانِ «گوساله‌ی زرّین» در تفسیرهای اسلامی می‌داند. مفسران مسلمان در تفسیر آیه‌های مربوط به روایت ساختِ گوساله‌ی زرّین —به‌جای «هارون» برادر موسی که در سنّت یهودی ملقّب به «سامری» (Samarian) بوده است— شخصیّتی مجعول به نام «سامری» (Samaritan) در قوم بنی‌اسرائیل را به‌عنوان سازنده‌ی گوساله‌ی زرّین معرفی می‌کنند. پِرِجیل در مقاله‌اش برای آنکه همسانیِ روایت بایبل و قرآن از ساختِ گوساله‌ی زرّین به دست هارون را نشان بدهد، علاوه بر بررسی تطبیقی میان روایت بایبل در سِفر پیدایش و روایت‌های موجود در قرآن، به بررسی شباهت عبارات و ترکیب‌های زبانی به‌کاررفته در روایت قرآن با مزمور ۱۰۶ از مزامیر نیز می‌پردازد و نزدیکی عبارات این دو متن را نشان می‌دهد.
🔻 پرِجیل این بازسازی را پاسخی به نیاز جامعه‌ی نوپای اسلامی برای توجیه بعضی باورهای کلامی دربارهی پیامبران پیش از محمد می‌داند. همانند رویکردی که پیش از اسلام در مسیحیّت وجود داشته است، شخصیّت‌های مطلوب و موجّهی که در بایبل عبری (عهد عتیق) نام‌شان ذکر شده است، از جمله انبیاء و اولیاء یهودی، همگی مقدمه‌ای و نمونه‌ای محدود برای ذی‌المقدمه و نمونه‌ای اعلی بوده‌اند: برای عیسی مسیح. به باور مسیحیان، ویژگی‌های مطلوب همه‌ی آن شخصیّت‌ها به‌نحو اعلی و اتمّ در عیسی مسیح جمع شده‌اند. همین رویکرد را می‌توانیم دربارهی نسبت شخصیّت‌های بایبلی با پیامبر اسلام در متون تفسیری اسلامی ببینیم. در این رویکرد تفسیری، همه‌ی انبیاء و اولیاء یهودی و مسیحی جملگی نمونه‌ای کوچک از شخصیّت پیامبر اسلام بوده‌اند. ردّ این ماجرا را می‌توان در روایات متعدّدی که این رویکرد را تأیید می‌کنند پیدا کرد، و حتی ادبیات مسلمان نیز از این نگاه تأثیر پذیرفته است: نام احمد نام جمله انبیاء است، چون که صد آمد نود هم پیش ماست.
🔻 بنابر ادعای پِرِجیل، آموزه‌ی «عصمت» پیامبران، و به‌ویژه پیامبر اسلام، جایی برای پذیرش این تفسیر باقی نگذاشته است که هارون، همان شخصیّتی که در نگاه قرآن مأموریتی پیامبرانه در سایه‌ی رسالت موسی دارد، گوساله‌ای زرّین ساخته باشد و قوم بنی‌اسرائیل به پرستش آن گوساله مشغول شده باشند. زیرا پذیرش این مطلب با اینکه هم در بایبل عبری و هم در قرآن روایت شده است باور به عصمت پیامبران را مخدوش می‌کرده است و بالتبع بر تصوّری که از شخصیّت پیامبر اسلام ساخته شده است نیز تأثیر می‌گذاشته است. بنابراین روایت قرآن از هارونِ سامری در تفسیرها به سامریِ ناشناخته تبدیل می‌شود تا دامان هارونِ پیامبر (از نگاه مفسران) از این گناه پاک بماند.
🔻 بررسی‌های متنی، تطبیقی، و زبان‌شناختی پِرِجیل دربارهی روایت گوساله‌ی زرّین در بایبل و در قرآن، و سیر حرکت روایت از بایبل تا قرآن فی‌نفسه جالب توجه‌اند و در یادداشتی دیگر به تفصیل به آنها خواهم پرداخت.
📗 مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Pregill, Michael E. "A Calf, a Body that Lows: The Golden Calf from Late Antiquity to Classical Islam." in Golden Calf Traditions in Early Judaism, Christianity, and Islam, ed. E. F. Mason and E. F. Lupieri (Leiden: Brill, 2019), 264–296.
#قرآن #قرآن‌پژوهی #بایبل #گوساله‌ی_زرین #مایکل_پرجیل
#Quran #Quranic_Studies #Bible #Golden_Calf #Michael_Pregill
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/20
✨ بررسی منابع
📌 معرفی فصلی از کتاب «نقل‌های گوساله‌ی زرّین در اسلام، مسیحیّت، و یهودیّت آغازین» با عنوان «گوساله‌ای، کالبدی که او را بانگی است: گوساله‌ی زرّین از دوران باستان متأخر تا دوران اسلامِ سنّتی» نوشته‌ی مایکل پِرِجیل
🔻 دیر زمانی است که مشاهده شده است که هر جامعه‌ی مذهبیِ نوپایی در روند شگل‌گیری و بلوغ خود باید از خاستگاه‌های اولیه‌ی خود فاصله بگیرد. در روند ظهور اسلامِ سنّتی، تفسیرهای قرآن با متمایزساختنِ پیام قرآن از پیام‌های وحیانی و مکاشفه‌های پیش از قرآن، تسهیل‌گرِ فرآیندهای عظیمِ تمایز اجتماعی و مذهبی بودند که جامعه‌ی نوپای مسلمانان را از سایه‌ی ادیان یکتاپرستانه‌ی یهودی و مسیحیِ پیش از خود خارج می‌کردند و به مسلمانان اجازه می‌دادند که هویت منحصربه‌فرد خود را مطرح کنند. در همین زمینه است که با تفسیرهایی از قرآن مواجه می‌شویم که آیه‌های قرآن را نه در بستر تاریخی و اجتماعیِ هنگامه‌ی صدور آنها، بلکه در پاسخ به نیازهای اجتماعی، سیاسی، عقیدتی، و هویتی زمانه‌ی نگارش آن تفسیرها در دوران شکل‌گیری اسلام سنّتی معنا کرده‌اند.
🔻 مایکل پِرِجیل در فصل هفدهم از کتاب «نقل‌های گوساله‌ی زرّین در اسلام، مسیحیّت، و یهودیّت آغازین» یکی از نمونه‌های چنین تفسیرهایی را بازسازی داستانِ «گوساله‌ی زرّین» در تفسیرهای اسلامی می‌داند. مفسران مسلمان در تفسیر آیه‌های مربوط به روایت ساختِ گوساله‌ی زرّین —به‌جای «هارون» برادر موسی که در سنّت یهودی ملقّب به «سامری» (Samarian) بوده است— شخصیّتی مجعول به نام «سامری» (Samaritan) در قوم بنی‌اسرائیل را به‌عنوان سازنده‌ی گوساله‌ی زرّین معرفی می‌کنند. پِرِجیل در مقاله‌اش برای آنکه همسانیِ روایت بایبل و قرآن از ساختِ گوساله‌ی زرّین به دست هارون را نشان بدهد، علاوه بر بررسی تطبیقی میان روایت بایبل در سِفر پیدایش و روایت‌های موجود در قرآن، به بررسی شباهت عبارات و ترکیب‌های زبانی به‌کاررفته در روایت قرآن با مزمور ۱۰۶ از مزامیر نیز می‌پردازد و نزدیکی عبارات این دو متن را نشان می‌دهد.
🔻 پرِجیل این بازسازی را پاسخی به نیاز جامعه‌ی نوپای اسلامی برای توجیه بعضی باورهای کلامی دربارهی پیامبران پیش از محمد می‌داند. همانند رویکردی که پیش از اسلام در مسیحیّت وجود داشته است، شخصیّت‌های مطلوب و موجّهی که در بایبل عبری (عهد عتیق) نام‌شان ذکر شده است، از جمله انبیاء و اولیاء یهودی، همگی مقدمه‌ای و نمونه‌ای محدود برای ذی‌المقدمه و نمونه‌ای اعلی بوده‌اند: برای عیسی مسیح. به باور مسیحیان، ویژگی‌های مطلوب همه‌ی آن شخصیّت‌ها به‌نحو اعلی و اتمّ در عیسی مسیح جمع شده‌اند. همین رویکرد را می‌توانیم دربارهی نسبت شخصیّت‌های بایبلی با پیامبر اسلام در متون تفسیری اسلامی ببینیم. در این رویکرد تفسیری، همه‌ی انبیاء و اولیاء یهودی و مسیحی جملگی نمونه‌ای کوچک از شخصیّت پیامبر اسلام بوده‌اند. ردّ این ماجرا را می‌توان در روایات متعدّدی که این رویکرد را تأیید می‌کنند پیدا کرد، و حتی ادبیات مسلمان نیز از این نگاه تأثیر پذیرفته است: نام احمد نام جمله انبیاء است، چون که صد آمد نود هم پیش ماست.
🔻 بنابر ادعای پِرِجیل، آموزه‌ی «عصمت» پیامبران، و به‌ویژه پیامبر اسلام، جایی برای پذیرش این تفسیر باقی نگذاشته است که هارون، همان شخصیّتی که در نگاه قرآن مأموریتی پیامبرانه در سایه‌ی رسالت موسی دارد، گوساله‌ای زرّین ساخته باشد و قوم بنی‌اسرائیل به پرستش آن گوساله مشغول شده باشند. زیرا پذیرش این مطلب با اینکه هم در بایبل عبری و هم در قرآن روایت شده است باور به عصمت پیامبران را مخدوش می‌کرده است و بالتبع بر تصوّری که از شخصیّت پیامبر اسلام ساخته شده است نیز تأثیر می‌گذاشته است. بنابراین روایت قرآن از هارونِ سامری در تفسیرها به سامریِ ناشناخته تبدیل می‌شود تا دامان هارونِ پیامبر (از نگاه مفسران) از این گناه پاک بماند.
🔻 بررسی‌های متنی، تطبیقی، و زبان‌شناختی پِرِجیل دربارهی روایت گوساله‌ی زرّین در بایبل و در قرآن، و سیر حرکت روایت از بایبل تا قرآن فی‌نفسه جالب توجه‌اند و در یادداشتی دیگر به تفصیل به آنها خواهم پرداخت.
📗 مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Pregill, Michael E. "A Calf, a Body that Lows: The Golden Calf from Late Antiquity to Classical Islam." in Golden Calf Traditions in Early Judaism, Christianity, and Islam, ed. E. F. Mason and E. F. Lupieri (Leiden: Brill, 2019), 264–296.
#قرآن #قرآن‌پژوهی #بایبل #گوساله‌ی_زرین #مایکل_پرجیل
#Quran #Quranic_Studies #Bible #Golden_Calf #Michael_Pregill
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/20
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 گوساله‌ی زرّین
تصویر بالا: پرستش گوساله‌ی زرّین، اثر نیکولا پوسَن، حدود ۱۶۳۴ میلادی.
تصویر پایین راست: مایکل پِرِجیل، استاد ادیان تطبیقی در دانشگاه کالیفرنیا و پژوهشگر دوران باستان متأخر و اسلام آغازین و سنّتی.
تصویر پایین چپ: جلد کتاب «نقل‌های گوساله‌ی…
تصویر بالا: پرستش گوساله‌ی زرّین، اثر نیکولا پوسَن، حدود ۱۶۳۴ میلادی.
تصویر پایین راست: مایکل پِرِجیل، استاد ادیان تطبیقی در دانشگاه کالیفرنیا و پژوهشگر دوران باستان متأخر و اسلام آغازین و سنّتی.
تصویر پایین چپ: جلد کتاب «نقل‌های گوساله‌ی…
🔍 اندر فواید و مضرّات گرمابه و میخانه!
✨ بررسی منابع
🔻 از دوران باستان متأخر تا دوران شکل‌گیری اسلام سنّتی، یعنی میان سده‌های چهارم تا دهم میلادی، تغییر دین و آیین، ازدواج با پیروان ادیانِ دیگر، و شرکت در مراسم مذهبی و جشن‌های دیگران بسیار متداول بوده است. جالب این است که در آن دوران دو مکانِ اصلی برای مناظره و مباحثه و مجادله میان زرتشتیان، یهودیان، مسیحیان، و مسلمانان وجود داشته است: گرمابه‌ها و میخانه‌ها!
🔻 این دو مکان آنچنان محل گفت‌وگوهای پرشورِ بیناادیانی قرار گرفته بودند که روحانیان و متولیانِ بعضی از ادیان پیروانِ خود را از رفت‌وآمد به آن مکان‌ها منع می‌کردند تا مبادا فردِ سست‌ایمان در این مکان‌ها «سخنانِ مگو» را بشنود و به دین و آیینِ دیگری درآید!
🔻 برای نمونه، «شورای پنجم−ششم» مسیحی که در سال ۶۹۲ میلادی در قسطنطنیه تشکیل شد مسیحیان را از حمام‌کردن با یهودیان منع کرد! یا در متن «روايات اَشاوَهيشتان» که مجموعه‌ای از قوانین زرتشتی است که به‌صورت ۴۴ پرسش و پاسخ آمده است، زرتشتیان از رفتن به گرمابه‌های مسلمانان منع شده‌اند! به‌همین طریق، مسیحیانی که پس از شرکت در مراسم کلیسا به میخانه‌های یهودیان می‌رفته‌اند مورد مذمت قرار گرفته‌اند! همچنین در کتاب «دادِستان دینی» نوشته‌ی منوچهر پورِ یودانیام، که موبدِ موبدانِ زرتشتی در سده‌ی سوم هجری بوده است، آمده است که زرتشتیان اجازه دارند که شراب را فقط به غیرمؤمنان بفروشند (مبادا که با پیروانِ ادیانِ دیگر وارد مباحثه شوند)!
🔻 اما گویی که امروزه نقش گرمابه‌ها و میخانه‌ها را شبکه‌های ارتباطی و اجتماعیِ مجازی ایفا می‌کنند و «سخنان مگو» را فراتر از مرزها و مدرسه‌ها و منبرها میان آدمیان می‌پراکنند.
📗 مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Hoyland, Robert G. Seeing Islam As Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam, Princeton: Darwin, 1997, n. 4.
#دین‌پژوهی #تاریخ_ادیان #تاریخ_اسلام #مشاهده‌ی_اسلام_آنگونه_که_دیگران_آن_را_مشاهده_کردند
#Religious_Studies #History_of_Religion #History_of_Islam #Seeing_Islam_As_Others_Saw_It
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ بررسی منابع
🔻 از دوران باستان متأخر تا دوران شکل‌گیری اسلام سنّتی، یعنی میان سده‌های چهارم تا دهم میلادی، تغییر دین و آیین، ازدواج با پیروان ادیانِ دیگر، و شرکت در مراسم مذهبی و جشن‌های دیگران بسیار متداول بوده است. جالب این است که در آن دوران دو مکانِ اصلی برای مناظره و مباحثه و مجادله میان زرتشتیان، یهودیان، مسیحیان، و مسلمانان وجود داشته است: گرمابه‌ها و میخانه‌ها!
🔻 این دو مکان آنچنان محل گفت‌وگوهای پرشورِ بیناادیانی قرار گرفته بودند که روحانیان و متولیانِ بعضی از ادیان پیروانِ خود را از رفت‌وآمد به آن مکان‌ها منع می‌کردند تا مبادا فردِ سست‌ایمان در این مکان‌ها «سخنانِ مگو» را بشنود و به دین و آیینِ دیگری درآید!
🔻 برای نمونه، «شورای پنجم−ششم» مسیحی که در سال ۶۹۲ میلادی در قسطنطنیه تشکیل شد مسیحیان را از حمام‌کردن با یهودیان منع کرد! یا در متن «روايات اَشاوَهيشتان» که مجموعه‌ای از قوانین زرتشتی است که به‌صورت ۴۴ پرسش و پاسخ آمده است، زرتشتیان از رفتن به گرمابه‌های مسلمانان منع شده‌اند! به‌همین طریق، مسیحیانی که پس از شرکت در مراسم کلیسا به میخانه‌های یهودیان می‌رفته‌اند مورد مذمت قرار گرفته‌اند! همچنین در کتاب «دادِستان دینی» نوشته‌ی منوچهر پورِ یودانیام، که موبدِ موبدانِ زرتشتی در سده‌ی سوم هجری بوده است، آمده است که زرتشتیان اجازه دارند که شراب را فقط به غیرمؤمنان بفروشند (مبادا که با پیروانِ ادیانِ دیگر وارد مباحثه شوند)!
🔻 اما گویی که امروزه نقش گرمابه‌ها و میخانه‌ها را شبکه‌های ارتباطی و اجتماعیِ مجازی ایفا می‌کنند و «سخنان مگو» را فراتر از مرزها و مدرسه‌ها و منبرها میان آدمیان می‌پراکنند.
📗 مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Hoyland, Robert G. Seeing Islam As Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam, Princeton: Darwin, 1997, n. 4.
#دین‌پژوهی #تاریخ_ادیان #تاریخ_اسلام #مشاهده‌ی_اسلام_آنگونه_که_دیگران_آن_را_مشاهده_کردند
#Religious_Studies #History_of_Religion #History_of_Islam #Seeing_Islam_As_Others_Saw_It
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 کارکردهای باور به آخرالزمان و ظهور مسیحا در آستانه‌ی ظهور اسلام
✨ بررسی منابع
🔻در اواخر سده‌ی ششم میلادی بسیاری از مردم خاورمیانه و سرزمین‌های اطرافِ دریای مدیترانه متقاعد شده بودند که آخرالزمان نزدیک است. پاپ گریگوریِ یکم در نامهای که در سال ۶۰۱ میلادی (هشت سال پیش از آغاز دعوت پیامبر اسلام) به اِثِلبِرت، یکی از پادشاهان انگلستان، می‌فرستد نوشته است که: "پایان دنیای کنونی بسیار نزدیک است و پادشاهی بی‌پایانِ قدّیسان قریب‌الوقوع است." چنین گمانه‌زنی‌هایی در میان تمامی سرزمین‌های خاورمیانه به علت‌های گوناگونی گسترده شده بود.
🔻 اما فارغ از علل گرایش به باورهای آخرالزمانی، کارکرد مشترک این باورها در همه‌ی سرزمین‌ها این بوده است که به رویدادها و جنبش‌های اجتماعی و سیاسی معنایی ماوراء‌الطبیعی و دینی می‌بخشید و آنها را در راستای مقدمه‌سازی برای آغاز آخرالزمان و ظهور ناجی/ مسیحا تبیین می‌کرد. یعنی باور مردم به قریب‌الوقوع‌بودنِ آخرالزمان به حاکمان و به رهبران جنبش‌های اجتماعی اجازه می‌داد که تصمیم‌های سیاسی و نظامی و اجتماعی خود را در قالب‌های دینی بریزند و از آن باورها به نفع اهداف خود استفاده کنند.
🔻 در همین فضا، در دوران فتوحات اعراب مسلمان، برای پیروان ادیان دیگر که به زیر سلطه در آمده بودند نیز بسیار مهم بود که بتوانند هم فتوحاتِ برق‌آسای اعراب را در راستای باورهای آخرالزمانی توجیه کنند و هم غرور از دست رفته‌شان را بازیابی کنند. مسیحیان کوشیدند فتوحات اعراب را سزای اعمال ناشایست پیروان‌شان نشان بدهند و مصائبی که بر پیروان‌شان رفته است را مقدمه‌ای برای پاک‌شدن و آماده‌شدن برای ظهور مسیحا قلمداد کردند. زرتشتیان کوشیدند تا این رویدادها را با تمسّک به باور به پایان‌یافتن یک هزاره و آغاز هزاره‌ای که ناجی زرتشتی در آن ظهور خواهد کرد توجیه کنند. عکس‌العمل یهودیان اما در ابتدا متفاوت بود و فتوحات اعراب برای آنها به‌نحوی رهایی از سلطه‌ی مسیحیان بود، هرچند بعداً آنها نیز خود را در وضعیتی تقریباً مشابه قبل یافتند و توجیهات خود را آغاز کردند.
🔻 در مجموع، باور به قریب‌الوقوع‌بودن آخرالزمان و ظهور ناجی/ مسیحا کارکردی دوگانه برای جوامع دینی در دوران باستان متأخر داشته است: از یک سو رویدادهای ناگوار و مصائبِ زمانه را به‌عنوان مقدمه‌ای برای آغازِ آخرالزمان توجیه و تفسیر می‌کرده است و از درد و رنج درونی آدمیان با وعده به آغاز دوران پادشاهی بی‌پایان خداوند/ مسیحا/ قدّیسان می‌کاسته است؛ و از سوی دیگر دست‌آویزی برای حاکمان سیاسی و رهبران جنبش‌های اجتماعی در جهتِ بسیج توده‌ها فراهم می‌آورده است تا از آنها در راستای تحقّق اهداف سیاسی و نظامی خود استفاده کنند.
🔻 بازتاب باورهای آخرالزمانی و ظهور قریب‌الوقوع پادشاهی خداوند/ مسیحا را می‌توان هم در متن قرآن و هم در گفتار و رفتار سیاسی و اجتماعی بنیان‌گذاران و حاکمان اسلامی نیز مشاهده کرد. اسلام‌پژوهان و قرآن‌پژوهانی همچون پاتریشا کرون، مایکل کوک، رابرت هُیلَند، استِفِن شومِیکر، و شان اَنتونی در کتاب‌ها و مقاله‌هایشان به این وجه از ظهور اسلام در سرزمین عربستان و گسترش برق‌آسای آن در سرزمین‌های اطراف به تفصیل پرداخته‌اند.
📗 بخشی از مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Hoyland, Robert G. Seeing Islam As Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam, Princeton: Darwin, 1997
#دین‌پژوهی #تاریخ_ادیان #تاریخ_اسلام #مشاهده‌ی_اسلام_آنگونه_که_دیگران_آن_را_مشاهده_کردند
#Religious_Studies #History_of_Religion #History_of_Islam #Seeing_Islam_As_Others_Saw_It
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ بررسی منابع
🔻در اواخر سده‌ی ششم میلادی بسیاری از مردم خاورمیانه و سرزمین‌های اطرافِ دریای مدیترانه متقاعد شده بودند که آخرالزمان نزدیک است. پاپ گریگوریِ یکم در نامهای که در سال ۶۰۱ میلادی (هشت سال پیش از آغاز دعوت پیامبر اسلام) به اِثِلبِرت، یکی از پادشاهان انگلستان، می‌فرستد نوشته است که: "پایان دنیای کنونی بسیار نزدیک است و پادشاهی بی‌پایانِ قدّیسان قریب‌الوقوع است." چنین گمانه‌زنی‌هایی در میان تمامی سرزمین‌های خاورمیانه به علت‌های گوناگونی گسترده شده بود.
🔻 اما فارغ از علل گرایش به باورهای آخرالزمانی، کارکرد مشترک این باورها در همه‌ی سرزمین‌ها این بوده است که به رویدادها و جنبش‌های اجتماعی و سیاسی معنایی ماوراء‌الطبیعی و دینی می‌بخشید و آنها را در راستای مقدمه‌سازی برای آغاز آخرالزمان و ظهور ناجی/ مسیحا تبیین می‌کرد. یعنی باور مردم به قریب‌الوقوع‌بودنِ آخرالزمان به حاکمان و به رهبران جنبش‌های اجتماعی اجازه می‌داد که تصمیم‌های سیاسی و نظامی و اجتماعی خود را در قالب‌های دینی بریزند و از آن باورها به نفع اهداف خود استفاده کنند.
🔻 در همین فضا، در دوران فتوحات اعراب مسلمان، برای پیروان ادیان دیگر که به زیر سلطه در آمده بودند نیز بسیار مهم بود که بتوانند هم فتوحاتِ برق‌آسای اعراب را در راستای باورهای آخرالزمانی توجیه کنند و هم غرور از دست رفته‌شان را بازیابی کنند. مسیحیان کوشیدند فتوحات اعراب را سزای اعمال ناشایست پیروان‌شان نشان بدهند و مصائبی که بر پیروان‌شان رفته است را مقدمه‌ای برای پاک‌شدن و آماده‌شدن برای ظهور مسیحا قلمداد کردند. زرتشتیان کوشیدند تا این رویدادها را با تمسّک به باور به پایان‌یافتن یک هزاره و آغاز هزاره‌ای که ناجی زرتشتی در آن ظهور خواهد کرد توجیه کنند. عکس‌العمل یهودیان اما در ابتدا متفاوت بود و فتوحات اعراب برای آنها به‌نحوی رهایی از سلطه‌ی مسیحیان بود، هرچند بعداً آنها نیز خود را در وضعیتی تقریباً مشابه قبل یافتند و توجیهات خود را آغاز کردند.
🔻 در مجموع، باور به قریب‌الوقوع‌بودن آخرالزمان و ظهور ناجی/ مسیحا کارکردی دوگانه برای جوامع دینی در دوران باستان متأخر داشته است: از یک سو رویدادهای ناگوار و مصائبِ زمانه را به‌عنوان مقدمه‌ای برای آغازِ آخرالزمان توجیه و تفسیر می‌کرده است و از درد و رنج درونی آدمیان با وعده به آغاز دوران پادشاهی بی‌پایان خداوند/ مسیحا/ قدّیسان می‌کاسته است؛ و از سوی دیگر دست‌آویزی برای حاکمان سیاسی و رهبران جنبش‌های اجتماعی در جهتِ بسیج توده‌ها فراهم می‌آورده است تا از آنها در راستای تحقّق اهداف سیاسی و نظامی خود استفاده کنند.
🔻 بازتاب باورهای آخرالزمانی و ظهور قریب‌الوقوع پادشاهی خداوند/ مسیحا را می‌توان هم در متن قرآن و هم در گفتار و رفتار سیاسی و اجتماعی بنیان‌گذاران و حاکمان اسلامی نیز مشاهده کرد. اسلام‌پژوهان و قرآن‌پژوهانی همچون پاتریشا کرون، مایکل کوک، رابرت هُیلَند، استِفِن شومِیکر، و شان اَنتونی در کتاب‌ها و مقاله‌هایشان به این وجه از ظهور اسلام در سرزمین عربستان و گسترش برق‌آسای آن در سرزمین‌های اطراف به تفصیل پرداخته‌اند.
📗 بخشی از مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Hoyland, Robert G. Seeing Islam As Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam, Princeton: Darwin, 1997
#دین‌پژوهی #تاریخ_ادیان #تاریخ_اسلام #مشاهده‌ی_اسلام_آنگونه_که_دیگران_آن_را_مشاهده_کردند
#Religious_Studies #History_of_Religion #History_of_Islam #Seeing_Islam_As_Others_Saw_It
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 چه‌کسی نخستین بار آیات قرآن را شماره‌گذاری کرد؟ آبراهام هینکِلمان به سال ۱۶۹۴ میلادی در هامبورگ!
✨ تازه‌های پژوهشی
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
🔻 پرسشی بود و هست که شماره‌گذاری (و نه شمارش) آیاتِ قرآن به کِی و کجا بازمی‌گردد؛ چرا که این نوع شماره‌گذاری در متن دست‌نویس‌ها دیده نمی‌شود. آنچه در نُسَخ می‌بینیم، علامات «عَشر» و دیگر واحدهای شمارش آیات است.
🔻 پیش از این، عکسی از اوّلین چاپ قرآن توسط پاگانینی به سال ۱۵۳۷ در ونیز را آورده بودم، که از آن فقط یک نسخه باقی مانده است. ناشر انگیزه‌ای تجاری داشت که همانا فروشِ آن قرآن در سرزمین‌های اسلامی بود، منتهی به دلیل ناآشنایی با خط عربی و نداشتنِ مشاور، چاپ آن‌قدر پرخطا بود که از سوی مسلمانان به کلّ رد شد، و بدبینیِ دستگاه پاپ به چاپ آثار اسلامی هم موجب شد که کتاب جمع شود و از بین برود. به هر شکل در آن چاپ هنوز شماره‌گذاری دیده نمی‌شود.
🔻 امّا پس از آن کهن‌ترین چاپ متن کامل قرآن به سال ۱۶۹۴ در هامبورگ برمی‌گردد که آبراهام هینکِلمان، الهی‌دان پروتستان و شرق‌شناس آلمانی آن را منتشر کرد. بر روی جلد این چاپ آمده است:
قرآن (یا) قانون اسلامی، از محمّد فرزند عبدالله...
🔻 در برگ دیگرِ عنوانِ عربی به شیوه‌ی چوب‌تراشی (زیلوگرافی) آمده است:
بسم الله الرحمن الرحیم، القرآن و هو شرعة الاسلامیّة، محمّد ابن عبدالله
🔻 حوادث زندگی ابراهام هینکِلمان بیشتر به فعالیت‌های درون‌مذهبیِ مسیحیت مرتبط بوده است. منتهی شهرت نام او امروزه به دلیل همین چاپ است. هینکلمان به ارزش ادبی و تاریخی و مذهبی قرآن واقف بود و پیشتر در مقدمه‌ی کتاب رفعِ اتّهامِ مقدّر می‌کند که قصد او ترویجِ عقاید اسلامی نیست، بلکه فراهم‌آوردن متن و بعد ترجمه‌ای دقیق جهت مطالعات علمی است. همچنین می‌افزاید که علاقه شخصی او به متون عبری است و نه عربی. ترجمه لاتین او البته منتشر نشد و او یک سال پس از چاپ این کتاب، در چهل و سه سالگی، درگذشت.
🔻 به هر شکل، تا پیش از آن که آنجلیکا نُیوِرت تنها نسخه از چاپ قدیمی پاگانینی را در سال ۱۹۸۷ بیابد (که اخباری از آن بود امّا نشانه‌ای از آن دیده نمی‌شد) قرآنِ هینکلمان کهن‌ترین چاپ قرآن شناخته می‌شد. انصافاً چاپ متن عربی، با امکانات آن روزگار، با این دقّت در ضبط همه‌ی حرکات، که گرچه خالی از خطا نیست، کار بسیار بزرگی بوده است.
🔻 امّا به نکته‌ی آغازین بازگردیم. هینکلمان بود که، مطابق سنّت کتاب مقدس، آیه‌ها را شماره‌گذاری کرد و در متن آورد. عکس برگ اول از متنِ قرآن را آورده‌ام. چند نکته قابل توجه در همین برگ می‌بینیم:
🔅 اول از همه این که شماره در ابتدای آیه آمده است. همین امروز هم تورات و انجیل چنین است. طبع‌های بعدی هم از او پیروی کرده‌اند. مدّت‌ها بعد در چاپ فلوگل سال ۱۸۳۴ بود که این شماره‌ها به آخر آیه منتقل شد. آن کتاب در اروپا مرجع شد تا وقتی که «قرآن رسمی» الازهر به سال ۱۹۲۵ بیرون آمد، که قاعده فلوگل را پذیرفته بود، تا امروز.
🔅 این که سوره‌ی فاتحه را مدنی خوانده است اینجا مقصود ما نیست امّا «بسمله» آن را یک آیه نشمرده است. به واقع در چاپ‌های امروزی، تنها در همین سوره است که «بسم الله...» آغازین یک آیه به شمار می‌آید و در سوره‌های دیگر نه. اینجا البته هینکلمان قاعده‌ی یکسانی روا داشته و آن را به شمار نیاورده منتهی آیه آخر به دو قسمت تقسیم شده تا جمع آیات مطابق سنّت کهن هفت باشد، و مطابق تفاسیر، مصداقی از «سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي» در سوره‌ی حجر. این شیوه‌ی تقطیع آن آیه‌ی آخر هم سابقه‌ای دارد.
🔅 دیگر این که در ابتدای سوره‌ی بقره هم می‌بینیم «حروف مقطّعه» یک آیه‌ی مستقل محسوب نشده است.
🔅 جدای شماره‌ی آیات، در کنار هر سطر هم شماره‌ی آیه‌ای که در آن سطر آغاز شده را آورده است، که دیگر امروزه از هیچ سو رایج نیست.
#قرآن‌پژوهی #قرآن #آبراهام_هینکلمان #شماره‌گذاری_آیات
#Quranic_Studies #Quran #Abraham_Hinckelmann #Verse_Numbering
🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/21
✨ تازه‌های پژوهشی
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
🔻 پرسشی بود و هست که شماره‌گذاری (و نه شمارش) آیاتِ قرآن به کِی و کجا بازمی‌گردد؛ چرا که این نوع شماره‌گذاری در متن دست‌نویس‌ها دیده نمی‌شود. آنچه در نُسَخ می‌بینیم، علامات «عَشر» و دیگر واحدهای شمارش آیات است.
🔻 پیش از این، عکسی از اوّلین چاپ قرآن توسط پاگانینی به سال ۱۵۳۷ در ونیز را آورده بودم، که از آن فقط یک نسخه باقی مانده است. ناشر انگیزه‌ای تجاری داشت که همانا فروشِ آن قرآن در سرزمین‌های اسلامی بود، منتهی به دلیل ناآشنایی با خط عربی و نداشتنِ مشاور، چاپ آن‌قدر پرخطا بود که از سوی مسلمانان به کلّ رد شد، و بدبینیِ دستگاه پاپ به چاپ آثار اسلامی هم موجب شد که کتاب جمع شود و از بین برود. به هر شکل در آن چاپ هنوز شماره‌گذاری دیده نمی‌شود.
🔻 امّا پس از آن کهن‌ترین چاپ متن کامل قرآن به سال ۱۶۹۴ در هامبورگ برمی‌گردد که آبراهام هینکِلمان، الهی‌دان پروتستان و شرق‌شناس آلمانی آن را منتشر کرد. بر روی جلد این چاپ آمده است:
قرآن (یا) قانون اسلامی، از محمّد فرزند عبدالله...
🔻 در برگ دیگرِ عنوانِ عربی به شیوه‌ی چوب‌تراشی (زیلوگرافی) آمده است:
بسم الله الرحمن الرحیم، القرآن و هو شرعة الاسلامیّة، محمّد ابن عبدالله
🔻 حوادث زندگی ابراهام هینکِلمان بیشتر به فعالیت‌های درون‌مذهبیِ مسیحیت مرتبط بوده است. منتهی شهرت نام او امروزه به دلیل همین چاپ است. هینکلمان به ارزش ادبی و تاریخی و مذهبی قرآن واقف بود و پیشتر در مقدمه‌ی کتاب رفعِ اتّهامِ مقدّر می‌کند که قصد او ترویجِ عقاید اسلامی نیست، بلکه فراهم‌آوردن متن و بعد ترجمه‌ای دقیق جهت مطالعات علمی است. همچنین می‌افزاید که علاقه شخصی او به متون عبری است و نه عربی. ترجمه لاتین او البته منتشر نشد و او یک سال پس از چاپ این کتاب، در چهل و سه سالگی، درگذشت.
🔻 به هر شکل، تا پیش از آن که آنجلیکا نُیوِرت تنها نسخه از چاپ قدیمی پاگانینی را در سال ۱۹۸۷ بیابد (که اخباری از آن بود امّا نشانه‌ای از آن دیده نمی‌شد) قرآنِ هینکلمان کهن‌ترین چاپ قرآن شناخته می‌شد. انصافاً چاپ متن عربی، با امکانات آن روزگار، با این دقّت در ضبط همه‌ی حرکات، که گرچه خالی از خطا نیست، کار بسیار بزرگی بوده است.
🔻 امّا به نکته‌ی آغازین بازگردیم. هینکلمان بود که، مطابق سنّت کتاب مقدس، آیه‌ها را شماره‌گذاری کرد و در متن آورد. عکس برگ اول از متنِ قرآن را آورده‌ام. چند نکته قابل توجه در همین برگ می‌بینیم:
🔅 اول از همه این که شماره در ابتدای آیه آمده است. همین امروز هم تورات و انجیل چنین است. طبع‌های بعدی هم از او پیروی کرده‌اند. مدّت‌ها بعد در چاپ فلوگل سال ۱۸۳۴ بود که این شماره‌ها به آخر آیه منتقل شد. آن کتاب در اروپا مرجع شد تا وقتی که «قرآن رسمی» الازهر به سال ۱۹۲۵ بیرون آمد، که قاعده فلوگل را پذیرفته بود، تا امروز.
🔅 این که سوره‌ی فاتحه را مدنی خوانده است اینجا مقصود ما نیست امّا «بسمله» آن را یک آیه نشمرده است. به واقع در چاپ‌های امروزی، تنها در همین سوره است که «بسم الله...» آغازین یک آیه به شمار می‌آید و در سوره‌های دیگر نه. اینجا البته هینکلمان قاعده‌ی یکسانی روا داشته و آن را به شمار نیاورده منتهی آیه آخر به دو قسمت تقسیم شده تا جمع آیات مطابق سنّت کهن هفت باشد، و مطابق تفاسیر، مصداقی از «سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي» در سوره‌ی حجر. این شیوه‌ی تقطیع آن آیه‌ی آخر هم سابقه‌ای دارد.
🔅 دیگر این که در ابتدای سوره‌ی بقره هم می‌بینیم «حروف مقطّعه» یک آیه‌ی مستقل محسوب نشده است.
🔅 جدای شماره‌ی آیات، در کنار هر سطر هم شماره‌ی آیه‌ای که در آن سطر آغاز شده را آورده است، که دیگر امروزه از هیچ سو رایج نیست.
#قرآن‌پژوهی #قرآن #آبراهام_هینکلمان #شماره‌گذاری_آیات
#Quranic_Studies #Quran #Abraham_Hinckelmann #Verse_Numbering
🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/21
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 شماره‌گذاری آیات قرآن برای نخستین بار
تصویر بالا: صفحه‌ی عنوان قرآن چاپ هامبورگ به سال ۱۶۹۴ از آبراهام هینکِلمان.
تصویر پایین چپ: سوره‌ی فاتحه‌الکتاب و ابتدای سوره‌ی بقره.
تصویر پایین راست: آبراهام هینکِلمان.
@anqanotes
تصویر بالا: صفحه‌ی عنوان قرآن چاپ هامبورگ به سال ۱۶۹۴ از آبراهام هینکِلمان.
تصویر پایین چپ: سوره‌ی فاتحه‌الکتاب و ابتدای سوره‌ی بقره.
تصویر پایین راست: آبراهام هینکِلمان.
@anqanotes
🔍 نظری پیرو یادداشت پیشین و مطلبی دربارهی تاریخ شماره‌گذاری آیات بایبل
✨ نقد و نظر
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | پیروز سیّار
🔻 مجید عزیز، صحبتی را که مدتی قبل در مورد منشاء شماره‌گذاری آیات قرآن داشتیم خیلی خوب به نتیجه رساندی. در واقع در هیچ کدام از متون مقدسِ دینی آیات شماره‌گذاری نشده‌اند و این کار بعدها به اهتمام دیگران به انگیزه‌ی تسهیل ارجاعات انجام شده است.
🔻 در مورد کتاب مقدس مسیحیان این کار به دو شکل صورت گرفته است. نخست استیون لنگتون در قرن دوازدهم میلادی متون کتاب مقدس را به فصل‌هایی با طول حدوداً مساوی تقسیم کرد. سپس در قرن شانزدهم روبر اتین و پسر او هانری اتین و تئودور دو بِز فصل‌های کتاب مقدس را به آیه‌های شماره‌گذاری‌شده تقسیم کردند.
🔻 اما در قرن شانزدهم میلادی محقق هلندی، آتیاس، کتاب مقدسِ عبری را با تقسیم‌بندی جدیدی به چاپ رساند که مُلهَم از تقطیعِ بندهای نسخه‌های خطی عبری بود. در ترجمه‌های جدید کتاب مقدس اکثراً از تقسیم‌بندی آتیاس پیروی شده است. اما در بعضی از ترجمه‌های معروف مانند ترجمه‌ی انگلیسی کینگ جیمز و ترجمه‌ی فرانسه‌ی اوستروالد از روش شماره‌گذاری قدیمی تبعیت شده است.
🔻 اما در مورد متن قرآن مشخص نبود که این کار برای نخستین بار توسط چه کسی و در چه سالی انجام شده است. در هیچ‌کدام از نسخه‌های خطی قرآن آیات شماره‌گذاری نشده‌اند و تنها نشانه یا نقش تزئینی کوچکی آنها را از هم جدا کرده است.
🔻 در متون کهن ارجاع به یک آیه خاص از طریق نقل کل یا بخشی از آیه انجام می‌شد و چون این نقل‌ها بعضاً از حافظه انجام می‌پذیرفت، خطاهایی در آنها راه می‌یافت (این مشکل گاه در متون معاصر نیز مشاهده می‌شود).
🔻 من دربارهی منشاء شماره‌گذاری آیات قرآن با محققان زیادی در ایران صحبت کردم و به نتیجه نرسیدم. اما خوشحالم که با دقت‌نظر و به اهتمام شما این مشکل حل شد.
#قرآن‌پژوهی #قرآن #شماره‌گذاری_آیات
#Quranic_Studies #Quran #Verse_Numbering
🖋 پیروز سیّار (در فیسبوک)
@anqanotes
✨ نقد و نظر
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | پیروز سیّار
🔻 مجید عزیز، صحبتی را که مدتی قبل در مورد منشاء شماره‌گذاری آیات قرآن داشتیم خیلی خوب به نتیجه رساندی. در واقع در هیچ کدام از متون مقدسِ دینی آیات شماره‌گذاری نشده‌اند و این کار بعدها به اهتمام دیگران به انگیزه‌ی تسهیل ارجاعات انجام شده است.
🔻 در مورد کتاب مقدس مسیحیان این کار به دو شکل صورت گرفته است. نخست استیون لنگتون در قرن دوازدهم میلادی متون کتاب مقدس را به فصل‌هایی با طول حدوداً مساوی تقسیم کرد. سپس در قرن شانزدهم روبر اتین و پسر او هانری اتین و تئودور دو بِز فصل‌های کتاب مقدس را به آیه‌های شماره‌گذاری‌شده تقسیم کردند.
🔻 اما در قرن شانزدهم میلادی محقق هلندی، آتیاس، کتاب مقدسِ عبری را با تقسیم‌بندی جدیدی به چاپ رساند که مُلهَم از تقطیعِ بندهای نسخه‌های خطی عبری بود. در ترجمه‌های جدید کتاب مقدس اکثراً از تقسیم‌بندی آتیاس پیروی شده است. اما در بعضی از ترجمه‌های معروف مانند ترجمه‌ی انگلیسی کینگ جیمز و ترجمه‌ی فرانسه‌ی اوستروالد از روش شماره‌گذاری قدیمی تبعیت شده است.
🔻 اما در مورد متن قرآن مشخص نبود که این کار برای نخستین بار توسط چه کسی و در چه سالی انجام شده است. در هیچ‌کدام از نسخه‌های خطی قرآن آیات شماره‌گذاری نشده‌اند و تنها نشانه یا نقش تزئینی کوچکی آنها را از هم جدا کرده است.
🔻 در متون کهن ارجاع به یک آیه خاص از طریق نقل کل یا بخشی از آیه انجام می‌شد و چون این نقل‌ها بعضاً از حافظه انجام می‌پذیرفت، خطاهایی در آنها راه می‌یافت (این مشکل گاه در متون معاصر نیز مشاهده می‌شود).
🔻 من دربارهی منشاء شماره‌گذاری آیات قرآن با محققان زیادی در ایران صحبت کردم و به نتیجه نرسیدم. اما خوشحالم که با دقت‌نظر و به اهتمام شما این مشکل حل شد.
#قرآن‌پژوهی #قرآن #شماره‌گذاری_آیات
#Quranic_Studies #Quran #Verse_Numbering
🖋 پیروز سیّار (در فیسبوک)
@anqanotes
🔍 شکل‌گیری و تحول اسلام در سده‌های آغازین (و جایگاهِ مسیحاییِ علی در آن)
✨ چکیده‌ای از سخنرانی محمدعلی امیرمُعِزّی در انجمن کوردوبا
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | کوهزاد اسماعیلی
بخش ۱ از ۲
🔻 انجمن کوردوبا، انجمنی است بیناادیانی که برای گفتگوی میان ادیان سامی تأسیس شده است. در سال ۲۰۲۰، محمدعلی امیرمُعِزّی در این انجمن سخنرانی‌ای در مورد تحول اسلام در سده‌های آغازین ایراد کرد (پیوند به یوتیوب در اینجا). این سخنرانی یکی از واضح‌ترین سخنرانی‌های امیرمعزّی در مورد مجموعه‌ی تأملات متأخر او است: تأملاتی در نقدِ تاریخِ رسمیِ صدرِ اسلام و جایگاه تشیّع −یا بهتر بگوییم، جایگاه علی ابن ابی‌طالب− در اسلام.
🔻 امیرمعزّی در این سخنرانی تاکید می‌کند که نه در دوران شکل‌گیری اسلام و نه در سده‌های بعد، ما هرگز یک اسلام نداشته‌ایم، و همان طور که امروز هم یک اسلام نداریم، همیشه با اسلام‌ها مواجه بوده‌ایم. شاید مهمترین ویژگی این روایت‌های متفاوت از اسلام را بتوان در ویژگی چالش‌برانگیز و پرسش‌زای قرآن نشان داد.
🔻 از سده‌های اولیه‌ی هجری تا امروز، قرآن همیشه این ویژگی خود را برای متفکران مسلمان حفظ کرده است. می‌توان نمونه‌های متعدّدی را برای این ویژگی نام برد. نمونه‌هایی مانند: تعدّد مصحف‌های قرآن در سده‌های آغازین؛ پرسش از نظم آشفته‌ی قرآن؛ بحث‌های بی‌پایان و پرابهام در مورد بسیاری از مسائل اصلی در علوم قرآنی مانند شأن نزول آیات، یا مکی و مدنی بودن آنها؛ و سکوت قرآن در مورد محمد، علی، خانواده‌ی محمد، صحابه، و دوران زندگی محمد.
🔻 به نظر امیرمعزّی دو نکته‌ی مهم را باید در خوانش انتقادی تاریخ صدر اسلام و قرآن در نظر گرفت. نکته اول مسئله‌ی جنگ و خشونت است. اسلام در میان خشونت و جنگ‌های بی‌پایان زاده شده است، و توسعه و تحول پیدا کرده است. تقریبا هیچ دوره‌ای در تاریخ صدر اسلام، دست‌کم تا نیمه سده‌ی چهارم هجری، چه در دوران زندگی محمد، چه در زمان خلفای راشدین، و چه در دوران بنی امیه و اوایل بنی عباس وجود ندارد که خالی از خشونت و جنگ باشد. جنگ‌هایی که بسیاری از آنها جنگ داخلی با دلایل کاملا اعتقادی و مذهبی بوده‌اند. بدون در نظر گرفتن این مؤلفه نمی‌توان فهم درستی از تاریخ صدر اسلام، قرآن، و حتی احادیث داشت.
🔻 نکته‌ی دوم حضور بنیادی مفاهیم بایبلی در قرآن است. به شکلی می‌توان گفت که قرآن در امتداد فرهنگ بایبلی شکل گرفته است و نه در گسست از آن. بسیاری از مفاهیم قرآنی را می‌توان به عنوان شاهدی برای این مسئله نام برد. مثلاً خود نام قرآن، که نه عربی، بلکه سریانی و به معنای «کتاب دعا» است. همچنین واژه‌ها و مفاهیمی مانند آیه، سوره، صلاة، زکاة و بسیاری دیگر مانند آنها همه سریانی‌اند: زبانی که در دوران باستان متأخر زبانِ قانونی و مشترک در میان مسیحیانِ شرقی بوده است.
🔻 البته به عقیده‌ی امیرمعزّی، قرآن نه در امتداد مسیحیت شرقی، بلکه در امتداد فرهنگ دینیِ بایبلیِ جریان‌های مذهبیِ یهودی−مسیحی (مسیهودی) است. جریان‌هایی که در عین ایمان و عامل بودن به شریعت یهود، عیسی را به عنوان منجی و مسیح خداوند پذیرفته بودند. مفاهیم بایبلیِ درون قرآن را باید از طریق این جریان‌های یهودی−مسیحی (مسیهودی) فهمید.
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
✨ چکیده‌ای از سخنرانی محمدعلی امیرمُعِزّی در انجمن کوردوبا
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | کوهزاد اسماعیلی
بخش ۱ از ۲
🔻 انجمن کوردوبا، انجمنی است بیناادیانی که برای گفتگوی میان ادیان سامی تأسیس شده است. در سال ۲۰۲۰، محمدعلی امیرمُعِزّی در این انجمن سخنرانی‌ای در مورد تحول اسلام در سده‌های آغازین ایراد کرد (پیوند به یوتیوب در اینجا). این سخنرانی یکی از واضح‌ترین سخنرانی‌های امیرمعزّی در مورد مجموعه‌ی تأملات متأخر او است: تأملاتی در نقدِ تاریخِ رسمیِ صدرِ اسلام و جایگاه تشیّع −یا بهتر بگوییم، جایگاه علی ابن ابی‌طالب− در اسلام.
🔻 امیرمعزّی در این سخنرانی تاکید می‌کند که نه در دوران شکل‌گیری اسلام و نه در سده‌های بعد، ما هرگز یک اسلام نداشته‌ایم، و همان طور که امروز هم یک اسلام نداریم، همیشه با اسلام‌ها مواجه بوده‌ایم. شاید مهمترین ویژگی این روایت‌های متفاوت از اسلام را بتوان در ویژگی چالش‌برانگیز و پرسش‌زای قرآن نشان داد.
🔻 از سده‌های اولیه‌ی هجری تا امروز، قرآن همیشه این ویژگی خود را برای متفکران مسلمان حفظ کرده است. می‌توان نمونه‌های متعدّدی را برای این ویژگی نام برد. نمونه‌هایی مانند: تعدّد مصحف‌های قرآن در سده‌های آغازین؛ پرسش از نظم آشفته‌ی قرآن؛ بحث‌های بی‌پایان و پرابهام در مورد بسیاری از مسائل اصلی در علوم قرآنی مانند شأن نزول آیات، یا مکی و مدنی بودن آنها؛ و سکوت قرآن در مورد محمد، علی، خانواده‌ی محمد، صحابه، و دوران زندگی محمد.
🔻 به نظر امیرمعزّی دو نکته‌ی مهم را باید در خوانش انتقادی تاریخ صدر اسلام و قرآن در نظر گرفت. نکته اول مسئله‌ی جنگ و خشونت است. اسلام در میان خشونت و جنگ‌های بی‌پایان زاده شده است، و توسعه و تحول پیدا کرده است. تقریبا هیچ دوره‌ای در تاریخ صدر اسلام، دست‌کم تا نیمه سده‌ی چهارم هجری، چه در دوران زندگی محمد، چه در زمان خلفای راشدین، و چه در دوران بنی امیه و اوایل بنی عباس وجود ندارد که خالی از خشونت و جنگ باشد. جنگ‌هایی که بسیاری از آنها جنگ داخلی با دلایل کاملا اعتقادی و مذهبی بوده‌اند. بدون در نظر گرفتن این مؤلفه نمی‌توان فهم درستی از تاریخ صدر اسلام، قرآن، و حتی احادیث داشت.
🔻 نکته‌ی دوم حضور بنیادی مفاهیم بایبلی در قرآن است. به شکلی می‌توان گفت که قرآن در امتداد فرهنگ بایبلی شکل گرفته است و نه در گسست از آن. بسیاری از مفاهیم قرآنی را می‌توان به عنوان شاهدی برای این مسئله نام برد. مثلاً خود نام قرآن، که نه عربی، بلکه سریانی و به معنای «کتاب دعا» است. همچنین واژه‌ها و مفاهیمی مانند آیه، سوره، صلاة، زکاة و بسیاری دیگر مانند آنها همه سریانی‌اند: زبانی که در دوران باستان متأخر زبانِ قانونی و مشترک در میان مسیحیانِ شرقی بوده است.
🔻 البته به عقیده‌ی امیرمعزّی، قرآن نه در امتداد مسیحیت شرقی، بلکه در امتداد فرهنگ دینیِ بایبلیِ جریان‌های مذهبیِ یهودی−مسیحی (مسیهودی) است. جریان‌هایی که در عین ایمان و عامل بودن به شریعت یهود، عیسی را به عنوان منجی و مسیح خداوند پذیرفته بودند. مفاهیم بایبلیِ درون قرآن را باید از طریق این جریان‌های یهودی−مسیحی (مسیهودی) فهمید.
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼
🔍 شکل‌گیری و تحول اسلام در سده‌های آغازین (و جایگاهِ مسیحاییِ علی در آن)
✨ چکیده‌ای از سخنرانی محمدعلی امیرمعزّی در انجمن کوردوبا
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | کوهزاد اسماعیلی
بخش ۲ از ۲
🔻 امیرمعزّی معتقد است که اگر ما این سنت غنی بایبلی را در قرآن بپذیریم، و اگر انبوه هشدارهای بنیادین آخرالزمانیِ داخل قرآن را هم به عنوان یکی از ارکان پیام محمد قبول کنیم، در نتیجه باید بپذیریم که آنچه پیام محمد خوانده می‌شود، در واقع بشارت ظهور مجدد مسیح است. ادعایی که در برخی از منابع مسیحی هم‌عصر پیامبر هم تایید شده است.
🔻 آنها هم تأیید کرده‌اند که پیامبری در میان اعراب آمده که بشارت به ظهور مسیح می‌دهد. اما چهره مسیح همچنان در این پیام پرابهام است. مسیحی که در قرآن کم و بیش ناپیدا است اما بخش بزرگی از محتوای مجامع حدیثی، به ویژه احادیث قدیمی‌تر، در مورد و در توضیح ظهور مسیح و آخرالزمان است. احادیثی که به ما می‌گوید که منجی این پیام عیسی مسیح است. اینجاست که نقش علی در پیام محمد نمایان می‌شود.
🔻 با توجه به این فهم از قرآن، و پیامِ محمد، و برخی از احادیث قدیم می‌توان چنین استنباط کرد که این علی است که در پیامِ محمد از او به عنوان مسیحِ جدیدِ خداوند نام برده شده است. خود علی هم در احادیثی در توصیف خود می‌گوید که من مسیح هستم یا من مسیحِ ثانی یا مسیح دوران خود هستم. علی در این احادیث به صراحت خود را مسیح و هم‌ذات با عیسی بن مریم می‌داند که آمده تا بگوید که آخرالزمان نزدیک است.
🔻 پیچیدگی مسئله زمانی بیشتر می‌شود که برخلاف این پیام آخرالزمانی و بشارت به ظهور مسیح جدید، آخرالزمان رخ نمی‌دهد. در عرصه سیاسی و اجتماعی هم قبایل عرب با سرعتی باورنکردنی تبدیل به فرمانروایان خاورمیانه‌ی امروز می‌شوند.
🔻 و طبعاً امپراتوری قدرتمند اموی باور به نزدیک بودن آخرالزمان را نمی‌پذیرد و به همین دلایل است که در اواخر سده‌ی یکم هجری، و به طور دقیق‌تر در زمان خلافت عبدالملک ابن مروان، پنجمین خلیفه‌ی بنی امیه، تاریخ زندگی محمد، مفاهیم بنیادی پیام محمد، و حتی مصحف قرآن مورد بازبینی قرار می‌گیرند و با توجه به الزامات دوران جدید بازنویسی می‌شوند.
🔻 در این دوره است که پیام آخرالزمانی محمد تبدیل به دین سازمان‌یافته‌ای به نام اسلام می‌شود و تفکیک آشکار میان اسلام با مسیحیّت و یهودیّت برقرار می‌شود؛ و در همین دوران است که قرآنِ رسمی تدوین می‌شود. فرآیند عربی‌سازی و اسلامی‌سازیِ پیامِ محمد به شکلی است که می‌توان عبدالملک ابن مروان را بنیان‌گذار دینی به نام اسلام با پیروانی به نام مسلمانان، در برابر پیام محمد و مؤمنان پیرو آن دانست. فرهنگ، تاریخ، معارف، و علوم اسلامی کم و بیش از این زمان به بعد است که آغاز می‌شوند و در طول زمان تحول می‌یابند.
#اسلام #شیعه #اسلام‌پژوهی #شیعه‌پژوهی #محمد #علی #عبدالملک_ابن_مروان #محمدعلی_امیرمعزی
#Islam #Shia #Islamic_Studies #Shia_Studies #Muhammad #Ali #Abd_alMalik_ibn_Marwan #Mohammad_Ali_Amir_Moezzi
🖋 کوهزاد اسماعیلی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/22
🔍 شکل‌گیری و تحول اسلام در سده‌های آغازین (و جایگاهِ مسیحاییِ علی در آن)
✨ چکیده‌ای از سخنرانی محمدعلی امیرمعزّی در انجمن کوردوبا
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | کوهزاد اسماعیلی
بخش ۲ از ۲
🔻 امیرمعزّی معتقد است که اگر ما این سنت غنی بایبلی را در قرآن بپذیریم، و اگر انبوه هشدارهای بنیادین آخرالزمانیِ داخل قرآن را هم به عنوان یکی از ارکان پیام محمد قبول کنیم، در نتیجه باید بپذیریم که آنچه پیام محمد خوانده می‌شود، در واقع بشارت ظهور مجدد مسیح است. ادعایی که در برخی از منابع مسیحی هم‌عصر پیامبر هم تایید شده است.
🔻 آنها هم تأیید کرده‌اند که پیامبری در میان اعراب آمده که بشارت به ظهور مسیح می‌دهد. اما چهره مسیح همچنان در این پیام پرابهام است. مسیحی که در قرآن کم و بیش ناپیدا است اما بخش بزرگی از محتوای مجامع حدیثی، به ویژه احادیث قدیمی‌تر، در مورد و در توضیح ظهور مسیح و آخرالزمان است. احادیثی که به ما می‌گوید که منجی این پیام عیسی مسیح است. اینجاست که نقش علی در پیام محمد نمایان می‌شود.
🔻 با توجه به این فهم از قرآن، و پیامِ محمد، و برخی از احادیث قدیم می‌توان چنین استنباط کرد که این علی است که در پیامِ محمد از او به عنوان مسیحِ جدیدِ خداوند نام برده شده است. خود علی هم در احادیثی در توصیف خود می‌گوید که من مسیح هستم یا من مسیحِ ثانی یا مسیح دوران خود هستم. علی در این احادیث به صراحت خود را مسیح و هم‌ذات با عیسی بن مریم می‌داند که آمده تا بگوید که آخرالزمان نزدیک است.
🔻 پیچیدگی مسئله زمانی بیشتر می‌شود که برخلاف این پیام آخرالزمانی و بشارت به ظهور مسیح جدید، آخرالزمان رخ نمی‌دهد. در عرصه سیاسی و اجتماعی هم قبایل عرب با سرعتی باورنکردنی تبدیل به فرمانروایان خاورمیانه‌ی امروز می‌شوند.
🔻 و طبعاً امپراتوری قدرتمند اموی باور به نزدیک بودن آخرالزمان را نمی‌پذیرد و به همین دلایل است که در اواخر سده‌ی یکم هجری، و به طور دقیق‌تر در زمان خلافت عبدالملک ابن مروان، پنجمین خلیفه‌ی بنی امیه، تاریخ زندگی محمد، مفاهیم بنیادی پیام محمد، و حتی مصحف قرآن مورد بازبینی قرار می‌گیرند و با توجه به الزامات دوران جدید بازنویسی می‌شوند.
🔻 در این دوره است که پیام آخرالزمانی محمد تبدیل به دین سازمان‌یافته‌ای به نام اسلام می‌شود و تفکیک آشکار میان اسلام با مسیحیّت و یهودیّت برقرار می‌شود؛ و در همین دوران است که قرآنِ رسمی تدوین می‌شود. فرآیند عربی‌سازی و اسلامی‌سازیِ پیامِ محمد به شکلی است که می‌توان عبدالملک ابن مروان را بنیان‌گذار دینی به نام اسلام با پیروانی به نام مسلمانان، در برابر پیام محمد و مؤمنان پیرو آن دانست. فرهنگ، تاریخ، معارف، و علوم اسلامی کم و بیش از این زمان به بعد است که آغاز می‌شوند و در طول زمان تحول می‌یابند.
#اسلام #شیعه #اسلام‌پژوهی #شیعه‌پژوهی #محمد #علی #عبدالملک_ابن_مروان #محمدعلی_امیرمعزی
#Islam #Shia #Islamic_Studies #Shia_Studies #Muhammad #Ali #Abd_alMalik_ibn_Marwan #Mohammad_Ali_Amir_Moezzi
🖋 کوهزاد اسماعیلی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/22
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 محمدعلی امیرمُعِزّی، اسلام‌پژوه، شیعه‌پژوه، و قرآن‌پژوهِ برجسته‌ی ایرانی است. او هم‌اکنون استاد دانشگاه و مدیر مطالعات در مدرسه‌ی عملی پژوهش‌های عالی در فرانسه است. یکی از آخرین آثار او سرویراستاریِ مجموعه‌ی «قرآن مورّخان» است که با همکاری گیوم دی در سال…
🔍 جایگاه روان‌شناسیِ دین در گستره‌ی دین‌پژوهی از دیدگاه مصطفی ملکیان
✨ بررسی منابع | روش‌شناسی
📌 معرفی و بررسی کتاب «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر» نوشته‌ی دیوید وولف با ترجمه‌ی محمد دهقانی
بخش ۱ از ۲
🔻 دین‌پژوهی زمینه‌ی پژوهشی و مطالعاتیِ گسترده‌ای است. ما امروزه با رهیافت‌ها و روشهای گوناگونی به سوی پدیده‌ی «دین» نظر می‌کنیم و هریک از این رهیافت‌ها و روش‌ها جنبه‌ای از جنبه‌های این پدیده‌ی پیچیده را آشکار می‌کنند. در آثاری که دربارهی مطالعات ادیان و دین‌پژوهی نگاشته می‌شوند اتفاق‌نظری دربارهی محدوده‌ی این رهیافت‌ها و روش‌ها وجود ندارد، اما معمولاً به رهیافت‌ها و روشهای زیر پرداخته می‌شود:
تاریخ ادیان؛ انسان‌شناسیِ فرهنگیِ دین؛ روانشناسی دین؛ جامعه‌شناسی دین؛ علومِ شناختیِ دین؛ علوم‌ِعصب‌شناختیِ دین؛ علوم زیستی و ژنتیکیِ دین؛ فلسفه‌ی دین؛ خداشناسی و الاهیات؛ رهیافت‌های پدیدارشناختی به دین؛ رهیافت‌های متن‌پژوهانه و ریشه‌شناختی به دین؛ رهیافت‌های نشانه‌شناختی، زبان‌شناختی، معناشناختی، و تفسیرشناختی به دین؛ رهیافت‌های مقایسه‌ای به دین؛ رهیافت‌های جنسیتی به دین؛ رهیافت‌های بینافرهنگی به دین؛ و رهیافت‌های میان‌رشته‌ای به دین. بی‌تردید این فهرست را می‌توان تصحیح یا تکمیل کرد.
🔻 روان‌شناسیِ دین یکی از فربه‌ترین و مهمترین رهیافت‌های دین‌پژوهانه است که به بررسی رابطه‌ی روانِ انسان با پدیده‌ی دین می‌پردازد. کتاب‌های بسیاری در این زمینه نگاشته شده‌اند اما فقط معدودی از آنها به فارسی ترجمه شده‌اند. یکی از مهمترین کتاب‌های ترجمه‌شده کتابی است با عنوان «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر» نوشته‌ی دیوید وولف و ترجمه‌ی محمد دهقانی. مصطفی ملکیان در یک سخنرانی که به مناسبت معرفی و بررسی این کتاب برگزار شده بود به اجمال این حوزه‌ی دین‌پژوهانه را معرفی کرده است.
🔻 در ادامه‌ی این یادداشت بخشی از سخنان ملکیان در این سخنرانی را می‌آورم که علی کاشانی —که سهم به‌سزایی در معرفی و گسترش آثار ملکیان داشته است— آن را در شبکه‌ی مصطفی ملکیان در تلگرام آورده است:
🔅 روان‌شناسیِ دین محل التقاء دو سلسله از دانش‌هاست: یک سلسله دانش‌های روان‌شناختی، و یک سلسله دانش‌های دین‌پژوهانه. روان‌شناسیِ دین در منطقه‌ی همپوشان این دو دسته از دانش‌ها است.
🔅 مجموعه‌ی همه دانش‌هایی که به‌نحوی از انحاء دربارهی دین سخن می‌گویند —چه دین به وجه عام خودش، و چه دین‌های خاص، که از مجموع آن به دانش‌های دینی یا دین‌پژوهانه تعبیر می‌کنیم— به دو دسته‌ی بزرگ قابل‌تقسیم‌اند: یک دسته دانش‌های دین‌پژوهانه‌ای هستند که با حقّانیت و صدق یا کذب ادیان و مذاهب هیچ کاری ندارند؛ نه با صدق و کذب و حقانیت و بطلان دین به معنای عام آن کاری دارند، و نه با صدق و کذب و حقانیت و بطلان دین خاصی کاری دارند. دین را به عنوان یک پدیده در نظر می‌گیرند و مطلقاً از حق و باطل دم نمی‌زنند. دیگری، یک سلسله دانش‌های دین‌پژوهانه‌اند که دقیقاً مقصدشان بحث، و حتی‌المقدور تعیین، صدق و کذب و حقانیت و بطلان دین به معنای عام یا دین خاصی‌ست.
🔅 روانشناسی دین با این تعبیری که عرض کردم می‌شود یکی از دانش‌های دین‌پژوهانه که به قسمت اول مربوط می‌شوند ... از این منظر، روانشناسی دین شاخه‌ای از شاخه‌های دین‌پژوهی است. اما از منظر دیگری وقتی نگاه کنیم می‌بینیم روانشناسی دین را باید شاخه‌ای از شاخه‌های روانشناسی به حساب آورد؛ و آن وقتی است که ما توجه به این داشته باشیم که روانشناسی دانشی است که به روش تجربی —و نه روشهای غیرتجربی مثل روشهای فلسفی/عقلی یا روشهای شهودی/عرفانی— به روان آدمی می‌پردازد. و از آنجایی که روان آدمی ساحت‌های درونی فراوانی دارد و یکی از ساحت‌های درونی روان آدمی هم ساحتی است که در روان مخالفان و موافقان دین پدید می‌آید —چه مؤمنان و ملتزمان به دین، و چه کسانی که بی‌تفاوتند نسبت به دین، و چه کسانی که سر ناسازگاری با دین دارند— در ذهن و ضمیرشان و در روان‌شان یک سلسله باورهای خاصی انعقاد پیدا می‌کند، یک سلسله عواطف و هیجانات خاصی، یک سلسله نیازها و خواسته‌ها تحقق پیدا می‌کند.
🔅 از آن‌جا که روانشناسی با هر ساحتی از ساحات آدمی سروکار دارد، طبعاً یک ساحت از روانشناسی هم آن ساحتی است که می‌پردازد به باورها، احساسات و عواطف و هیجانات، و نیازها و خواسته‌های کسانی که به وجه مثبت یا به وجه منفی یا به وجه بی‌طرفانه و خنثی با دین سروکار دارند. روانشناسی دین در این صورت شاخه‌ای می‌شود از روانشناسی، مثل روانشناسی ادراک یا روانشناسی رشد یا روانشناسی شخصیت یا روانشناسی هنر یا هر شاخه‌ی دیگری از روانشناسی.
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
✨ بررسی منابع | روش‌شناسی
📌 معرفی و بررسی کتاب «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر» نوشته‌ی دیوید وولف با ترجمه‌ی محمد دهقانی
بخش ۱ از ۲
🔻 دین‌پژوهی زمینه‌ی پژوهشی و مطالعاتیِ گسترده‌ای است. ما امروزه با رهیافت‌ها و روشهای گوناگونی به سوی پدیده‌ی «دین» نظر می‌کنیم و هریک از این رهیافت‌ها و روش‌ها جنبه‌ای از جنبه‌های این پدیده‌ی پیچیده را آشکار می‌کنند. در آثاری که دربارهی مطالعات ادیان و دین‌پژوهی نگاشته می‌شوند اتفاق‌نظری دربارهی محدوده‌ی این رهیافت‌ها و روش‌ها وجود ندارد، اما معمولاً به رهیافت‌ها و روشهای زیر پرداخته می‌شود:
تاریخ ادیان؛ انسان‌شناسیِ فرهنگیِ دین؛ روانشناسی دین؛ جامعه‌شناسی دین؛ علومِ شناختیِ دین؛ علوم‌ِعصب‌شناختیِ دین؛ علوم زیستی و ژنتیکیِ دین؛ فلسفه‌ی دین؛ خداشناسی و الاهیات؛ رهیافت‌های پدیدارشناختی به دین؛ رهیافت‌های متن‌پژوهانه و ریشه‌شناختی به دین؛ رهیافت‌های نشانه‌شناختی، زبان‌شناختی، معناشناختی، و تفسیرشناختی به دین؛ رهیافت‌های مقایسه‌ای به دین؛ رهیافت‌های جنسیتی به دین؛ رهیافت‌های بینافرهنگی به دین؛ و رهیافت‌های میان‌رشته‌ای به دین. بی‌تردید این فهرست را می‌توان تصحیح یا تکمیل کرد.
🔻 روان‌شناسیِ دین یکی از فربه‌ترین و مهمترین رهیافت‌های دین‌پژوهانه است که به بررسی رابطه‌ی روانِ انسان با پدیده‌ی دین می‌پردازد. کتاب‌های بسیاری در این زمینه نگاشته شده‌اند اما فقط معدودی از آنها به فارسی ترجمه شده‌اند. یکی از مهمترین کتاب‌های ترجمه‌شده کتابی است با عنوان «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر» نوشته‌ی دیوید وولف و ترجمه‌ی محمد دهقانی. مصطفی ملکیان در یک سخنرانی که به مناسبت معرفی و بررسی این کتاب برگزار شده بود به اجمال این حوزه‌ی دین‌پژوهانه را معرفی کرده است.
🔻 در ادامه‌ی این یادداشت بخشی از سخنان ملکیان در این سخنرانی را می‌آورم که علی کاشانی —که سهم به‌سزایی در معرفی و گسترش آثار ملکیان داشته است— آن را در شبکه‌ی مصطفی ملکیان در تلگرام آورده است:
🔅 روان‌شناسیِ دین محل التقاء دو سلسله از دانش‌هاست: یک سلسله دانش‌های روان‌شناختی، و یک سلسله دانش‌های دین‌پژوهانه. روان‌شناسیِ دین در منطقه‌ی همپوشان این دو دسته از دانش‌ها است.
🔅 مجموعه‌ی همه دانش‌هایی که به‌نحوی از انحاء دربارهی دین سخن می‌گویند —چه دین به وجه عام خودش، و چه دین‌های خاص، که از مجموع آن به دانش‌های دینی یا دین‌پژوهانه تعبیر می‌کنیم— به دو دسته‌ی بزرگ قابل‌تقسیم‌اند: یک دسته دانش‌های دین‌پژوهانه‌ای هستند که با حقّانیت و صدق یا کذب ادیان و مذاهب هیچ کاری ندارند؛ نه با صدق و کذب و حقانیت و بطلان دین به معنای عام آن کاری دارند، و نه با صدق و کذب و حقانیت و بطلان دین خاصی کاری دارند. دین را به عنوان یک پدیده در نظر می‌گیرند و مطلقاً از حق و باطل دم نمی‌زنند. دیگری، یک سلسله دانش‌های دین‌پژوهانه‌اند که دقیقاً مقصدشان بحث، و حتی‌المقدور تعیین، صدق و کذب و حقانیت و بطلان دین به معنای عام یا دین خاصی‌ست.
🔅 روانشناسی دین با این تعبیری که عرض کردم می‌شود یکی از دانش‌های دین‌پژوهانه که به قسمت اول مربوط می‌شوند ... از این منظر، روانشناسی دین شاخه‌ای از شاخه‌های دین‌پژوهی است. اما از منظر دیگری وقتی نگاه کنیم می‌بینیم روانشناسی دین را باید شاخه‌ای از شاخه‌های روانشناسی به حساب آورد؛ و آن وقتی است که ما توجه به این داشته باشیم که روانشناسی دانشی است که به روش تجربی —و نه روشهای غیرتجربی مثل روشهای فلسفی/عقلی یا روشهای شهودی/عرفانی— به روان آدمی می‌پردازد. و از آنجایی که روان آدمی ساحت‌های درونی فراوانی دارد و یکی از ساحت‌های درونی روان آدمی هم ساحتی است که در روان مخالفان و موافقان دین پدید می‌آید —چه مؤمنان و ملتزمان به دین، و چه کسانی که بی‌تفاوتند نسبت به دین، و چه کسانی که سر ناسازگاری با دین دارند— در ذهن و ضمیرشان و در روان‌شان یک سلسله باورهای خاصی انعقاد پیدا می‌کند، یک سلسله عواطف و هیجانات خاصی، یک سلسله نیازها و خواسته‌ها تحقق پیدا می‌کند.
🔅 از آن‌جا که روانشناسی با هر ساحتی از ساحات آدمی سروکار دارد، طبعاً یک ساحت از روانشناسی هم آن ساحتی است که می‌پردازد به باورها، احساسات و عواطف و هیجانات، و نیازها و خواسته‌های کسانی که به وجه مثبت یا به وجه منفی یا به وجه بی‌طرفانه و خنثی با دین سروکار دارند. روانشناسی دین در این صورت شاخه‌ای می‌شود از روانشناسی، مثل روانشناسی ادراک یا روانشناسی رشد یا روانشناسی شخصیت یا روانشناسی هنر یا هر شاخه‌ی دیگری از روانشناسی.
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
👍1
ادامه از 👆🏼
🔍 جایگاه روان‌شناسیِ دین در گستره‌ی دین‌پژوهی از دیدگاه مصطفی ملکیان
✨ بررسی منابع | روش‌شناسی
📌 معرفی و بررسی کتاب «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر» نوشته‌ی دیوید وولف با ترجمه‌ی محمد دهقانی
بخش ۲ از ۲
🔻 بازگردیم به اصل بحث. کتاب «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر» کتابی است که هم به جنبه‌های علمی این حوزه از دانش می‌پردازد و هم دربردارنده‌ی تاریخِ این علم است. در جای‌جای این کتاب می‌توانیم زمینه‌های تاریخی ظهور نگاه یا مکتب یا حتی آزمایشی خاص را ببینیم. نویسنده کوشیده است تا چکیده‌ای مرتبط از زندگی شخصیت‌های تأثیرگذار در این علم را نیز به نمایش بگذارد. در واقع می‌توانیم بگوییم که که این کتاب هم تاریخِ روان‌شناسیِ دین است و هم روان‌شناسیِ دین. شاید به همین علت است که ترجمه‌ی کتاب بالغ بر ۱۰۶۰ صفحه شده است.
🔻 در پایان، بخشی از پِیْ‌گفتار این کتاب را از صفحه‌ی ۸۴۷ می‌آورم:
"وقتی بازمی‌گردیم تا در انبوه مطالبی که در فصول این کتاب بررسی کردیم تأمّل کنیم، یک نکته مسلّم است: دین همچنان یکی از دلمشغولی‌های انسان است. البته نمی‌شود گفت که مدلول‌های متعالی دین غیرواقعی‌اند، زیرا چنین قضاوتی فراتر از حدّ صلاحیّت روان‌شناس است. اما آنچه نمی‌توان انکار کرد این است که دین به‌طور فراگیر بازتاب تجربه‌ی انسان عادی است: تجربه‌ی بدن و دیگر جنبه‌های «خود»؛ تجربه‌ی انسان‌های دیگر و ارتباط شخص با آنها؛ و تجربه‌ی بسیاری از جنبه‌های جهان مادّی. بیرون از این قلمروی انسانی، دین چندان معنایی ندارد ... به‌جای آنکه بگوییم دین چنین یا چنان می‌کند، باید بدانیم که این کارها را انسان‌ها، از روی ادراکات و انگیزه‌هایی که آن را دینی می‌نامیم، انجام می‌دهند.
نتیجه‌ی بنیادین این بینش تنوّع دین است، که ظاهراً تنها چیزی که آن را محدود می‌کند از یک‌سو ساختار و قوای جسمی انسان است و از سوی دیگر قیود بیرونی است که مانع ابداع و نوآوری انسان می‌شود. متخصّصان مختلف در زمینه‌ی دین‌پژوهی چندگانگی سنّت‌های دینی جهان را بر ما آشکار کرده‌اند. آنچه مخصوصاً روان‌شناسانِ دین می‌توانند نشان دهند وجود تنوّع در میان افراد است، حتّی در بین کسانی که پیروِ سنّتی واحدند."
📗 برای دسترسی به متنِ انگلیسی کتاب، بنگرید به:
Wullf, David M. Psychology of Religion: Classic and Contemporary, 2nd Revised Edition. New York: John Wiley and Sons, 1997.
📗 برای دسترسی به متن ترجمه‌شده‌ی کتاب به فارسی بنگرید به:
وولف، دیوید. روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر. ترجمه‌ی محمد دهقانی. تهران: انتشارات رشد، ۱۳۹۳.
#دین‌پژوهی #روانشناسی_دین #دیوید_وولف #محمد_دهقانی #مصطفی_ملکیان
#Religious_Studies #Psychology_of_Religion #David_Wulff #Mohammad_Dehghani #Mostafa_Malekian
🖋 زهیر میرکریمی
@mostafamalekian
@anqanotes
https://t.me/anqanest/23
🔍 جایگاه روان‌شناسیِ دین در گستره‌ی دین‌پژوهی از دیدگاه مصطفی ملکیان
✨ بررسی منابع | روش‌شناسی
📌 معرفی و بررسی کتاب «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر» نوشته‌ی دیوید وولف با ترجمه‌ی محمد دهقانی
بخش ۲ از ۲
🔻 بازگردیم به اصل بحث. کتاب «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر» کتابی است که هم به جنبه‌های علمی این حوزه از دانش می‌پردازد و هم دربردارنده‌ی تاریخِ این علم است. در جای‌جای این کتاب می‌توانیم زمینه‌های تاریخی ظهور نگاه یا مکتب یا حتی آزمایشی خاص را ببینیم. نویسنده کوشیده است تا چکیده‌ای مرتبط از زندگی شخصیت‌های تأثیرگذار در این علم را نیز به نمایش بگذارد. در واقع می‌توانیم بگوییم که که این کتاب هم تاریخِ روان‌شناسیِ دین است و هم روان‌شناسیِ دین. شاید به همین علت است که ترجمه‌ی کتاب بالغ بر ۱۰۶۰ صفحه شده است.
🔻 در پایان، بخشی از پِیْ‌گفتار این کتاب را از صفحه‌ی ۸۴۷ می‌آورم:
"وقتی بازمی‌گردیم تا در انبوه مطالبی که در فصول این کتاب بررسی کردیم تأمّل کنیم، یک نکته مسلّم است: دین همچنان یکی از دلمشغولی‌های انسان است. البته نمی‌شود گفت که مدلول‌های متعالی دین غیرواقعی‌اند، زیرا چنین قضاوتی فراتر از حدّ صلاحیّت روان‌شناس است. اما آنچه نمی‌توان انکار کرد این است که دین به‌طور فراگیر بازتاب تجربه‌ی انسان عادی است: تجربه‌ی بدن و دیگر جنبه‌های «خود»؛ تجربه‌ی انسان‌های دیگر و ارتباط شخص با آنها؛ و تجربه‌ی بسیاری از جنبه‌های جهان مادّی. بیرون از این قلمروی انسانی، دین چندان معنایی ندارد ... به‌جای آنکه بگوییم دین چنین یا چنان می‌کند، باید بدانیم که این کارها را انسان‌ها، از روی ادراکات و انگیزه‌هایی که آن را دینی می‌نامیم، انجام می‌دهند.
نتیجه‌ی بنیادین این بینش تنوّع دین است، که ظاهراً تنها چیزی که آن را محدود می‌کند از یک‌سو ساختار و قوای جسمی انسان است و از سوی دیگر قیود بیرونی است که مانع ابداع و نوآوری انسان می‌شود. متخصّصان مختلف در زمینه‌ی دین‌پژوهی چندگانگی سنّت‌های دینی جهان را بر ما آشکار کرده‌اند. آنچه مخصوصاً روان‌شناسانِ دین می‌توانند نشان دهند وجود تنوّع در میان افراد است، حتّی در بین کسانی که پیروِ سنّتی واحدند."
📗 برای دسترسی به متنِ انگلیسی کتاب، بنگرید به:
Wullf, David M. Psychology of Religion: Classic and Contemporary, 2nd Revised Edition. New York: John Wiley and Sons, 1997.
📗 برای دسترسی به متن ترجمه‌شده‌ی کتاب به فارسی بنگرید به:
وولف، دیوید. روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر. ترجمه‌ی محمد دهقانی. تهران: انتشارات رشد، ۱۳۹۳.
#دین‌پژوهی #روانشناسی_دین #دیوید_وولف #محمد_دهقانی #مصطفی_ملکیان
#Religious_Studies #Psychology_of_Religion #David_Wulff #Mohammad_Dehghani #Mostafa_Malekian
🖋 زهیر میرکریمی
@mostafamalekian
@anqanotes
https://t.me/anqanest/23
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 تصویر بالا: از راست به چپ، محمد دهقانی مترجم کتاب «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر»؛ مصطفی ملکیان.
تصویر پایین راست: جلد کتاب «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر» به زبان فارسی.
تصویر پایین چپ: جلد کتاب «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر» به زبان انگلیسی.
…
تصویر پایین راست: جلد کتاب «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر» به زبان فارسی.
تصویر پایین چپ: جلد کتاب «روانشناسی دین: کلاسیک و معاصر» به زبان انگلیسی.
…
🔍 دعای عرفه: دعایی از «جعفر ابن محمد الصادق» در سده‌ی دوم هجری، نه از «حسین ابن علی» در سده‌ی یکم هجری
✨ روش‌شناسی: روش تحلیل درونی و بیرونی متون تاریخی
📌 معرفی مقاله‌ی «دفاع از اصالت ادعیه‌ی اهل بیت: مطالعه‌ی موردی دعای عرفه» نوشته‌ی حامد خانی (فرهنگ مهروش)
بخش ۱ از ۲
🔻 دعای عرفه، که تاکنون تقریباً بی‌هیچ تردیدی منسوب به حسین ابن علی و سده‌ی یکم هجری بوده است، یکی از معروفترین ادعیه‌ی شیعیان است. البته در منابع شیعی این دعا تنها دعایی نیست که برای روز عرفه ذکر شده است و تقریباً ۱۰ دعای کوتاه یا بلند دیگر برای روز عرفه می‌توان یافت. اما دعای عرفه‌ای که منسوب به حسین ابن علی است امروزه معروف‌ترینِ آنها گشته است. اما جالب است اگر بدانیم این دعا نخستین بار در آثاری که در پایان سده‌ی هفتم هجری نوشته شده‌اند یافت شده است، یعنی در حدود ۶۰۰ سال پس از زمانی که ادعا می‌شود که این دعا از حسین ابن علی در مراسم حج در صحرای عرفات صادر شده است. البته، حتی در همان متونی که در اواخر سده‌ی هفتم هجری این دعا را آورده‌اند نیز إسناد این روایت نقل نشده است. به بیان دیگر، دعای عرفه در متقدّم‌ترین منابعی که آن را ذکر کرده‌اند فاقد سند است. اما چالش‌های پیرامونِ این دعا فقط به مسأله‌ی سلسله‌ی سند محدود نمی‌شود.
🔻 از گذشته، دربارهی بخش پایانیِ دعا —که با عبارت "إِلهِی أَنَا الْفَقِیرُ فِی غِنایَ فَکَیْفَ لا أَکُونُ فَقِیراً فِی فَقْرِی..." آغاز می‌شود و معمولاً با اصطلاح «ذیل دعای عرفه» از آن نام‌می‌برند— بحث بوده است. پرسش این است که آیا این بخش جزئی از متن اصلی دعا بوده است یا افزوده‌ای است که بعداً اضافه شده است؟ زیرا این بخش از دعا در متقدم‌ترین نسخه‌های این دعا موجود نیست اما در نسخه‌های متأخرتر ناگهان ظاهر می‌شود. بعضی از پژوهشگران این بخش از دعا را با توجه به نوع نگارش و ادبیاتی که در آن به‌کار رفته است منسوب به عارفان و صوفیان مسلمان دانسته‌اند. برای نمونه، جلال همایی در «مولوی نامه» آورده است که این بخش از دعا را عیناً و بی‌کم‌وکاست می‌توان در کتاب «الحِکَم العَطائیه» نوشته‌ی «ابن عطاءالله اسکندرانی» یافت که آن را پیش از ۶۸۶ هجری نوشته است. اما از سوی دیگر، بعضی از عالمان مسلمان که گرایش‌های فلسفی و عرفانی دارند، همچون محمدحسین طباطبایی و حسن حسن‌زاده آملی، کوشیده‌اند تا با توسّل به توجیهاتی همچون «عُلُوّ مضامین» و «فصاحت و بلاغتِ متن» صدور بخشی پایانیِ دعای عرفه را از غیر از امام سوم شیعیان (یا به تعبیر ایشان «از غیر از معصوم») ناممکن بدانند.
🔻 افزون بر این دو مسئله، این پرسش نیز مطرح شده است که چگونه دعایی با این طول، یعنی در حدود ۳۲۰۰ کلمه، در زمان صادرشدن آن در صحرای عرفات ثبت‌وضبط شده است؟! در واقع چگونه می‌توان پذیرفت که دعایی که حالتی مناجات‌گونه و شخصی داشته است آنچنان شفاف و دقیق شنیده شده باشد که ثبت‌وضبط آن برای کسانی که علی‌الأصول برای مراسم حج و وقوف در عرفات آمده‌اند ممکن شده است؟ آن هم در جایی که حتی اگر امکاناتِ بسیار محدودِ نگارشِ در آن زمانه همچون پوست یا برگ یا لوح گلی نیز در دسترس باشند، آخرین دغدغه‌ی فرد مکتوب‌ساختنِ دعایی مطوّل است که دیگری آن را برای خویش زمزمه می‌کند. در واقع ثبت این دعا در موسم حج در صحرای عرفات در سده‌ی یکم هجری با امکاناتِ آن زمانه غیرمحتمل به نظر می‌رسد. این چالش جدی‌تر خواهد شد اگر کلیشه‌ی پرتکرار و غیرواقعیِ «اعراب حافظه‌های بسیار قوی داشته‌اند» را نپذیریم. چگونه ممکن است کسی بیش از ۳۰۰۰ کلمه را بشنود و یکجا بی‌هیچ اشتباهی حفظ کند، اما هیچ نشانی از چنین شخصِ خارق‌العاده‌ای با این حافظه‌ی اعجاب‌انگیز جز در این مورد در تاریخ نیامده باشد؟
🔻 با این همه، هیچ‌یک از پژوهشگرانی که به بررسی إسناد این دعا یا اصالتِ بخش پایانی این دعا پرداخته بوده‌اند دربارهی انتساب آن دعا به امام سوم شیعیان، حسین ابن علی، تردید نکرده‌اند. در واقع اگر بخواهیم از لحاظ روش‌شناختی به پژوهش‌هایی که به إسناد دعای عرفه و اصالت بخش پایانیِ دعای عرفه پرداخته‌اند نگاهی بیندازیم، بیشینه‌ی آنها بر بررسی نسخه‌های کهنی که پس از سده‌ی هفتم هجری این دعا را در خود ضبط کرده‌اند متمرکز بوده‌اند. اما آیا افزون بر سه چالش پیشین که در برابر این دعا قرار گرفته‌اند، چالش چهارمی هم وجود دارد؟
🔻 آیا این دعا واقعاً از حسین ابن علی صادر شده است؟
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
✨ روش‌شناسی: روش تحلیل درونی و بیرونی متون تاریخی
📌 معرفی مقاله‌ی «دفاع از اصالت ادعیه‌ی اهل بیت: مطالعه‌ی موردی دعای عرفه» نوشته‌ی حامد خانی (فرهنگ مهروش)
بخش ۱ از ۲
🔻 دعای عرفه، که تاکنون تقریباً بی‌هیچ تردیدی منسوب به حسین ابن علی و سده‌ی یکم هجری بوده است، یکی از معروفترین ادعیه‌ی شیعیان است. البته در منابع شیعی این دعا تنها دعایی نیست که برای روز عرفه ذکر شده است و تقریباً ۱۰ دعای کوتاه یا بلند دیگر برای روز عرفه می‌توان یافت. اما دعای عرفه‌ای که منسوب به حسین ابن علی است امروزه معروف‌ترینِ آنها گشته است. اما جالب است اگر بدانیم این دعا نخستین بار در آثاری که در پایان سده‌ی هفتم هجری نوشته شده‌اند یافت شده است، یعنی در حدود ۶۰۰ سال پس از زمانی که ادعا می‌شود که این دعا از حسین ابن علی در مراسم حج در صحرای عرفات صادر شده است. البته، حتی در همان متونی که در اواخر سده‌ی هفتم هجری این دعا را آورده‌اند نیز إسناد این روایت نقل نشده است. به بیان دیگر، دعای عرفه در متقدّم‌ترین منابعی که آن را ذکر کرده‌اند فاقد سند است. اما چالش‌های پیرامونِ این دعا فقط به مسأله‌ی سلسله‌ی سند محدود نمی‌شود.
🔻 از گذشته، دربارهی بخش پایانیِ دعا —که با عبارت "إِلهِی أَنَا الْفَقِیرُ فِی غِنایَ فَکَیْفَ لا أَکُونُ فَقِیراً فِی فَقْرِی..." آغاز می‌شود و معمولاً با اصطلاح «ذیل دعای عرفه» از آن نام‌می‌برند— بحث بوده است. پرسش این است که آیا این بخش جزئی از متن اصلی دعا بوده است یا افزوده‌ای است که بعداً اضافه شده است؟ زیرا این بخش از دعا در متقدم‌ترین نسخه‌های این دعا موجود نیست اما در نسخه‌های متأخرتر ناگهان ظاهر می‌شود. بعضی از پژوهشگران این بخش از دعا را با توجه به نوع نگارش و ادبیاتی که در آن به‌کار رفته است منسوب به عارفان و صوفیان مسلمان دانسته‌اند. برای نمونه، جلال همایی در «مولوی نامه» آورده است که این بخش از دعا را عیناً و بی‌کم‌وکاست می‌توان در کتاب «الحِکَم العَطائیه» نوشته‌ی «ابن عطاءالله اسکندرانی» یافت که آن را پیش از ۶۸۶ هجری نوشته است. اما از سوی دیگر، بعضی از عالمان مسلمان که گرایش‌های فلسفی و عرفانی دارند، همچون محمدحسین طباطبایی و حسن حسن‌زاده آملی، کوشیده‌اند تا با توسّل به توجیهاتی همچون «عُلُوّ مضامین» و «فصاحت و بلاغتِ متن» صدور بخشی پایانیِ دعای عرفه را از غیر از امام سوم شیعیان (یا به تعبیر ایشان «از غیر از معصوم») ناممکن بدانند.
🔻 افزون بر این دو مسئله، این پرسش نیز مطرح شده است که چگونه دعایی با این طول، یعنی در حدود ۳۲۰۰ کلمه، در زمان صادرشدن آن در صحرای عرفات ثبت‌وضبط شده است؟! در واقع چگونه می‌توان پذیرفت که دعایی که حالتی مناجات‌گونه و شخصی داشته است آنچنان شفاف و دقیق شنیده شده باشد که ثبت‌وضبط آن برای کسانی که علی‌الأصول برای مراسم حج و وقوف در عرفات آمده‌اند ممکن شده است؟ آن هم در جایی که حتی اگر امکاناتِ بسیار محدودِ نگارشِ در آن زمانه همچون پوست یا برگ یا لوح گلی نیز در دسترس باشند، آخرین دغدغه‌ی فرد مکتوب‌ساختنِ دعایی مطوّل است که دیگری آن را برای خویش زمزمه می‌کند. در واقع ثبت این دعا در موسم حج در صحرای عرفات در سده‌ی یکم هجری با امکاناتِ آن زمانه غیرمحتمل به نظر می‌رسد. این چالش جدی‌تر خواهد شد اگر کلیشه‌ی پرتکرار و غیرواقعیِ «اعراب حافظه‌های بسیار قوی داشته‌اند» را نپذیریم. چگونه ممکن است کسی بیش از ۳۰۰۰ کلمه را بشنود و یکجا بی‌هیچ اشتباهی حفظ کند، اما هیچ نشانی از چنین شخصِ خارق‌العاده‌ای با این حافظه‌ی اعجاب‌انگیز جز در این مورد در تاریخ نیامده باشد؟
🔻 با این همه، هیچ‌یک از پژوهشگرانی که به بررسی إسناد این دعا یا اصالتِ بخش پایانی این دعا پرداخته بوده‌اند دربارهی انتساب آن دعا به امام سوم شیعیان، حسین ابن علی، تردید نکرده‌اند. در واقع اگر بخواهیم از لحاظ روش‌شناختی به پژوهش‌هایی که به إسناد دعای عرفه و اصالت بخش پایانیِ دعای عرفه پرداخته‌اند نگاهی بیندازیم، بیشینه‌ی آنها بر بررسی نسخه‌های کهنی که پس از سده‌ی هفتم هجری این دعا را در خود ضبط کرده‌اند متمرکز بوده‌اند. اما آیا افزون بر سه چالش پیشین که در برابر این دعا قرار گرفته‌اند، چالش چهارمی هم وجود دارد؟
🔻 آیا این دعا واقعاً از حسین ابن علی صادر شده است؟
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
👍1
ادامه از 👆🏼
🔍 دعای عرفه: دعایی از «جعفر ابن محمد الصادق» در سده‌ی دوم هجری، نه از «حسین ابن علی» در سده‌ی یکم هجری
✨ روش‌شناسی: روش تحلیل درونی و بیرونی متون تاریخی
📌 معرفی مقاله‌ی «دفاع از اصالت ادعیه‌ی اهل بیت: مطالعه‌ی موردی دعای عرفه» نوشته‌ی حامد خانی (فرهنگ مهروش)
بخش ۲ از ۲
🔻 اما حامد خانی (فرهنگ مهروش) با شمّ علمی و با استفاده از روشی روزآمد، دربارهی انتساب دعا به حسین ابن علی تردید می‌کند و نشان می‌دهد که اشتباهی تاریخی در میان است. پژوهشی که او با استفاده از روش تحلیل درونی و بیرونی متنِ این دعا منتشر کرد بسیاری از باورهای پیشین دربارهی این دعای پراهمیت را دگرگون ساخت. این پژوهش نمونه‌ای قابل‌توجّه از کاربرد روشهای متن‌پژوهانه برای بررسی اصالت و تاریخ‌گذاری متون روایی و دعایی است. البته این روش در حوزه‌های بایبل‌پژوهی و قرآن‌پژوهی در مطالعات غربیان مسبوق به سابقه است، اما کاربست آن در متون روایی و دعایی اسلامی جریانی نوپدید است.
🔻 چکیده‌ی یافته‌های فرهنگ مهروش عبارتند از:
🔅 ۱. معنای واژه‌ی «عرفه» در عنوان این دعا —برخلاف نظرهایی که آن را هم‌ریشه با «معرفت» و به معنای «شناخت» می‌دانند— به معنای «اعتراف» است. در واقع "در تقویم آیینیِ کهن فرهنگ اسلامی روز عرفه «روز اعتراف» بوده" است.
🔅 ۲. بخش پایانیِ دعا یا «ذیل دعای عرفه» ساختار و سبکی کاملاً مستقل و متفاوت با بدنه‌ی اصلی دعا دارد و تناسبی با سبک متون سده‌های یکم و دوم هجری ندارد، بلکه مشابه متون صوفیانه‌ی سده‌های متأخرتر است.
🔅 ۳. غیر از «ذیل دعای عرفه» که جزئی از دعا نبوده است، در متن اصلی دعا نیز سه بخش مجزا قابل شناسایی است که هریک می‌توانند یک دعای مستقل محسوب شوند. یعنی امکان دارد که دعای عرفه ترکیبی از چند دعای مستقل بوده باشد.
🔅 ۴. گوینده یا تنظیم‌کننده‌ی دعای عرفه نمی‌تواند امام سوم شیعیان، حسین ابن علی، در سده‌ی یکم هجری باشد.
🔅۵. راویانِ متأخرِ این دعا، کُنیِه‌ی امام سوم شیعیان، یعنی «اباعبدالله»، را با کُنیِه‌ی امام ششم شیعیان اشتباه کرده‌اند. در متون روایی، هم حسین ابن علی و هم جعفر ابن محمد مُکنّیٰ به «اباعبدالله» بوده‌اند.
🔅 ۶. راویانی که برای این دعا ذکر شده‌اند، یعنی بِشْر و بَشیر، دو برادر از فرزندان «غالب اسدی»، که معاصر «اباعبداللّه الحسین» بوده‌اند، از لحاظ تاریخی نمی‌توانسته‌اند که این دعا را از حسین ابن علی شنیده باشند و نقل کرده باشند.
🔅 ۷. راویان دعا به احتمال زیاد، دو برادر با نامهای عبداللّه و اسحاق، فرزندان «غالب اسدیِ» دیگری در تاریخ بوده‌اند که از قضا از نسل همان بِشْر و بشیر هستند. نامهای ایشان با نام پدرانشان خَلط شده است. این دو برادر از شاگردان، راویان، و کاتبان برجسته‌ی جعفر ابن محمد الصادق بوده‌اند.
🔅 ۸. بررسی تاریخی واژگان دعا نشان می‌دهد که این دعا نمی‌توانسته است که در سده‌ی یکم یا در سده‌ی سوم هجری صادر شده باشد. زیرا واژه‌های به‌کار رفته در دعا نشان می‌دهند که دعا در محیطی چندزبانه صادر شده است در حالی که حجاز در نیمه‌ی سده‌ی یکم هجری هنوز دربردارنده‌ی تازه‌مسلمانان با زبان‌های گوناگون نبوده است؛ همچنین، متن دعا با متون سده‌ی یکم هجری مشابهت ندارد. از سوی دیگر واژه‌هایی در دعا به‌کار رفته‌اند که در سده‌ی سوم معنای آنها تغییر کرده بوده است، و دعا نمی‌توانسته در سده‌ی سوم نیز صادر شده باشد. یعنی دعا در سده‌ی دوم هجری نگاشته شده است.
🔅 ۹. گوینده دعای عرفه به احتمال زیاد، جعفر ابن محمد در سده‌ی دوم هجری است. این دعا از ابتدا برای ترویج اجتماعِ مردم در روز عرفه تنظیم شده است و کاتبان امام ششم، یعنی عبداللّه و اسحاق، از قبل برای نگارش آن آمادگی داشته‌اند.
🔻 این پژوهش بر صحّتِ بسیاری از تحلیل‌هایی که بر پایه‌ی انتساب این دعا به امام سوم شیعیان بنا شده‌اند تأثیر خواهد گذاشت. همچنین، نقدی بر توجیهات بعضی از عالمان مسلمان با گرایش‌های نوصدرایی خواهد بود که کوشیده بودند صدورِ ذیل دعا را «از لسانِ غیرمعصوم!» ناممکن بدانند. کاربست این روش در بررسی متن قرآن نیز می‌تواند نتایج جالب توجهی به دنبال داشته باشد.
📗 بخش‌هایی از مطالب این یادداشت برگرفته از متن مقاله است. برای دسترسی به مقاله بنگرید به:
خانی، حامد (فرهنگ مهروش). "دفاع از اصالت ادعیه‌ی اهل بیت: مطالعه‌ی موردی دعای عرفه." دوفصلنامه حدیث‌پژوهی ۱۰ (۱۳۹۲): ۵۷−۹۴.
📗 برای دسترسی به پژوهش‌های حامد خانی (فرهنگ مهروش) به شبکه‌ی تلگرامی ایشان رجوع کنید:
@FarhangeRvesh
#دین‌پژوهی #حدیث‌پژوهی #دعای_عرفه #حامد_خانی #فرهنگ_مهروش
#Religious_Studies #Hadith_Studies #Arafah_Prayer #Hamed_Khani #Farhang_Mehrvash
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/24
🔍 دعای عرفه: دعایی از «جعفر ابن محمد الصادق» در سده‌ی دوم هجری، نه از «حسین ابن علی» در سده‌ی یکم هجری
✨ روش‌شناسی: روش تحلیل درونی و بیرونی متون تاریخی
📌 معرفی مقاله‌ی «دفاع از اصالت ادعیه‌ی اهل بیت: مطالعه‌ی موردی دعای عرفه» نوشته‌ی حامد خانی (فرهنگ مهروش)
بخش ۲ از ۲
🔻 اما حامد خانی (فرهنگ مهروش) با شمّ علمی و با استفاده از روشی روزآمد، دربارهی انتساب دعا به حسین ابن علی تردید می‌کند و نشان می‌دهد که اشتباهی تاریخی در میان است. پژوهشی که او با استفاده از روش تحلیل درونی و بیرونی متنِ این دعا منتشر کرد بسیاری از باورهای پیشین دربارهی این دعای پراهمیت را دگرگون ساخت. این پژوهش نمونه‌ای قابل‌توجّه از کاربرد روشهای متن‌پژوهانه برای بررسی اصالت و تاریخ‌گذاری متون روایی و دعایی است. البته این روش در حوزه‌های بایبل‌پژوهی و قرآن‌پژوهی در مطالعات غربیان مسبوق به سابقه است، اما کاربست آن در متون روایی و دعایی اسلامی جریانی نوپدید است.
🔻 چکیده‌ی یافته‌های فرهنگ مهروش عبارتند از:
🔅 ۱. معنای واژه‌ی «عرفه» در عنوان این دعا —برخلاف نظرهایی که آن را هم‌ریشه با «معرفت» و به معنای «شناخت» می‌دانند— به معنای «اعتراف» است. در واقع "در تقویم آیینیِ کهن فرهنگ اسلامی روز عرفه «روز اعتراف» بوده" است.
🔅 ۲. بخش پایانیِ دعا یا «ذیل دعای عرفه» ساختار و سبکی کاملاً مستقل و متفاوت با بدنه‌ی اصلی دعا دارد و تناسبی با سبک متون سده‌های یکم و دوم هجری ندارد، بلکه مشابه متون صوفیانه‌ی سده‌های متأخرتر است.
🔅 ۳. غیر از «ذیل دعای عرفه» که جزئی از دعا نبوده است، در متن اصلی دعا نیز سه بخش مجزا قابل شناسایی است که هریک می‌توانند یک دعای مستقل محسوب شوند. یعنی امکان دارد که دعای عرفه ترکیبی از چند دعای مستقل بوده باشد.
🔅 ۴. گوینده یا تنظیم‌کننده‌ی دعای عرفه نمی‌تواند امام سوم شیعیان، حسین ابن علی، در سده‌ی یکم هجری باشد.
🔅۵. راویانِ متأخرِ این دعا، کُنیِه‌ی امام سوم شیعیان، یعنی «اباعبدالله»، را با کُنیِه‌ی امام ششم شیعیان اشتباه کرده‌اند. در متون روایی، هم حسین ابن علی و هم جعفر ابن محمد مُکنّیٰ به «اباعبدالله» بوده‌اند.
🔅 ۶. راویانی که برای این دعا ذکر شده‌اند، یعنی بِشْر و بَشیر، دو برادر از فرزندان «غالب اسدی»، که معاصر «اباعبداللّه الحسین» بوده‌اند، از لحاظ تاریخی نمی‌توانسته‌اند که این دعا را از حسین ابن علی شنیده باشند و نقل کرده باشند.
🔅 ۷. راویان دعا به احتمال زیاد، دو برادر با نامهای عبداللّه و اسحاق، فرزندان «غالب اسدیِ» دیگری در تاریخ بوده‌اند که از قضا از نسل همان بِشْر و بشیر هستند. نامهای ایشان با نام پدرانشان خَلط شده است. این دو برادر از شاگردان، راویان، و کاتبان برجسته‌ی جعفر ابن محمد الصادق بوده‌اند.
🔅 ۸. بررسی تاریخی واژگان دعا نشان می‌دهد که این دعا نمی‌توانسته است که در سده‌ی یکم یا در سده‌ی سوم هجری صادر شده باشد. زیرا واژه‌های به‌کار رفته در دعا نشان می‌دهند که دعا در محیطی چندزبانه صادر شده است در حالی که حجاز در نیمه‌ی سده‌ی یکم هجری هنوز دربردارنده‌ی تازه‌مسلمانان با زبان‌های گوناگون نبوده است؛ همچنین، متن دعا با متون سده‌ی یکم هجری مشابهت ندارد. از سوی دیگر واژه‌هایی در دعا به‌کار رفته‌اند که در سده‌ی سوم معنای آنها تغییر کرده بوده است، و دعا نمی‌توانسته در سده‌ی سوم نیز صادر شده باشد. یعنی دعا در سده‌ی دوم هجری نگاشته شده است.
🔅 ۹. گوینده دعای عرفه به احتمال زیاد، جعفر ابن محمد در سده‌ی دوم هجری است. این دعا از ابتدا برای ترویج اجتماعِ مردم در روز عرفه تنظیم شده است و کاتبان امام ششم، یعنی عبداللّه و اسحاق، از قبل برای نگارش آن آمادگی داشته‌اند.
🔻 این پژوهش بر صحّتِ بسیاری از تحلیل‌هایی که بر پایه‌ی انتساب این دعا به امام سوم شیعیان بنا شده‌اند تأثیر خواهد گذاشت. همچنین، نقدی بر توجیهات بعضی از عالمان مسلمان با گرایش‌های نوصدرایی خواهد بود که کوشیده بودند صدورِ ذیل دعا را «از لسانِ غیرمعصوم!» ناممکن بدانند. کاربست این روش در بررسی متن قرآن نیز می‌تواند نتایج جالب توجهی به دنبال داشته باشد.
📗 بخش‌هایی از مطالب این یادداشت برگرفته از متن مقاله است. برای دسترسی به مقاله بنگرید به:
خانی، حامد (فرهنگ مهروش). "دفاع از اصالت ادعیه‌ی اهل بیت: مطالعه‌ی موردی دعای عرفه." دوفصلنامه حدیث‌پژوهی ۱۰ (۱۳۹۲): ۵۷−۹۴.
📗 برای دسترسی به پژوهش‌های حامد خانی (فرهنگ مهروش) به شبکه‌ی تلگرامی ایشان رجوع کنید:
@FarhangeRvesh
#دین‌پژوهی #حدیث‌پژوهی #دعای_عرفه #حامد_خانی #فرهنگ_مهروش
#Religious_Studies #Hadith_Studies #Arafah_Prayer #Hamed_Khani #Farhang_Mehrvash
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/24
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 حامد خانی (فرهنگ مهروش) دانشیار در رشته‌ی مطالعات قرآن و حدیث است. او نگارنده‌ی کتاب تحسین‌شده‌ی «تاریخ فقه اسلامی در سده‌های نخستین» و سرویراستار کتاب نوآورانه‌ی «قرآن‌پژوهی و تاریخ انگاره‌ها» است. از او مقاله‌های متعددی منتشر شده است. درس‌گفتار «انسان‌شناسی»…
🔍 سوره‌های بلند مدنی قرآن: محصولی از ترکیب‌ها و ویرایش‌هایی متأخر و لایه‌لایه بر روی هسته‌ای اولیه
✨ تازه‌های نشر | روش‌شناسی
📌 معرفی کتاب «جداکننده‌های ساختاری در قرآن» با ویراستاری ماریانا کِلار، منتشر شده در ۲۰۲۱ میلادی
بخش ۱ از ۲
🔻 مطالعات اخیر در قرآن‌پژوهی، علاقه‌ی روزافزونی را به مفهوم «سوره» و بخش‌ها و قطعه‌های ساختاریِ درونی سوره‌ها به‌مثابه‌ی واحدهای ساختارِ ادبی قرآنی نشان می‌دهند. کتاب «جداکننده‌های ساختاری در قرآن» در همین راستا گستره‌ی وسیعی از رهیافت‌های معاصر به ساختارهای ادبی و ویرایشی قرآن در سطح سوره و در سطح بخش‌ها و قطعه‌های درون سوره‌ها را به نمایش می‌گذارد. این کتاب را انتشارات راتلج چندین روز پیش از انتشار این یادداشت، در سال جاری میلادی، یعنی ۲۰۲۱، در ۴۱۸ صفحه منتشر کرده است.
🔻 کتاب در سه بخش سامان یافته است. بخش یکم با عنوان «ساختارهایِ ادبی رقیب» در سه فصل دربردارنده‌ی مجموعه‌ای از نمونه‌کاوی‌هایی است که هریک بر بررسی ساختارِ ادبی یکی از سوره‌های قرآن تمرکز دارند:
۱. بررسی و تحلیل ساختار سوره‌ی آل‌عمران؛
۲. بررسی ساختارهای رقیب در سوره‌ی علق و مقایسه‌ی آن با ساختار ادبی بخش‌هایی از تلمود بابِلی؛ و
۳. بررسی ساختار حلقوی سوره‌ی مریم.
🔻 بخش دوم با عنوان «نشانگرهای ساختاری و نقش‌نماهای کلامی در مقیاس کوچک» در سه فصل به بررسی ویژگی‌های برجسته‌ی ساختارِ ادبی در متن قرآن می‌پردازد:
۱. کارکردِ ساختاری قَسَم‌های قرآنی و بررسی تغییر کارکرد آنها از دوره‌ی «مکه‌ی متقدّم» تا «مکه‌ی میانی» و «مکه‌ی متأخر» که در دو دوره‌ی اخیر متن قرآن زمینه‌های بایبلی خود را بیشتر آشکار می‌کند و می‌کوشد که به مسیحیان و یهودیان نزدیک‌تر شود؛
۲. نقش تکرارشدنِ ترکیب‌هایِ زبانی که وزن، سجع، و صرف (ریخت) یکسان یا مشابه دارند به منظور ایجاد بافتار و پیوستگی در سوره‌ها؛ و
۳. تأثیرِ ساختاریِ حروف ربط و نقش‌نماهای کلامی [connectives] و نشانگرهای گفتمان [discourse markers] در سوره‌ها و بررسی موردیِ آنها در سوره‌ی طه.
🔻 بخش سوم کتاب با عنوان «مسأله‌ی سوره‌های ترکیبی» نظریه‌های متفاوت دربارهی پیوستگی یا گسستگی درونی سوره‌ها را در کنار هم می‌گذارد و بررسی می‌کند. سه نظریه‌ی اصلی عبارتند از: (۱) گسستگیِ اولیه‌ی متن بعضی از سوره‌های قرآن و ترکیب‌شدگیِ بعدی آنها برای تشکیل یک سوره‌ی واحد؛ (۲) پیوستگی قطعاتِ درونیِ سوره‌ها با توجه به حروف ربط؛ و (۳) ویرایش سنگین متونِ اولیه برای ساخت سوره‌های ترکیبی. هریک از فصول این بخش به یکی از این نظریه‌ها پرداخته‌اند و شواهد و یافته‌های بسیار جالب‌توجهی ارائه کرده‌اند:
۱. بررسی یکپارچگی یا ترکیب‌شدگی سوره‌هایی که با قَسَم‌های پیاپی آغاز می‌شوند؛
۲. بررسی پیوستگیِ ساختاریِ قرآن؛ و
۳. کاوشی که نشان‌دهنده‌ی وجود لایه‌های ویرایشی درون سوره‌ی نساء و سوره‌ی مائده است.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
✨ تازه‌های نشر | روش‌شناسی
📌 معرفی کتاب «جداکننده‌های ساختاری در قرآن» با ویراستاری ماریانا کِلار، منتشر شده در ۲۰۲۱ میلادی
بخش ۱ از ۲
🔻 مطالعات اخیر در قرآن‌پژوهی، علاقه‌ی روزافزونی را به مفهوم «سوره» و بخش‌ها و قطعه‌های ساختاریِ درونی سوره‌ها به‌مثابه‌ی واحدهای ساختارِ ادبی قرآنی نشان می‌دهند. کتاب «جداکننده‌های ساختاری در قرآن» در همین راستا گستره‌ی وسیعی از رهیافت‌های معاصر به ساختارهای ادبی و ویرایشی قرآن در سطح سوره و در سطح بخش‌ها و قطعه‌های درون سوره‌ها را به نمایش می‌گذارد. این کتاب را انتشارات راتلج چندین روز پیش از انتشار این یادداشت، در سال جاری میلادی، یعنی ۲۰۲۱، در ۴۱۸ صفحه منتشر کرده است.
🔻 کتاب در سه بخش سامان یافته است. بخش یکم با عنوان «ساختارهایِ ادبی رقیب» در سه فصل دربردارنده‌ی مجموعه‌ای از نمونه‌کاوی‌هایی است که هریک بر بررسی ساختارِ ادبی یکی از سوره‌های قرآن تمرکز دارند:
۱. بررسی و تحلیل ساختار سوره‌ی آل‌عمران؛
۲. بررسی ساختارهای رقیب در سوره‌ی علق و مقایسه‌ی آن با ساختار ادبی بخش‌هایی از تلمود بابِلی؛ و
۳. بررسی ساختار حلقوی سوره‌ی مریم.
🔻 بخش دوم با عنوان «نشانگرهای ساختاری و نقش‌نماهای کلامی در مقیاس کوچک» در سه فصل به بررسی ویژگی‌های برجسته‌ی ساختارِ ادبی در متن قرآن می‌پردازد:
۱. کارکردِ ساختاری قَسَم‌های قرآنی و بررسی تغییر کارکرد آنها از دوره‌ی «مکه‌ی متقدّم» تا «مکه‌ی میانی» و «مکه‌ی متأخر» که در دو دوره‌ی اخیر متن قرآن زمینه‌های بایبلی خود را بیشتر آشکار می‌کند و می‌کوشد که به مسیحیان و یهودیان نزدیک‌تر شود؛
۲. نقش تکرارشدنِ ترکیب‌هایِ زبانی که وزن، سجع، و صرف (ریخت) یکسان یا مشابه دارند به منظور ایجاد بافتار و پیوستگی در سوره‌ها؛ و
۳. تأثیرِ ساختاریِ حروف ربط و نقش‌نماهای کلامی [connectives] و نشانگرهای گفتمان [discourse markers] در سوره‌ها و بررسی موردیِ آنها در سوره‌ی طه.
🔻 بخش سوم کتاب با عنوان «مسأله‌ی سوره‌های ترکیبی» نظریه‌های متفاوت دربارهی پیوستگی یا گسستگی درونی سوره‌ها را در کنار هم می‌گذارد و بررسی می‌کند. سه نظریه‌ی اصلی عبارتند از: (۱) گسستگیِ اولیه‌ی متن بعضی از سوره‌های قرآن و ترکیب‌شدگیِ بعدی آنها برای تشکیل یک سوره‌ی واحد؛ (۲) پیوستگی قطعاتِ درونیِ سوره‌ها با توجه به حروف ربط؛ و (۳) ویرایش سنگین متونِ اولیه برای ساخت سوره‌های ترکیبی. هریک از فصول این بخش به یکی از این نظریه‌ها پرداخته‌اند و شواهد و یافته‌های بسیار جالب‌توجهی ارائه کرده‌اند:
۱. بررسی یکپارچگی یا ترکیب‌شدگی سوره‌هایی که با قَسَم‌های پیاپی آغاز می‌شوند؛
۲. بررسی پیوستگیِ ساختاریِ قرآن؛ و
۳. کاوشی که نشان‌دهنده‌ی وجود لایه‌های ویرایشی درون سوره‌ی نساء و سوره‌ی مائده است.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
👍1