🖼 راست، بالا| نشریه‌ی مطالعات قرآنی (نشر دانشگاه اِدینبرا)
راست، پایین | البیان: نشریه‌ی مطالعات قرآن و حدیث (نشر بریل)
چپ | نشریه‌ی انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی
@anqanotes
راست، پایین | البیان: نشریه‌ی مطالعات قرآن و حدیث (نشر بریل)
چپ | نشریه‌ی انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی
@anqanotes
🔍 آیا عبارات فقهی قرآن ریشه در متون مسیحی دارند؟
✨ نقّادی منابع: کتاب آموزه‌های حواریون (Didascalia Apostolorum)
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
🔻 در حدود سال‌های ۲۳۰ میلادی، کشیشی یونانی در شمال سوریه کتابی نوشته است در اخلاق مسیحیت، که بعدها به نام آموزه‌های حواریون مشهور شده است. یعنی اندک‌اندک این باور ریشه دوانده که کتاب شامل احادیث یا تعالیم مستقیم حواریون و شاگردان مسیح است که به سال پنجاه میلادی جمع شده؛ که چنین نیست.
🔻 متن این رساله در پایان قرن چهارم میلادی بازبینی شده [بیش از ۲۰۰ سال پیش از اسلام] و در مجموعه مکتوبات رسمی کلیسای شرقی جای گرفته است. اصل متن یونانی اینک از دست رفته، امّا ترجمه‌ی لاتینی و سُریانی آن از زمانهای خیلی دور رایج بوده چنان که هم‌اینک دست‌نوشته‌ی سریانی کهنی از آن به تاریخ ۶۸۳ میلادی، معادل شصت هجری، باقی‌ست. چنان که آمد متن در سوریه‌ی عهد پساباستان [باستان متأخر] رایج بوده و از آنجا هم احتمالاً نزد مسیحیان شبه جزیره در عهد شکل‌گیری قرآن و اسلام. مجملش گفتیم...
🔻 بخش سوم کتاب مربوط است به «اصول اخلاقی زنان مسیحی و این که باید تنها رضایت همسر خویش را پیش چشم داشته باشند». سخن با نوعی «الرّجال قوّامون علی النساء» آغاز می‌شود: «باشد که زنان مطیع مردان باشند، چرا که مرد پیشوای زن است و پیشوای مردِ دین‌دار مسیح است...». همین بخش قطعه‌ای دارد که به شکل قابل توجّهی، در لفظ و معنی، با آیه‌ی سی و یکم سوره‌ی نور نزدیک است. ترجمه انگلیسی آن را آوردم و نقاط تقارب را می‌بینیم در همین قطعه‌ی کوتاه:
🔆 از زنان می‌خواهد که در بازار خود را بپوشانند (وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنّ ...)
🔆 سرمه نکشند، آرایش نکنند و زیبایی خود را آشکار نکنند (وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ ...)
🔆 این که در بازار نگاه فروگیرند و چشم بر این و آن نداشته باشند (يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ ...)
🔆 و این که زیبایی خود را فقط برای همسر خود حفظ کنند ... (وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ ...)
🔻و البته آنچه در ترجمه دیده نمی‌شود آن است که برای کلمه‌ی همسر، در متن سریانی هم، «بعل» آمده است، چنان که در قرآن ...
نشان تاثیر مستقیم است یا صرفاً انعکاس «محیط فقهی» و احکام عصر بر قرآن، مانند بسیاری دیگر از عقاید و اساطیر و رسوم؟ برخی از پژوهشگران، چون دیوید پاورز [و هُلگِر زِلِنتاین]، این کتاب را یکی از منابع فقهی قرآن دانسته‌اند یا دست کم منبعی که بر آن تاثیر گذاشته است.
📖 قرآن، سوره‌ی نور، آیه‌ی ۳۱:
وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَىٰ جُيُوبِهِنَّ وَ لَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ ...
و به زنان با ايمان بگو: «ديدگان خود را فرو بندند و پاكدامنى ورزند و زيورهاى خود را آشكار نگردانند مگر آنچه كه طبعاً از آن پيداست. و بايد روسرى خود را بر گردن خويش اندازند، و زيورهايشان را جز براى شوهرانشان ... آشکار نکنند ... [محمدمهدی فولادوند]
📚 آموزه‌های حواریون، فصل ۳، آموزه‌ی ۸، بند ۲۵:
Thou therefore who art a Christian, do not be like such women, but if thou wishest to be faithful, please thy husband only, and when thou walkest in the market-place, cover thy head with thy garment, that by thy veil the greatness of thy beauty may be covered; do not adorn the face of thine eyes, but look down and walk veiled ...
#قرآن #بایبل #احکام #مجید_سلیمانی
🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/10
✨ نقّادی منابع: کتاب آموزه‌های حواریون (Didascalia Apostolorum)
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
🔻 در حدود سال‌های ۲۳۰ میلادی، کشیشی یونانی در شمال سوریه کتابی نوشته است در اخلاق مسیحیت، که بعدها به نام آموزه‌های حواریون مشهور شده است. یعنی اندک‌اندک این باور ریشه دوانده که کتاب شامل احادیث یا تعالیم مستقیم حواریون و شاگردان مسیح است که به سال پنجاه میلادی جمع شده؛ که چنین نیست.
🔻 متن این رساله در پایان قرن چهارم میلادی بازبینی شده [بیش از ۲۰۰ سال پیش از اسلام] و در مجموعه مکتوبات رسمی کلیسای شرقی جای گرفته است. اصل متن یونانی اینک از دست رفته، امّا ترجمه‌ی لاتینی و سُریانی آن از زمانهای خیلی دور رایج بوده چنان که هم‌اینک دست‌نوشته‌ی سریانی کهنی از آن به تاریخ ۶۸۳ میلادی، معادل شصت هجری، باقی‌ست. چنان که آمد متن در سوریه‌ی عهد پساباستان [باستان متأخر] رایج بوده و از آنجا هم احتمالاً نزد مسیحیان شبه جزیره در عهد شکل‌گیری قرآن و اسلام. مجملش گفتیم...
🔻 بخش سوم کتاب مربوط است به «اصول اخلاقی زنان مسیحی و این که باید تنها رضایت همسر خویش را پیش چشم داشته باشند». سخن با نوعی «الرّجال قوّامون علی النساء» آغاز می‌شود: «باشد که زنان مطیع مردان باشند، چرا که مرد پیشوای زن است و پیشوای مردِ دین‌دار مسیح است...». همین بخش قطعه‌ای دارد که به شکل قابل توجّهی، در لفظ و معنی، با آیه‌ی سی و یکم سوره‌ی نور نزدیک است. ترجمه انگلیسی آن را آوردم و نقاط تقارب را می‌بینیم در همین قطعه‌ی کوتاه:
🔆 از زنان می‌خواهد که در بازار خود را بپوشانند (وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنّ ...)
🔆 سرمه نکشند، آرایش نکنند و زیبایی خود را آشکار نکنند (وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ ...)
🔆 این که در بازار نگاه فروگیرند و چشم بر این و آن نداشته باشند (يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ ...)
🔆 و این که زیبایی خود را فقط برای همسر خود حفظ کنند ... (وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ ...)
🔻و البته آنچه در ترجمه دیده نمی‌شود آن است که برای کلمه‌ی همسر، در متن سریانی هم، «بعل» آمده است، چنان که در قرآن ...
نشان تاثیر مستقیم است یا صرفاً انعکاس «محیط فقهی» و احکام عصر بر قرآن، مانند بسیاری دیگر از عقاید و اساطیر و رسوم؟ برخی از پژوهشگران، چون دیوید پاورز [و هُلگِر زِلِنتاین]، این کتاب را یکی از منابع فقهی قرآن دانسته‌اند یا دست کم منبعی که بر آن تاثیر گذاشته است.
📖 قرآن، سوره‌ی نور، آیه‌ی ۳۱:
وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَىٰ جُيُوبِهِنَّ وَ لَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ ...
و به زنان با ايمان بگو: «ديدگان خود را فرو بندند و پاكدامنى ورزند و زيورهاى خود را آشكار نگردانند مگر آنچه كه طبعاً از آن پيداست. و بايد روسرى خود را بر گردن خويش اندازند، و زيورهايشان را جز براى شوهرانشان ... آشکار نکنند ... [محمدمهدی فولادوند]
📚 آموزه‌های حواریون، فصل ۳، آموزه‌ی ۸، بند ۲۵:
Thou therefore who art a Christian, do not be like such women, but if thou wishest to be faithful, please thy husband only, and when thou walkest in the market-place, cover thy head with thy garment, that by thy veil the greatness of thy beauty may be covered; do not adorn the face of thine eyes, but look down and walk veiled ...
#قرآن #بایبل #احکام #مجید_سلیمانی
🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/10
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
👍1
🔍 کازیمیرسکی: مترجم قرآن به زبان فرانسوی
✨ معرفی تازههای نشر | ویراستی تازه از ترجمه‌ای کهن از قرآن به زبان فرانسوی
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
🔻 همین امسال بود که ترجمهٔ قرآن کازیمیرسکی، بعد از صد و پنجاه سال، دوباره منتشر شد، یعنی آن ویرایش درست همراه با توضیحات. من پیشتر در چند یادداشت از کارهای کازیمیرسکی، این شرق‌شناس قرن نوزدهمی گفته‌ام. آلبرت کازیمیرسکی آلمانی‌تبار امّا ساکن لهستان بود که پس از شرکت در شورشی علیه سلطه تزارها به سال ۱۸۳۰ میلادی، به فرانسه گریخت و در آنجا هم مطالعات شرق‌شناسی خود را ادامه داد. بعد دُرُگمان، یا ترجمان دولت فرانسه در عثمانی شد و از آنجا به سفارت فرانسه در ایران آمد.
🔻 بعد هم که به اروپا بازگشت همچنان روابط خود را با ایرانیان حفظ کرد. دیوان منوچهری را تصحیح و ترجمه کرده است و از قضا ترجمهٔ او بود که مرا به معنی موجّه آن بیت منوچهری رهنمون کرد «حکیمان زمانه راست گفتند، که جاهل گردد اندر عشق عاقل...». دیگر کتاب «گفتگوهای فرانسه-فارسی، با پیشگفتاری از دستور زبان فارسی همره با واژه‌نامه» که دیباچه بسیار جالبی دارد همراه با فرهنگ لغتی پانصد برگی و بعد البته محاورات او با برخی ادیبان آن روز ایران، دیگر فرهنگ لغت فرانسه عربی و در نهایت برسیم به همین ترجمه قرآن...
🔻 او این ترجمه را قبل از سفر به ایران برای مجموعه‌ای به نام «کتاب‌های مقدّس شرق» تهیه کرد منتهی سفر به او فرصت بازبینی نداد. ناشر کتاب را به سال ۱۸۴۰ با مقدمه خود منتشر کرد. در این فاصله کازیمیرسکی ترجمه را بازنگری کلّی کرد و علاوه بر آن پانویس‌های مختلفی بر آیات آورد که با توجه به نگاه دقیق و باریک‌بینانه او هنوز خواندنی هستند. همچنین مقدّمه‌ای در باب قرآن و حوادث حیات پیامبر بر آن افزود که اینک، مثل هر متن پژوهشی دیگری، باید آن را در بستر زمانی خویش دید. آن کتاب در مجموعه‌ای در ۱۸۶۵ منتشر شد منتهی به طرز غریبی دیده نشد و همان چاپ ۱۸۴۰ رواج کلّی یافت و تا همین اواخر هم به عنوان ترجمه اصلی شناخته می‌شد و حتی محمد ارکون هم در کتابی که در باب قرآن دارد از آن ترجمه استفاده کرده است.
🔻 گویی سرنوشت این ترجمه هم، در تنگنای سفر، مثل حکایت همان منوچهری است در گفتگو با نگار خود، که کازیمیرسکی به فرانسه بازگردانده بود:
نگار من، چو حال من چنین دید / ببارید از مژه باران وابل...
مرا گفت: ای ستمکاره به جایم / به کام حاسدم کردی و عاذل
چه دانم من که بازآیی تو یا نه / بدانگاهی که باز آید قوافل
تو را کامل همی دیدم به هر کار / ولیکن نیستی در عشقْ کامل
حکیمان زمانه راست گفتند / که جاهل گردد اندر عشق، عاقل
نگار خویش را گفتم: نگارا / نی‌ام من در فنون عشق جاهل
ولیکن اوستادان مجرَّب / چنین گفتند در کُتْبِ اوایل
که عاشق قدر وصل آنگاه داند / که عاجز گردد از هجران عاجل
بدین زودی ندانستم که ما را / سفر باشد به عاجل یا به آجل
ولیکن اتّفاق آسمانی / کند تدبیرهای مرد باطل...
🔻 آن ترجمه در سفر، و در میان فرو هلیدن خیمه‌ها و طبل و تبیره قوافل و محامل و رواحل گم شد تا بعد صد و پنجاه سال، ژاکلین شَبّی، که از او هم نوشته‌ایم، در نهایت نسخه منقّح ترجمه نهایی کازیمیرسکی را همراه با مقدّمات و پانویس‌ها دوباره بازیافت و منتشر کرد و به منزل رساند.
#قرآن #ترجمه #کازیمیرسکی #مجید_سلیمانی
🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/9
✨ معرفی تازههای نشر | ویراستی تازه از ترجمه‌ای کهن از قرآن به زبان فرانسوی
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
🔻 همین امسال بود که ترجمهٔ قرآن کازیمیرسکی، بعد از صد و پنجاه سال، دوباره منتشر شد، یعنی آن ویرایش درست همراه با توضیحات. من پیشتر در چند یادداشت از کارهای کازیمیرسکی، این شرق‌شناس قرن نوزدهمی گفته‌ام. آلبرت کازیمیرسکی آلمانی‌تبار امّا ساکن لهستان بود که پس از شرکت در شورشی علیه سلطه تزارها به سال ۱۸۳۰ میلادی، به فرانسه گریخت و در آنجا هم مطالعات شرق‌شناسی خود را ادامه داد. بعد دُرُگمان، یا ترجمان دولت فرانسه در عثمانی شد و از آنجا به سفارت فرانسه در ایران آمد.
🔻 بعد هم که به اروپا بازگشت همچنان روابط خود را با ایرانیان حفظ کرد. دیوان منوچهری را تصحیح و ترجمه کرده است و از قضا ترجمهٔ او بود که مرا به معنی موجّه آن بیت منوچهری رهنمون کرد «حکیمان زمانه راست گفتند، که جاهل گردد اندر عشق عاقل...». دیگر کتاب «گفتگوهای فرانسه-فارسی، با پیشگفتاری از دستور زبان فارسی همره با واژه‌نامه» که دیباچه بسیار جالبی دارد همراه با فرهنگ لغتی پانصد برگی و بعد البته محاورات او با برخی ادیبان آن روز ایران، دیگر فرهنگ لغت فرانسه عربی و در نهایت برسیم به همین ترجمه قرآن...
🔻 او این ترجمه را قبل از سفر به ایران برای مجموعه‌ای به نام «کتاب‌های مقدّس شرق» تهیه کرد منتهی سفر به او فرصت بازبینی نداد. ناشر کتاب را به سال ۱۸۴۰ با مقدمه خود منتشر کرد. در این فاصله کازیمیرسکی ترجمه را بازنگری کلّی کرد و علاوه بر آن پانویس‌های مختلفی بر آیات آورد که با توجه به نگاه دقیق و باریک‌بینانه او هنوز خواندنی هستند. همچنین مقدّمه‌ای در باب قرآن و حوادث حیات پیامبر بر آن افزود که اینک، مثل هر متن پژوهشی دیگری، باید آن را در بستر زمانی خویش دید. آن کتاب در مجموعه‌ای در ۱۸۶۵ منتشر شد منتهی به طرز غریبی دیده نشد و همان چاپ ۱۸۴۰ رواج کلّی یافت و تا همین اواخر هم به عنوان ترجمه اصلی شناخته می‌شد و حتی محمد ارکون هم در کتابی که در باب قرآن دارد از آن ترجمه استفاده کرده است.
🔻 گویی سرنوشت این ترجمه هم، در تنگنای سفر، مثل حکایت همان منوچهری است در گفتگو با نگار خود، که کازیمیرسکی به فرانسه بازگردانده بود:
نگار من، چو حال من چنین دید / ببارید از مژه باران وابل...
مرا گفت: ای ستمکاره به جایم / به کام حاسدم کردی و عاذل
چه دانم من که بازآیی تو یا نه / بدانگاهی که باز آید قوافل
تو را کامل همی دیدم به هر کار / ولیکن نیستی در عشقْ کامل
حکیمان زمانه راست گفتند / که جاهل گردد اندر عشق، عاقل
نگار خویش را گفتم: نگارا / نی‌ام من در فنون عشق جاهل
ولیکن اوستادان مجرَّب / چنین گفتند در کُتْبِ اوایل
که عاشق قدر وصل آنگاه داند / که عاجز گردد از هجران عاجل
بدین زودی ندانستم که ما را / سفر باشد به عاجل یا به آجل
ولیکن اتّفاق آسمانی / کند تدبیرهای مرد باطل...
🔻 آن ترجمه در سفر، و در میان فرو هلیدن خیمه‌ها و طبل و تبیره قوافل و محامل و رواحل گم شد تا بعد صد و پنجاه سال، ژاکلین شَبّی، که از او هم نوشته‌ایم، در نهایت نسخه منقّح ترجمه نهایی کازیمیرسکی را همراه با مقدّمات و پانویس‌ها دوباره بازیافت و منتشر کرد و به منزل رساند.
#قرآن #ترجمه #کازیمیرسکی #مجید_سلیمانی
🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/9
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
👍1
✨ یادداشت‌های عنقاء در ۶ ماه گذشته ✨
در چند فرسته‌ی بعدی، فهرستی از یادداشت‌هایی که در ۶ ماه گذشته در عنقاء منتشر شده‌اند را در سه زمینه آورده‌ام و برای هر یادداشت چکیده‌ای مختصر نوشته‌ام:
🔅 کتاب‌شناسی و معرفی منابع
🔅 نقّادی منابع و روش‌شناسی
🔅 معرفی تازههای نشر، همایش‌ها، و نشریه‌ها
این فهرست در شبکه/دالان «سیاهه‌ی عنقاء» نیز در دسترس است و مرتب به‌روزرسانی خواهد شد.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
در چند فرسته‌ی بعدی، فهرستی از یادداشت‌هایی که در ۶ ماه گذشته در عنقاء منتشر شده‌اند را در سه زمینه آورده‌ام و برای هر یادداشت چکیده‌ای مختصر نوشته‌ام:
🔅 کتاب‌شناسی و معرفی منابع
🔅 نقّادی منابع و روش‌شناسی
🔅 معرفی تازههای نشر، همایش‌ها، و نشریه‌ها
این فهرست در شبکه/دالان «سیاهه‌ی عنقاء» نیز در دسترس است و مرتب به‌روزرسانی خواهد شد.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ یادداشت‌های عنقاء در ۶ ماه گذشته ✨
📂 زمینه: کتاب‌شناسی و معرفی منابع
بخش ۱ از ۲
🔗 قرآن و بافتار بایبلی آن (جزء ۱ تا جزء ۳۰)
مجموعه‌ای شامل بیش از ۱۰۰ یادداشت که به معرفی کتاب «قرآن و بایبل: متن و تفسیر» نوشته‌ی گابرییِل سعید رِینولدز می‌پردازند. هر روز در ماه رمضان ۱۴۴۱ ق دربارهی ارتباط بینامتنیِ قرآن با متون بایبلی و پسابایبلی مطالبی نوشتم. این یادداشت‌ها دربردارنده‌ی ارجاعات متعدد و متنوعی از متن قرآن به زیرمتن‌های بایبلی‌اش می‌باشند.
🔗 تاریخ جمع‌آوری قرآن و تبعات آن بر روش «تفسیر قرآن به قرآن»
این یادداشت چکیده‌ای است از مقاله‌ی «اماکنِ مقدسِ عمومی، اشتراکی، و مصادره‌شده: در باب منابعِ برخی فقره‌های قرآنی» نوشته‌ی گیوم دی. نویسنده در این مقاله ادعا کرده است که نمی‌توان همواره بخش‌هایی از قرآن را در پرتوی بخش‌های دیگری از قرآن سنجید یا فهمید (چالشی پیش روی روش تفسیر قرآن به قرآن)؛ و نمی‌توان همواره سیره‌ی پیامبر را بر آیه‌ها و سوره‌ها منطبق کرد و نمی‌توان همواره از سیره برای فهم یا تفسیر قرآن بهره برد (چالشی پیش روی تفسیر قرآن با روایاتِ سیره و روایاتِ شأن نزول).
🔗 تلفیق دو روایت جداگانه دربارهی عیسی در متون پسابایبلی در یک روایتِ زمان‌پریشانه در قرآن
این یادداشت چکیده‌ای است از مقاله‌ی «عید میلادِ مسیح در قرآن: گزارشِ قرآن از ولادت عیسی و سنت محلی فلسطین» نوشته‌ی اِستِفِن شومِیکِر. نویسنده نشان داده است که روایتِ قرآن از ولادت عیسی در سوره‌ی مریم تلفیقی زمان‌پریشانه از دو سنّت و روایتِ کاملا جدا از هم در مسیحیت است اما در قرآن این‌گونه تصویر شده است که در یک زمان روی داده‌اند؛ زیرا آن دو روایت دربارهی دو رویداد جداگانه با فاصله‌ی چند سال‌اند که از قضا در یک مکان اتفاق افتاده‌اند، و مسیحیان آن دو رویداد را در همان مکان و در زمان‌هایی نزدیک به هم گرامی می‌دارند. اما نویسنده‌ی قرآن، شاید بی‌اطلاع از این مسأله، هر دو رویداد را با هم آمیخته است. همین مطلب نقطه‌ی عزیمتی می‌شود تا نویسنده بنا بر شواهد و فرضیه‌ای که ارائه می‌کند، ادعا کند که یا پیامبر اسلام بیشتر از آنچه در روایت‌های اسلامی گفته شده است زنده بوده است، یا پس از درگذشت پیامبر بخش‌هایی به متن قرآن افزوده شده است.
🔗 حرکت نصر ابوزید از «قرآن به‌مثابه‌ی متن» به سوی «قرآن به مثابه‌ی مجموعه‌ای از گفتمانها»
این یادداشت که به مناسبت دهمین سالگرد درگذشت نصر حامد ابوزید، قرآن‌پژوه مسلمان مصری نوشته شده است، چکیده‌ای است از یکی از آخرین نوشته‌های ابوزید به عنوان «به سوی فهم جهان‌بینی قرآن». ابوزید در این نوشته، سیر تحول فکری خود دربارهی قرآن و اسلام را از کودکی تا زمان نگارش مقاله (حدود دو سال پیش از درگذشتش) مکتوب کرده است و آخرین منزلگاه فکری‌اش در نگرش به قرآن را «قرآن به‌مثابه‌ی مجموعه‌ای از گفتمانها» دانسته است.
🔗 بازنویسی روایت ابراهیم: از اسحاق تا اسماعیل، از اورشلیم تا مکه، از بایبل تا قرآن
این یادداشت چکیده‌ای است از مقاله‌ی «القَواعِدَ مِنَ البَیْت» نوشته‌ی یوسف (جُزِف) ویتزتِم؛ و به بررسی آیه‌های ۱۲۷ تا ۱۲۹ از سوره‌ی بقره می‌پردازد. از نکات کلیدی که در مقاله‌ی ویتزتم به آن پرداخته شده است این مطلب است که میان روایات پسابایبلی دربارهی ابراهیم و ساختن قربانگاه و خانه‌ای برای خدا با کمک اسحاق در اورشلیم از یک‌سو، و روایت قرآن دربارهی ابراهیم و ساختن خانه‌ای برای خدا با کمک اسماعیل در مکه از سوی دیگر، شباهت‌های انکارناپذیری وجود دارد. گویی این روایت بنا بر اهداف پیامبر، برای اعراب بازنویسی و بومی‌سازی شده است.
🔗 فَأَتْبَعَ سَبَبًا: کیهان‌شناسی بایبلی-قرآنی و طناب‌های آسمانی برای رسیدن به سقفِ گنبد آسمان
این یادداشت چکیده‌ای است از مقاله‌ی «طناب‌های آسمانی و مرجعیت پیامبرانه در قرآن و بافتارِ آن در دوران باستانِ متأخر» نوشته‌ی کِوین فُن بِلَدِل. نویسنده در این مقاله کوشیده است تا نشان دهد که این واژه در کیهان‌شناسی قرآن معنایی ویژه دارد و در دورانِ باستانِ متأخر به معنای «طناب‌های آسمانی» بوده است. در باورهای کیهان‌شناختیِ مردمان آن دوران، با طناب‌های آسمانی می‌شده است به‌طور جسمانی یا روحانی بر سقفِ گنبدِ آسمان و بالاترین نقطه‌ی عالم، جایگاه خدا و فرشتگان، بالا رفت و از آنجا پیام آورد. نویسنده از متن سُریانی «افسانه‌ی اسکندر» که در قرآن در روایت ذوالقرنین بازگویی شده است بهره برده است و به طور ضمنی ریشه‌ها و منابعی که روایت ذوالقرنین در قرآن از آنها اقتباس شده است را نیز نشان داده است.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
📂 زمینه: کتاب‌شناسی و معرفی منابع
بخش ۱ از ۲
🔗 قرآن و بافتار بایبلی آن (جزء ۱ تا جزء ۳۰)
مجموعه‌ای شامل بیش از ۱۰۰ یادداشت که به معرفی کتاب «قرآن و بایبل: متن و تفسیر» نوشته‌ی گابرییِل سعید رِینولدز می‌پردازند. هر روز در ماه رمضان ۱۴۴۱ ق دربارهی ارتباط بینامتنیِ قرآن با متون بایبلی و پسابایبلی مطالبی نوشتم. این یادداشت‌ها دربردارنده‌ی ارجاعات متعدد و متنوعی از متن قرآن به زیرمتن‌های بایبلی‌اش می‌باشند.
🔗 تاریخ جمع‌آوری قرآن و تبعات آن بر روش «تفسیر قرآن به قرآن»
این یادداشت چکیده‌ای است از مقاله‌ی «اماکنِ مقدسِ عمومی، اشتراکی، و مصادره‌شده: در باب منابعِ برخی فقره‌های قرآنی» نوشته‌ی گیوم دی. نویسنده در این مقاله ادعا کرده است که نمی‌توان همواره بخش‌هایی از قرآن را در پرتوی بخش‌های دیگری از قرآن سنجید یا فهمید (چالشی پیش روی روش تفسیر قرآن به قرآن)؛ و نمی‌توان همواره سیره‌ی پیامبر را بر آیه‌ها و سوره‌ها منطبق کرد و نمی‌توان همواره از سیره برای فهم یا تفسیر قرآن بهره برد (چالشی پیش روی تفسیر قرآن با روایاتِ سیره و روایاتِ شأن نزول).
🔗 تلفیق دو روایت جداگانه دربارهی عیسی در متون پسابایبلی در یک روایتِ زمان‌پریشانه در قرآن
این یادداشت چکیده‌ای است از مقاله‌ی «عید میلادِ مسیح در قرآن: گزارشِ قرآن از ولادت عیسی و سنت محلی فلسطین» نوشته‌ی اِستِفِن شومِیکِر. نویسنده نشان داده است که روایتِ قرآن از ولادت عیسی در سوره‌ی مریم تلفیقی زمان‌پریشانه از دو سنّت و روایتِ کاملا جدا از هم در مسیحیت است اما در قرآن این‌گونه تصویر شده است که در یک زمان روی داده‌اند؛ زیرا آن دو روایت دربارهی دو رویداد جداگانه با فاصله‌ی چند سال‌اند که از قضا در یک مکان اتفاق افتاده‌اند، و مسیحیان آن دو رویداد را در همان مکان و در زمان‌هایی نزدیک به هم گرامی می‌دارند. اما نویسنده‌ی قرآن، شاید بی‌اطلاع از این مسأله، هر دو رویداد را با هم آمیخته است. همین مطلب نقطه‌ی عزیمتی می‌شود تا نویسنده بنا بر شواهد و فرضیه‌ای که ارائه می‌کند، ادعا کند که یا پیامبر اسلام بیشتر از آنچه در روایت‌های اسلامی گفته شده است زنده بوده است، یا پس از درگذشت پیامبر بخش‌هایی به متن قرآن افزوده شده است.
🔗 حرکت نصر ابوزید از «قرآن به‌مثابه‌ی متن» به سوی «قرآن به مثابه‌ی مجموعه‌ای از گفتمانها»
این یادداشت که به مناسبت دهمین سالگرد درگذشت نصر حامد ابوزید، قرآن‌پژوه مسلمان مصری نوشته شده است، چکیده‌ای است از یکی از آخرین نوشته‌های ابوزید به عنوان «به سوی فهم جهان‌بینی قرآن». ابوزید در این نوشته، سیر تحول فکری خود دربارهی قرآن و اسلام را از کودکی تا زمان نگارش مقاله (حدود دو سال پیش از درگذشتش) مکتوب کرده است و آخرین منزلگاه فکری‌اش در نگرش به قرآن را «قرآن به‌مثابه‌ی مجموعه‌ای از گفتمانها» دانسته است.
🔗 بازنویسی روایت ابراهیم: از اسحاق تا اسماعیل، از اورشلیم تا مکه، از بایبل تا قرآن
این یادداشت چکیده‌ای است از مقاله‌ی «القَواعِدَ مِنَ البَیْت» نوشته‌ی یوسف (جُزِف) ویتزتِم؛ و به بررسی آیه‌های ۱۲۷ تا ۱۲۹ از سوره‌ی بقره می‌پردازد. از نکات کلیدی که در مقاله‌ی ویتزتم به آن پرداخته شده است این مطلب است که میان روایات پسابایبلی دربارهی ابراهیم و ساختن قربانگاه و خانه‌ای برای خدا با کمک اسحاق در اورشلیم از یک‌سو، و روایت قرآن دربارهی ابراهیم و ساختن خانه‌ای برای خدا با کمک اسماعیل در مکه از سوی دیگر، شباهت‌های انکارناپذیری وجود دارد. گویی این روایت بنا بر اهداف پیامبر، برای اعراب بازنویسی و بومی‌سازی شده است.
🔗 فَأَتْبَعَ سَبَبًا: کیهان‌شناسی بایبلی-قرآنی و طناب‌های آسمانی برای رسیدن به سقفِ گنبد آسمان
این یادداشت چکیده‌ای است از مقاله‌ی «طناب‌های آسمانی و مرجعیت پیامبرانه در قرآن و بافتارِ آن در دوران باستانِ متأخر» نوشته‌ی کِوین فُن بِلَدِل. نویسنده در این مقاله کوشیده است تا نشان دهد که این واژه در کیهان‌شناسی قرآن معنایی ویژه دارد و در دورانِ باستانِ متأخر به معنای «طناب‌های آسمانی» بوده است. در باورهای کیهان‌شناختیِ مردمان آن دوران، با طناب‌های آسمانی می‌شده است به‌طور جسمانی یا روحانی بر سقفِ گنبدِ آسمان و بالاترین نقطه‌ی عالم، جایگاه خدا و فرشتگان، بالا رفت و از آنجا پیام آورد. نویسنده از متن سُریانی «افسانه‌ی اسکندر» که در قرآن در روایت ذوالقرنین بازگویی شده است بهره برده است و به طور ضمنی ریشه‌ها و منابعی که روایت ذوالقرنین در قرآن از آنها اقتباس شده است را نیز نشان داده است.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ یادداشت‌های عنقاء در ۶ ماه گذشته ✨
📂 زمینه: کتاب‌شناسی و معرفی منابع
بخش ۲ از ۲
🔗 قرآنِ محمد؟ یا قرآنِ محمد و دیگران؟
این یادداشت چکیده‌ای است از مقاله‌ی «قرآن و زِبَرمتنیت آن در پرتوی نقّادیِ ویرایشی» نوشته‌ی گیوم دی. نویسنده در این مقاله به بررسی پرسشی بنیادین دربارهی نحوه‌ی جمع‌آوری و تدوین قرآن می‌پردازد: آیا تنها گوینده‌ی مطالبی که بعدها به‌صورت مکتوب در‌آمده‌اند و ما امروزه با نام قرآن از آن یاد می‌کنیم «پیامبر اسلام» بوده است؟ یا پس از درگذشت پیامبر، کسانی دیگر نیز در طی فرآیند جمع‌آوری، تدوین، ویرایش، و رسمی‌سازی قرآن مطالبی به آن افزوده‌اند؟ پاسخ کوتاه او به این پرسش این است: به‌نظر می‌آید که تنها نویسنده‌ی قرآن پیامبر اسلام نیست، بلکه شواهدی در دست داریم که می‌توانند نشان بدهند که دیگران نیز پس از درگذشت محمد به متن قرآن افزوده‌اند.
🔗 ریشه‌های داستانِ اصحاب کهف در متونِ مسیحیّتِ سُریانی‌زبان
این یادداشت چکیده‌ای است از مقاله‌ی «داستان‌های مسیحی و قرآنِ عربی: اصحاب کهف در سوره‌ی کهف و در سنّت مسیحیِ سُریانی» نوشته‌ی سیدنی گریفیث. نویسنده می‌کوشد تا تأثیر متون آیینی و واعظانه‌ی مسیحیتِ سُریانی‌زبان بر قرآن را نشان بدهد. او، برای نمونه، داستان «اصحاب کهف» در قرآن را با افسانه‌های «خفتگانِ غار» و «جوانانِ اِفِسوس» که زیرمتن‌های آن داستان در متون مسیحیِ سُریانیِ پیشاقرآنی‌اند مقایسه می‌کند؛ و نشان می‌دهد که چگونه قرآن به‌منظور گفت‌وگو با مسیحیان هم‌عصرش و دیگر مخاطبان عرب‌زبان خود از آن روایت‌ها و افسانه‌ها وام گرفته است، اما این وام‌گیری در حدِ یک اقتباسِ ساده باقی نمانده است، بلکه قرآن آنها را آگاهانه در راستای اهداف خود شکل داده است و ویرایش کرده است.
🔗 آنچه از کتابِ خَنوخ در قرآن بازتاب یافته است
این یادداشت به معرفی کتاب خَنوخ پرداخته است. با آنکه کتاب خَنوخ در یهودیت جزء کتاب‌های قانونی و رسمیِ بایبلِ عبری محسوب نمی‌شود و یک کتاب پسابایبلی شمرده می‌شود، اما یهودیتِ غالب در اتیوپی و مسیحیتِ غالب در اریتره و اتیوپی، یعنی همسایگانِ آفریقایی شبه‌جزیره‌ی عربستان، این کتاب را جزء متون رسمی خود می‌دانسته‌اند. از این جهت این کتاب می‌توانسته تأثیر قابل ملاحظه‌ای بر فرهنگ اعراب و روایت‌های آنها داشته باشد که آثار آن را می‌توان در قرآن نیز مشاهده کرد که در این یادداشت فهرست شده‌اند.
🔗 فرضیه‌ای برای پروژه‌ی پیامبرانه‌ی محمد: فتح اورشلیم و برپایی حکومتِ آخر‌الزمانی
این یادداشت چکیده‌ای است از کتاب «آخر‌الزمانِ امپراتوری‌بنیاد: آخرت‌گراییِ حکومتی در دوران باستانِ متأخر و اسلامِ آغازین» نوشته‌ی استِفِن شومِیکِر. نویسنده در این کتاب دو ادعای اصلی دارد: (۱) هم جامعه‌ی اولیه‌ای که پیامبر آن را در حجاز بنیان نهاد، و هم گسترشِ امپراتوری‌گونه‌ی اسلام، کاملاً مبتنی بر آخر‌الزمان‌باوری و به قصدِ تشکیلِ حکومتی بوده است که آغازگرِ و راهنمایِ دورانِ فرجامِ تاریخ باشد، یعنی دورانی که آموزه‌های مسیحیِ مقبول نزد محمد آن را وعده داده بوده‌اند؛ و (۲) این نگاه، یعنی قریب‌الوقوع بودنِ فرجامِ تاریخ و سررسیدنِ آخر‌الزمان و آغازِ سلطنت خداوند/مسیحا/موعود، همانند آنچه در آموزه‌های موعودباورانه‌ی مسیحی آمده است، در سرزمین‌های حوزه‌ی مدیترانه و خاور نزدیک در سده‌هایی پیش از ظهور اسلام متداول و فراوان بوده است.
🔗 آیا عبارات فقهی قرآن ریشه در متون مسیحی دارند؟
این یادداشت که به قلم دین‌پژوه ارجمند، مجید سلیمانی، نگاشته شده است، و به معرفی اجمالی کتاب «آموزه‌های حواریون» و ارتباط آیه‌های فقهی قرآن با محتوای این کتاب می‌پردازد. نویسنده برای نمونه به مقایسه‌ی بخشی از این کتاب با آیه‌ی ۳۱ سوره‌ی نور می‌پردازد و مشابهت‌های این دو متن را نشان می‌دهد. این کتاب طبق نظر بعضی از پژوهشگران از متونی است که قرآن در باب مسائل فقهی از آن بهره برده و اقتباس کرده است.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
📂 زمینه: کتاب‌شناسی و معرفی منابع
بخش ۲ از ۲
🔗 قرآنِ محمد؟ یا قرآنِ محمد و دیگران؟
این یادداشت چکیده‌ای است از مقاله‌ی «قرآن و زِبَرمتنیت آن در پرتوی نقّادیِ ویرایشی» نوشته‌ی گیوم دی. نویسنده در این مقاله به بررسی پرسشی بنیادین دربارهی نحوه‌ی جمع‌آوری و تدوین قرآن می‌پردازد: آیا تنها گوینده‌ی مطالبی که بعدها به‌صورت مکتوب در‌آمده‌اند و ما امروزه با نام قرآن از آن یاد می‌کنیم «پیامبر اسلام» بوده است؟ یا پس از درگذشت پیامبر، کسانی دیگر نیز در طی فرآیند جمع‌آوری، تدوین، ویرایش، و رسمی‌سازی قرآن مطالبی به آن افزوده‌اند؟ پاسخ کوتاه او به این پرسش این است: به‌نظر می‌آید که تنها نویسنده‌ی قرآن پیامبر اسلام نیست، بلکه شواهدی در دست داریم که می‌توانند نشان بدهند که دیگران نیز پس از درگذشت محمد به متن قرآن افزوده‌اند.
🔗 ریشه‌های داستانِ اصحاب کهف در متونِ مسیحیّتِ سُریانی‌زبان
این یادداشت چکیده‌ای است از مقاله‌ی «داستان‌های مسیحی و قرآنِ عربی: اصحاب کهف در سوره‌ی کهف و در سنّت مسیحیِ سُریانی» نوشته‌ی سیدنی گریفیث. نویسنده می‌کوشد تا تأثیر متون آیینی و واعظانه‌ی مسیحیتِ سُریانی‌زبان بر قرآن را نشان بدهد. او، برای نمونه، داستان «اصحاب کهف» در قرآن را با افسانه‌های «خفتگانِ غار» و «جوانانِ اِفِسوس» که زیرمتن‌های آن داستان در متون مسیحیِ سُریانیِ پیشاقرآنی‌اند مقایسه می‌کند؛ و نشان می‌دهد که چگونه قرآن به‌منظور گفت‌وگو با مسیحیان هم‌عصرش و دیگر مخاطبان عرب‌زبان خود از آن روایت‌ها و افسانه‌ها وام گرفته است، اما این وام‌گیری در حدِ یک اقتباسِ ساده باقی نمانده است، بلکه قرآن آنها را آگاهانه در راستای اهداف خود شکل داده است و ویرایش کرده است.
🔗 آنچه از کتابِ خَنوخ در قرآن بازتاب یافته است
این یادداشت به معرفی کتاب خَنوخ پرداخته است. با آنکه کتاب خَنوخ در یهودیت جزء کتاب‌های قانونی و رسمیِ بایبلِ عبری محسوب نمی‌شود و یک کتاب پسابایبلی شمرده می‌شود، اما یهودیتِ غالب در اتیوپی و مسیحیتِ غالب در اریتره و اتیوپی، یعنی همسایگانِ آفریقایی شبه‌جزیره‌ی عربستان، این کتاب را جزء متون رسمی خود می‌دانسته‌اند. از این جهت این کتاب می‌توانسته تأثیر قابل ملاحظه‌ای بر فرهنگ اعراب و روایت‌های آنها داشته باشد که آثار آن را می‌توان در قرآن نیز مشاهده کرد که در این یادداشت فهرست شده‌اند.
🔗 فرضیه‌ای برای پروژه‌ی پیامبرانه‌ی محمد: فتح اورشلیم و برپایی حکومتِ آخر‌الزمانی
این یادداشت چکیده‌ای است از کتاب «آخر‌الزمانِ امپراتوری‌بنیاد: آخرت‌گراییِ حکومتی در دوران باستانِ متأخر و اسلامِ آغازین» نوشته‌ی استِفِن شومِیکِر. نویسنده در این کتاب دو ادعای اصلی دارد: (۱) هم جامعه‌ی اولیه‌ای که پیامبر آن را در حجاز بنیان نهاد، و هم گسترشِ امپراتوری‌گونه‌ی اسلام، کاملاً مبتنی بر آخر‌الزمان‌باوری و به قصدِ تشکیلِ حکومتی بوده است که آغازگرِ و راهنمایِ دورانِ فرجامِ تاریخ باشد، یعنی دورانی که آموزه‌های مسیحیِ مقبول نزد محمد آن را وعده داده بوده‌اند؛ و (۲) این نگاه، یعنی قریب‌الوقوع بودنِ فرجامِ تاریخ و سررسیدنِ آخر‌الزمان و آغازِ سلطنت خداوند/مسیحا/موعود، همانند آنچه در آموزه‌های موعودباورانه‌ی مسیحی آمده است، در سرزمین‌های حوزه‌ی مدیترانه و خاور نزدیک در سده‌هایی پیش از ظهور اسلام متداول و فراوان بوده است.
🔗 آیا عبارات فقهی قرآن ریشه در متون مسیحی دارند؟
این یادداشت که به قلم دین‌پژوه ارجمند، مجید سلیمانی، نگاشته شده است، و به معرفی اجمالی کتاب «آموزه‌های حواریون» و ارتباط آیه‌های فقهی قرآن با محتوای این کتاب می‌پردازد. نویسنده برای نمونه به مقایسه‌ی بخشی از این کتاب با آیه‌ی ۳۱ سوره‌ی نور می‌پردازد و مشابهت‌های این دو متن را نشان می‌دهد. این کتاب طبق نظر بعضی از پژوهشگران از متونی است که قرآن در باب مسائل فقهی از آن بهره برده و اقتباس کرده است.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ یادداشت‌های عنقاء در ۶ ماه گذشته ✨
📂 زمینه: نقّادی منابع و روش‌شناسی
🔗 بایبل چیست؟
این یادداشت برای آشنا ساختنِ مخاطبان با متون بایبلی نوشته شده است و شامل توضیحاتی دربارهی واژه‌های «بایبل»، «متون بایبلی»، «متون پسابایبلی»، و مصادیق آنها است.
🔗 تیغِ تیزِ ممیّزی [حتی] بر گردن کتاب‌های قرآن‌پژوهی و روایت‌های مسلمانان!
این یادداشت به نقد ممیزی‌ها و تنگ‌نظری‌ها در نشر آثار مرتبط با دین‌پژوهی و قرآن‌پژوهی پرداخته است و برای نمونه، پس از معرفی اجمالی کتاب «واژگان بیگانه‌ی قرآن» اثر آرتور جِفری، بندی از کتاب را در متن اصلی آن نشان می‌دهد که در ترجمه‌ی فارسی کاملاً حذف شده است. آن بخش، مبتنی بر نقل‌های اسلامی، به ارتباط پیامبر اسلام با واعظان مسیحی و کلیساهای شامی اشاره کرده است.
🔗 در میانه‌ی باورهای ایمانی و بی‌طرفیِ پژوهشی (یا چطور می‌توان تنها در چند خط تناقض‌گویی کرد!)
این یادداشت به بررسی مشکلی فراگیر در نوشتارهای موجود در حوزه‌ی دین‌پژوهی و قرآن پژوهی به زبان فارسی می‌پردازد. مشکلی که نویسندگان در نوشته‌هایشان، هم باورهای ایمانی خود را دخیل می‌کنند و هم می‌خواهند که پژوهشی بی‌طرفانه و منطبق با معیارهای علمی انجام بدهند. این رویکرد، در عمل بسیاری از محصولات (علی‌الادّعا) علمی و پژوهشی در این حوزه‌ها را به «بازتولید باورهای مؤمنانه در قالب‌های زیبای پژوهش‌ها و رهیافت‌های نوین» تبدیل کرده است.
🔗 فروکاستنِ دین برای شناختِ آن: ناشایسته؟ یا بایسته؟
این یادداشت در زمینه‌ی روش‌شناسی در دین‌پژوهی نوشته شده است، و به این نقد که "دین‌پژوهی، دین و پدیده‌های دینی را به علوم دیگر فرومی‌کاهد" پاسخ می‌دهد. پاسخ را می‌توان این‌گونه خلاصه کرد: "اگر بنا باشد که دین‌پژوهی بدون هیچگونه فروکاستنِ دین به دیگر حوزه‌ها انجام شود، آنگاه تنها کاری که برای دین‌پژوه باقی می‌ما‌ند چیزی جز تکرارِ آنچه مؤمنان باور دارند و می‌اندیشند و انجام می‌دهند نیست."
🔗 در میانه‌ی معیارهای علمی−پژوهشی و ارزش‌داوری‌های اخلاقی (یا چگونه به‌جای اینکه «چکیده بنویسیم» یک «چَکامه بِسُراییم»)
این یادداشت در نقد آشفتگی روش‌های پژوهش و نگارش در مقاله‌های به‌اصطلاح علمی−پژوهشی در زبان فارسی نوشته شده است؛ و برای نمونه بخشی از چکیده‌ی یک مقاله را نقد کرده است که یکی از معروفترین سخنرانان ایرانی و فارسی‌زبان در حوزه‌ی نهج‌البلاغه آن را در نشریه‌ای علمی-پژوهشی منتشر کرده است.
🔗 تاریخ وفات پیامبر اسلام: ۲ ربیع الأول، نه ۲۸ صفر
این یادداشت به معرفی اجمالی مقاله‌ای دربارهی تعیین تاریخ درگذشت پیامبر اسلام می‌پردازد. نویسنده‌ی مقاله نشان می‌دهد که درگذشت پیامبر اسلام در ۲ ربیع‌الأول واقع شده است، نه ۲۸ صفر. همچنین، دو پرسش بنیادی دربارهی علل اختلاف‌های موجود در تاریخ بسیاری از رویدادهای دینی و مذهبی نیز در این یادداشت مطرح شده‌اند.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
📂 زمینه: نقّادی منابع و روش‌شناسی
🔗 بایبل چیست؟
این یادداشت برای آشنا ساختنِ مخاطبان با متون بایبلی نوشته شده است و شامل توضیحاتی دربارهی واژه‌های «بایبل»، «متون بایبلی»، «متون پسابایبلی»، و مصادیق آنها است.
🔗 تیغِ تیزِ ممیّزی [حتی] بر گردن کتاب‌های قرآن‌پژوهی و روایت‌های مسلمانان!
این یادداشت به نقد ممیزی‌ها و تنگ‌نظری‌ها در نشر آثار مرتبط با دین‌پژوهی و قرآن‌پژوهی پرداخته است و برای نمونه، پس از معرفی اجمالی کتاب «واژگان بیگانه‌ی قرآن» اثر آرتور جِفری، بندی از کتاب را در متن اصلی آن نشان می‌دهد که در ترجمه‌ی فارسی کاملاً حذف شده است. آن بخش، مبتنی بر نقل‌های اسلامی، به ارتباط پیامبر اسلام با واعظان مسیحی و کلیساهای شامی اشاره کرده است.
🔗 در میانه‌ی باورهای ایمانی و بی‌طرفیِ پژوهشی (یا چطور می‌توان تنها در چند خط تناقض‌گویی کرد!)
این یادداشت به بررسی مشکلی فراگیر در نوشتارهای موجود در حوزه‌ی دین‌پژوهی و قرآن پژوهی به زبان فارسی می‌پردازد. مشکلی که نویسندگان در نوشته‌هایشان، هم باورهای ایمانی خود را دخیل می‌کنند و هم می‌خواهند که پژوهشی بی‌طرفانه و منطبق با معیارهای علمی انجام بدهند. این رویکرد، در عمل بسیاری از محصولات (علی‌الادّعا) علمی و پژوهشی در این حوزه‌ها را به «بازتولید باورهای مؤمنانه در قالب‌های زیبای پژوهش‌ها و رهیافت‌های نوین» تبدیل کرده است.
🔗 فروکاستنِ دین برای شناختِ آن: ناشایسته؟ یا بایسته؟
این یادداشت در زمینه‌ی روش‌شناسی در دین‌پژوهی نوشته شده است، و به این نقد که "دین‌پژوهی، دین و پدیده‌های دینی را به علوم دیگر فرومی‌کاهد" پاسخ می‌دهد. پاسخ را می‌توان این‌گونه خلاصه کرد: "اگر بنا باشد که دین‌پژوهی بدون هیچگونه فروکاستنِ دین به دیگر حوزه‌ها انجام شود، آنگاه تنها کاری که برای دین‌پژوه باقی می‌ما‌ند چیزی جز تکرارِ آنچه مؤمنان باور دارند و می‌اندیشند و انجام می‌دهند نیست."
🔗 در میانه‌ی معیارهای علمی−پژوهشی و ارزش‌داوری‌های اخلاقی (یا چگونه به‌جای اینکه «چکیده بنویسیم» یک «چَکامه بِسُراییم»)
این یادداشت در نقد آشفتگی روش‌های پژوهش و نگارش در مقاله‌های به‌اصطلاح علمی−پژوهشی در زبان فارسی نوشته شده است؛ و برای نمونه بخشی از چکیده‌ی یک مقاله را نقد کرده است که یکی از معروفترین سخنرانان ایرانی و فارسی‌زبان در حوزه‌ی نهج‌البلاغه آن را در نشریه‌ای علمی-پژوهشی منتشر کرده است.
🔗 تاریخ وفات پیامبر اسلام: ۲ ربیع الأول، نه ۲۸ صفر
این یادداشت به معرفی اجمالی مقاله‌ای دربارهی تعیین تاریخ درگذشت پیامبر اسلام می‌پردازد. نویسنده‌ی مقاله نشان می‌دهد که درگذشت پیامبر اسلام در ۲ ربیع‌الأول واقع شده است، نه ۲۸ صفر. همچنین، دو پرسش بنیادی دربارهی علل اختلاف‌های موجود در تاریخ بسیاری از رویدادهای دینی و مذهبی نیز در این یادداشت مطرح شده‌اند.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ یادداشت‌های عنقاء در ۶ ماه گذشته ✨
📂 زمینه: معرفی تازههای نشر، همایش‌ها، و نشریه‌ها
🔗 معرفی همایش بین‌المللی «نسخه‌های خطیِ آرامی‌زبانِ کتاب یکمِ خَنوخ» و برنامه‌ی سخنرانی‌ها
این یادداشت معرفی همایشی است که به بررسی نسخه‌های خطی کشف شده از کتاب خَنوخ در طومارهای بحرالمیت و قُمران؛ بافتارِ آرامی‌زبانِ آن کتاب؛ و نحوه‌ی گردآوری، شکل‌گیری، و ویرایش نوشتارهای مختلفی که در آن کتاب ظاهر شده‌اند پرداخته است. کتاب خَنوخ از جمله کتاب‌های مکاشفه‌ای و آخر‌الزمانی است و بعضی از مطالب آن در قرآن نیز بازتاب یافته است.
🔗 معرفی نشست سالیانه‌ی «انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی» در سال ۲۰۲۰ میلادی
این یادداشت برای معرفی همایش سالیانه‌ی انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی (یکی از معتبرترین مراکز پژوهشی در زمینه‌ی قرآن‌پژوهی) نوشته شده است. این همایش بین‌المللی با همراهی و همکاری جامعه‌ی نوشتارهای بایبلی از ۲۹ نوامبر تا ۱۰ دسامبر سال ۲۰۲۰ (برابر با ۹ تا ۲۰ آذر ۱۳۹۹) برگزار خواهد شد.
🔗 معرفی نشریه‌های برتر در قرآن‌پژوهی
این یادداشت برترین نشریه‌های حوزه‌ی قرآن‌پژوهی را به اجمال معرفی کرده است. سه نشریه‌ی برتر در این حوزه عبارتند از: نشریه‌ی مطالعات قرآنی (نشرِ دانشگاه اِدینبرا)؛ البیان: نشریه‌ی مطالعات قرآن و حدیث (نشرِ بریل)؛ و نشریه‌ی انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی.
🔗 کازیمیرسکی: مترجم قرآن به زبان فرانسوی
این یادداشت که به قلم دین‌پژوه ارجمند، مجید سلیمانی، نگاشته شده است، به معرفی اجمالی ویراستی تازه از ترجمه‌ای کهن از قرآن به زبان فرانسوی می‌پردازد. آلبرت کازیمیرسکی، شرق‌شناس آلمانی‌تبار امّا ساکن لهستان، در سال ۱۸۶۵ ترجمه‌ای از قرآن به زبان فرانسوی را منتشر کرد که ویرایشی نو بود بر ترجمه‌ای از قرآن به قلم خود او که در سال ۱۸۴۰ منتشر شده بود. اما این ویرایش نو غیر از آنکه ترجمه‌ی قبلی را بازبینی کرده بود، دربردارنده‌ی پانویس‌های مختلفی بر آیات و مقدّمه‌ای در باب قرآن و حوادث حیات پیامبر نیز بود. آن اثر امسال پس از ۱۵۵ سال دوباره منتشر شده است.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
📂 زمینه: معرفی تازههای نشر، همایش‌ها، و نشریه‌ها
🔗 معرفی همایش بین‌المللی «نسخه‌های خطیِ آرامی‌زبانِ کتاب یکمِ خَنوخ» و برنامه‌ی سخنرانی‌ها
این یادداشت معرفی همایشی است که به بررسی نسخه‌های خطی کشف شده از کتاب خَنوخ در طومارهای بحرالمیت و قُمران؛ بافتارِ آرامی‌زبانِ آن کتاب؛ و نحوه‌ی گردآوری، شکل‌گیری، و ویرایش نوشتارهای مختلفی که در آن کتاب ظاهر شده‌اند پرداخته است. کتاب خَنوخ از جمله کتاب‌های مکاشفه‌ای و آخر‌الزمانی است و بعضی از مطالب آن در قرآن نیز بازتاب یافته است.
🔗 معرفی نشست سالیانه‌ی «انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی» در سال ۲۰۲۰ میلادی
این یادداشت برای معرفی همایش سالیانه‌ی انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی (یکی از معتبرترین مراکز پژوهشی در زمینه‌ی قرآن‌پژوهی) نوشته شده است. این همایش بین‌المللی با همراهی و همکاری جامعه‌ی نوشتارهای بایبلی از ۲۹ نوامبر تا ۱۰ دسامبر سال ۲۰۲۰ (برابر با ۹ تا ۲۰ آذر ۱۳۹۹) برگزار خواهد شد.
🔗 معرفی نشریه‌های برتر در قرآن‌پژوهی
این یادداشت برترین نشریه‌های حوزه‌ی قرآن‌پژوهی را به اجمال معرفی کرده است. سه نشریه‌ی برتر در این حوزه عبارتند از: نشریه‌ی مطالعات قرآنی (نشرِ دانشگاه اِدینبرا)؛ البیان: نشریه‌ی مطالعات قرآن و حدیث (نشرِ بریل)؛ و نشریه‌ی انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی.
🔗 کازیمیرسکی: مترجم قرآن به زبان فرانسوی
این یادداشت که به قلم دین‌پژوه ارجمند، مجید سلیمانی، نگاشته شده است، به معرفی اجمالی ویراستی تازه از ترجمه‌ای کهن از قرآن به زبان فرانسوی می‌پردازد. آلبرت کازیمیرسکی، شرق‌شناس آلمانی‌تبار امّا ساکن لهستان، در سال ۱۸۶۵ ترجمه‌ای از قرآن به زبان فرانسوی را منتشر کرد که ویرایشی نو بود بر ترجمه‌ای از قرآن به قلم خود او که در سال ۱۸۴۰ منتشر شده بود. اما این ویرایش نو غیر از آنکه ترجمه‌ی قبلی را بازبینی کرده بود، دربردارنده‌ی پانویس‌های مختلفی بر آیات و مقدّمه‌ای در باب قرآن و حوادث حیات پیامبر نیز بود. آن اثر امسال پس از ۱۵۵ سال دوباره منتشر شده است.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 زندگی محمد از لا‌به‌لای منابع غیراسلامی (یا متون «سیرة و مغازی» دربارهی زندگی پیامبر اسلام چقدر قابل اعتمادند؟»)
✨ کتاب‌شناسی و معرفی منابع
📌 معرفی و بررسی کتاب تازه منتشر‌شده‌ی «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام» نوشته‌ی شان اَنتونی
بخش ۱ از ۳
🔻 اگر ما روایت‌های مسلمانان دربارهی زندگی پیامبر اسلام، محمد، را به‌کناری بگذاریم چه‌چیزهایی دربارهی او می‌توانیم بگوییم؟ یافته‌ها و شواهد تاریخی (و نه گزارش‌های مسلمانان) دربارهی او و زندگی‌اش چه می‌گویند؟ آیا بیرون از متونِ سیرة و مغازی که مسلمانان برای نخستین‌بار ۱۵۰ تا ۲۵۰ سال پس از درگذشت او نوشته‌اند، شواهد دیگری در دست داریم که دربارهی زندگی مهم‌ترین شخصیت اسلام سخنی گفته باشند یا اطلاعاتی ارائه کنند؟ این پرسش‌ها ذهن اسلام‌پژوهان را در دهه‌های اخیر به جنبش درآورده است: از پاتریشا کرون و مایکِل کوک، تا رابرت هُیلَند و فِرِد دانِر، و تا استِفِن شومِیکِر و شان اَنتونی دربارهی پیامبر اسلام و زندگی او، زمینه و زمانه‌ی او، و نحوه‌ی شکل‌گیری جنبشی که ما امروزه به نام دین اسلام می‌شناسیم پژوهش کرده‌اند و نوشته‌اند.
🔻 آخرین کتابی که در این زمینه در سال ۲۰۲۰ میلادی منتشر شده است اثری است از شان اَنتونی که یک فرضیه‌ی اصلی را دنبال می‌کند: در پشت ضبط و نگارش متونِ سیرة و مغازی، که در نیمه‌ی سده‌ی دوم هجری در کتاب «المغازی» نوشته‌ی محمد ابن اسحاق به اوج خود رسیده است، و امروزه دانش سنّتی مسلمانان از زندگی پیامبر اسلام را شکل داده است، انگیزه‌ای حکومتی و درباری از سوی حاکمان متأخر دوران اموی و حاکمان متقدم دوران عباسی وجود داشته است. متأسفانه منابعی که در شکل‌دهی به متون سیرة و مغازی دخیل بوده‌اند تقریباً همگی از بین رفته‌اند، مگر اندکی که در نوشته‌های بعدی از آنها یادی شده است یا نقل‌قولی از آنها آمده است. ما همه چیز را از دریچه‌ی متون سیرة و مغازی می‌بینیم.
🔻 شان اَنتونی در این کتاب نشان می‌دهد ما که امروزه با استفاده از روش‌های تاریخی و بررسی دقیق نخستین منابع مکتوب باقی‌مانده، به‌طور علمی و مستند، چه سخنی درباره زندگانی محمد به‌عنوان شخصیتی تاریخی می‌توانیم بگوییم. این کتاب شرح مبسوطی از زندگی محمد نیست، بلکه تلاشی است برای زمینه‌سازی‌های روش‌شناختی و گشودن مسیرهای تازه برای پژوهش‌هایی که در آینده‌ای نزدیک، با نگاهی علمی و تاریخی، و نه مؤمنانه و قهرمان‌پردازانه، گزارشی از زندگی محمد به عنوان شخصیتی تاریخی ارائه خواهند کرد. با این حال از لا‌به‌لای مطالب کتاب می‌توان دربارهی زندگی پیامبر اسلام نیز اطلاعاتی به‌دست آورد.
🔻 این کتاب دو موضوع اصلی دارد: (۱) بررسیِ نحوه‌ی شکل‌گیری متونی دربارهی زندگی محمد، پیامبر اسلام، در میان مسلمانان که امروزه سَبک آن متون را با عنوان «سیرة و مَغازی» می‌شناسیم [مغازی جمعِ «مَغزی» و به معنای «جنگ‌ها» است]؛ و (۲) بررسی جایگاه تاریخی این سَبک از متون در زمینه و زمانه‌ی دوران باستان متأخر (حدود ۲۵۰ تا ۷۵۰ میلادی)، یعنی در دورانی که هم شاهد گسترش ادیان یکتاپرستانه‌ی بزرگی همچون مسیحیت، یهودیتِ ربّانی، و اسلام (و دیگر ادیانی که امروزه دیگر پرفروغ نیستند همچون آیین مانی و دین زرتشت) بوده است، و هم شاهد گسترش امپراتوری‌های بزرگ و فراگیرشدن سنّت‌های فکری، ادبی، و حقوقی آنها بوده است. در واقع، نویسنده با استفاده از روش‌های تاریخی و متن‌پژوهیِ مقایسه‌ای، متون سیرة و مغازی را در زمینه و زمانه‌ی دوران باستانِ متأخر بازخوانی کرده است و یافته‌هایش را در این کتاب ارائه نموده است.
🔻 این نگاه کم‌چیزی نیست، و معمولاً (اگر نگوییم همیشه) در میان پژوهشگران مسلمان غایب بوده است. این نگاه یک متن را با توجه به زمانه‌ی خودِ متن و زمینه‌ای که پیش از تولید آن متن وجود داشته است بررسی می‌کند؛ برخلاف نگاه معمول که یک متن را با استفاده از متونی که پس از آن ایجاد شده‌اند تحلیل می‌کند. این رویکرد در بررسی قرآن و سیره‌ی پیامبر تفاوت‌های چشمگیری با رویکرد غالب در میان مسلمانان دارد: به جای آنکه قرآن را بر اساس تفاسیر و روایات و نقل‌هایی که پس از قرآن، و به واسطه‌ی قرآن، و در محیطی که خودِ قرآن ایجاد کرده است بخوانیم و بفهمیم، قرآن را در زمینه و زمانه‌ی ظهور خودش و با نگاه به زیرمتن‌های مسیحی و یهودی و زرتشتی، و فرهنگ‌های عربی و میان‌رودانی و ایرانی و یونانی و رومی و حبشی و یمنی و مصری که پیش از ظهورش در عربستان و سرزمین‌های اطراف وجود داشته است می‌خوانیم و می‌فهمیم. به‌طور مشابه، به‌جای آنکه سیره‌ی پیامبر را صرفاً مطابق آنچه در متون سیرة و مغازی گفته شده است بخوانیم و بفهمیم، آن را در کنار روایت‌ها و شواهد دیگری که به‌دست آورده‌ایم می‌خوانیم و نقّادی می‌کنیم.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ کتاب‌شناسی و معرفی منابع
📌 معرفی و بررسی کتاب تازه منتشر‌شده‌ی «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام» نوشته‌ی شان اَنتونی
بخش ۱ از ۳
🔻 اگر ما روایت‌های مسلمانان دربارهی زندگی پیامبر اسلام، محمد، را به‌کناری بگذاریم چه‌چیزهایی دربارهی او می‌توانیم بگوییم؟ یافته‌ها و شواهد تاریخی (و نه گزارش‌های مسلمانان) دربارهی او و زندگی‌اش چه می‌گویند؟ آیا بیرون از متونِ سیرة و مغازی که مسلمانان برای نخستین‌بار ۱۵۰ تا ۲۵۰ سال پس از درگذشت او نوشته‌اند، شواهد دیگری در دست داریم که دربارهی زندگی مهم‌ترین شخصیت اسلام سخنی گفته باشند یا اطلاعاتی ارائه کنند؟ این پرسش‌ها ذهن اسلام‌پژوهان را در دهه‌های اخیر به جنبش درآورده است: از پاتریشا کرون و مایکِل کوک، تا رابرت هُیلَند و فِرِد دانِر، و تا استِفِن شومِیکِر و شان اَنتونی دربارهی پیامبر اسلام و زندگی او، زمینه و زمانه‌ی او، و نحوه‌ی شکل‌گیری جنبشی که ما امروزه به نام دین اسلام می‌شناسیم پژوهش کرده‌اند و نوشته‌اند.
🔻 آخرین کتابی که در این زمینه در سال ۲۰۲۰ میلادی منتشر شده است اثری است از شان اَنتونی که یک فرضیه‌ی اصلی را دنبال می‌کند: در پشت ضبط و نگارش متونِ سیرة و مغازی، که در نیمه‌ی سده‌ی دوم هجری در کتاب «المغازی» نوشته‌ی محمد ابن اسحاق به اوج خود رسیده است، و امروزه دانش سنّتی مسلمانان از زندگی پیامبر اسلام را شکل داده است، انگیزه‌ای حکومتی و درباری از سوی حاکمان متأخر دوران اموی و حاکمان متقدم دوران عباسی وجود داشته است. متأسفانه منابعی که در شکل‌دهی به متون سیرة و مغازی دخیل بوده‌اند تقریباً همگی از بین رفته‌اند، مگر اندکی که در نوشته‌های بعدی از آنها یادی شده است یا نقل‌قولی از آنها آمده است. ما همه چیز را از دریچه‌ی متون سیرة و مغازی می‌بینیم.
🔻 شان اَنتونی در این کتاب نشان می‌دهد ما که امروزه با استفاده از روش‌های تاریخی و بررسی دقیق نخستین منابع مکتوب باقی‌مانده، به‌طور علمی و مستند، چه سخنی درباره زندگانی محمد به‌عنوان شخصیتی تاریخی می‌توانیم بگوییم. این کتاب شرح مبسوطی از زندگی محمد نیست، بلکه تلاشی است برای زمینه‌سازی‌های روش‌شناختی و گشودن مسیرهای تازه برای پژوهش‌هایی که در آینده‌ای نزدیک، با نگاهی علمی و تاریخی، و نه مؤمنانه و قهرمان‌پردازانه، گزارشی از زندگی محمد به عنوان شخصیتی تاریخی ارائه خواهند کرد. با این حال از لا‌به‌لای مطالب کتاب می‌توان دربارهی زندگی پیامبر اسلام نیز اطلاعاتی به‌دست آورد.
🔻 این کتاب دو موضوع اصلی دارد: (۱) بررسیِ نحوه‌ی شکل‌گیری متونی دربارهی زندگی محمد، پیامبر اسلام، در میان مسلمانان که امروزه سَبک آن متون را با عنوان «سیرة و مَغازی» می‌شناسیم [مغازی جمعِ «مَغزی» و به معنای «جنگ‌ها» است]؛ و (۲) بررسی جایگاه تاریخی این سَبک از متون در زمینه و زمانه‌ی دوران باستان متأخر (حدود ۲۵۰ تا ۷۵۰ میلادی)، یعنی در دورانی که هم شاهد گسترش ادیان یکتاپرستانه‌ی بزرگی همچون مسیحیت، یهودیتِ ربّانی، و اسلام (و دیگر ادیانی که امروزه دیگر پرفروغ نیستند همچون آیین مانی و دین زرتشت) بوده است، و هم شاهد گسترش امپراتوری‌های بزرگ و فراگیرشدن سنّت‌های فکری، ادبی، و حقوقی آنها بوده است. در واقع، نویسنده با استفاده از روش‌های تاریخی و متن‌پژوهیِ مقایسه‌ای، متون سیرة و مغازی را در زمینه و زمانه‌ی دوران باستانِ متأخر بازخوانی کرده است و یافته‌هایش را در این کتاب ارائه نموده است.
🔻 این نگاه کم‌چیزی نیست، و معمولاً (اگر نگوییم همیشه) در میان پژوهشگران مسلمان غایب بوده است. این نگاه یک متن را با توجه به زمانه‌ی خودِ متن و زمینه‌ای که پیش از تولید آن متن وجود داشته است بررسی می‌کند؛ برخلاف نگاه معمول که یک متن را با استفاده از متونی که پس از آن ایجاد شده‌اند تحلیل می‌کند. این رویکرد در بررسی قرآن و سیره‌ی پیامبر تفاوت‌های چشمگیری با رویکرد غالب در میان مسلمانان دارد: به جای آنکه قرآن را بر اساس تفاسیر و روایات و نقل‌هایی که پس از قرآن، و به واسطه‌ی قرآن، و در محیطی که خودِ قرآن ایجاد کرده است بخوانیم و بفهمیم، قرآن را در زمینه و زمانه‌ی ظهور خودش و با نگاه به زیرمتن‌های مسیحی و یهودی و زرتشتی، و فرهنگ‌های عربی و میان‌رودانی و ایرانی و یونانی و رومی و حبشی و یمنی و مصری که پیش از ظهورش در عربستان و سرزمین‌های اطراف وجود داشته است می‌خوانیم و می‌فهمیم. به‌طور مشابه، به‌جای آنکه سیره‌ی پیامبر را صرفاً مطابق آنچه در متون سیرة و مغازی گفته شده است بخوانیم و بفهمیم، آن را در کنار روایت‌ها و شواهد دیگری که به‌دست آورده‌ایم می‌خوانیم و نقّادی می‌کنیم.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 زندگی محمد از لا‌به‌لای منابع غیراسلامی (یا متون «سیرة و مغازی» دربارهی زندگی پیامبر اسلام چقدر قابل اعتمادند؟»)
بخش ۲ از ۳
🔻 کتاب دو هدف اصلی را نیز دنبال می‌کند: (۱) احیای پژوهش‌های تاریخی دربارهی زندگانی محمد و زمانه‌ی او از طریقِ مطالعه‌ی تطبیقی و تاریخیِ نخستین منابع عربی درباره زندگانی محمد در کنار منابع غیراسلامی نوشته‌شده در سده‌های ششم تا هشتم میلادی؛ و (۲) معرفی شرایط تاریخی و جریان‌های فکری که باعث ایجادِ سنتِ نگارش متون سیرة و مغازی به عنوان سَبکی مستقل در متون عرب از اوایل سده‌ی هفتم میلادی تا پایان سده‌ی هشتم میلادی شده‌اند.
🔻 بخش قابل‌توجهی از این کتاب به بررسی نسبت متون اسلامی سیرة و مغازی با دیگر منابعی می‌پردازد که ما امروزه دربارهی زندگی محمد در دست داریم. شان اَنتونی چهار دسته از منابع اصلی را به ترتیب اولویت نام می‌برد: (۱) قرآن، (۲) شواهد کتیبه‌ای و سنگ‌نبشته‌ها، شواهد مستند، و شواهد باستان‌شناختی؛ (۳) گزارش‌های مکتوب نوشته‌ی غیرمسلمانانی که در زمانه‌ی محمد یا اندکی پس از زمانه‌ی او می‌زیسته‌اند و به زبان‌های آرامی، سُریانی، و یونانی نوشته شده‌اند؛ و (۴) منابع به زبان عربی که اغلب در قالب متون سیرة و مغازی یا احادیث ضبط شده‌اند. سه دسته‌ی نخست از منابع در زمانهای بسیار نزدیک به زندگی محمد یا حتی در زمانه‌ی زندگی او شکل گرفته‌اند؛ اما دسته‌ی چهارم، یعنی متون سیرة و مغازی، دست‌کم ۱۵۰ تا ۲۵۰ سال پس از درگذشت محمد نگاشته شده‌اند، آن هم متونی که مملوء از سوگیری‌های کلامی و عقیدتی یا دربردارنده‌ای مطالبی افسانه‌ای هستند.
🔻 همین معضل باعث شده است تا بسیاری از مورخان و پژوهشگرانِ تاریخ اسلام و زندگی پیامبر به این باور برسند که متون اسلامیِ سیرة و مغازی بیش از آنکه نشان‌دهنده‌ی زندگی واقعیِ محمدِ تاریخی باشند، بیشتر نشان می‌دهند که مسلمانان اولیه دوست داشته‌اند تا چه تصوری از پیامبر خود و پیامی که او اعلام کرده است داشته باشند. به بیان دیگر، متون سیرة و مغازی را می‌توان «آرزواندیشی‌های مکتوب‌شده‌ی مسلمانان» دربارهی پیامبر اسلام دانست که هویت عقیدتی و فرقه‌ای مسلمانان اولیه را شکل داده است. نویسنده نقد دیگری نیز بر متون سیرة و مغازی دارد: منابع سیرة و مغازی «پرقیل‌و‌قال» هستند. این منابع تلاش می‌کنند یا منابع دیگر را حذف کنند و تنها روایت خود را اثبات کنند، یا چارچوبی ترسیم کنند که منابع دیگر را بتوان فقط در همان چارچوب خواند و فهمید، حتی اگر آن منبعِ دیگر «قرآن» باشد.
🔻 برای بیش از یک سده، پژوهشگرانِ غربیِ تاریخِ اسلام تلاش‌های مسلمانانِ اولیه برای نگارش متون سیرة و مغازی را در واقع «ایجاد زمینه‌ی تاریخی برای متن قرآن» می‌دانستند. یعنی این متون بیش از آنکه «تاریخ» باشند، «تاریخ‌سازی و بافتارسازی برای آیات قرآن» هستند. به تعبیر دیگر، متونی «تفسیری» هستند نه «تاریخی». اما رهاشدن از چارچوبی که احادیث و متون سیرة و مغازی برای خواندن قرآن و تاریخِ زندگی محمد در اذهان ایجاد کرده‌اند بسیار دشوار است. حتی امروزه نیز به‌سختی می‌توان قرآن را بدون بافتار و زمینه‌ای که متون سیرة و مغازی برای آن «برساخته‌اند» خواند.
🔻 کتاب با مقدمه‌ای مفصل با عنوان «معرفی: فرآوریِ محمدِ تاریخی» آغاز می‌شود که در آن دربارهی پیشینه‌ی این مطالعات و روش‌های پژوهشی‌اش سخن گفته شده است. خودِ عنوان آشکار می‌کند که نویسنده به آنچه ما امروزه از زندگی پیامبر اسلام می‌دانیم چه نگاهی دارد: محمدی که ما می‌شناسیم «فرآوری» یا «ساخته» شده است (The Making of the Prophet). به بیان دیگر، متون اسلامی گزارشگرانِ بی‌طرفی برای نقل و پردازشِ روایت‌های مربوط به زندگی پیامبر خود نبوده‌اند، بلکه آنها را در راستای اهداف دینی و مذهبی، و سیاسی و حکومتی خود شکل‌داده‌اند و فرآوری کرده‌اند.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
بخش ۲ از ۳
🔻 کتاب دو هدف اصلی را نیز دنبال می‌کند: (۱) احیای پژوهش‌های تاریخی دربارهی زندگانی محمد و زمانه‌ی او از طریقِ مطالعه‌ی تطبیقی و تاریخیِ نخستین منابع عربی درباره زندگانی محمد در کنار منابع غیراسلامی نوشته‌شده در سده‌های ششم تا هشتم میلادی؛ و (۲) معرفی شرایط تاریخی و جریان‌های فکری که باعث ایجادِ سنتِ نگارش متون سیرة و مغازی به عنوان سَبکی مستقل در متون عرب از اوایل سده‌ی هفتم میلادی تا پایان سده‌ی هشتم میلادی شده‌اند.
🔻 بخش قابل‌توجهی از این کتاب به بررسی نسبت متون اسلامی سیرة و مغازی با دیگر منابعی می‌پردازد که ما امروزه دربارهی زندگی محمد در دست داریم. شان اَنتونی چهار دسته از منابع اصلی را به ترتیب اولویت نام می‌برد: (۱) قرآن، (۲) شواهد کتیبه‌ای و سنگ‌نبشته‌ها، شواهد مستند، و شواهد باستان‌شناختی؛ (۳) گزارش‌های مکتوب نوشته‌ی غیرمسلمانانی که در زمانه‌ی محمد یا اندکی پس از زمانه‌ی او می‌زیسته‌اند و به زبان‌های آرامی، سُریانی، و یونانی نوشته شده‌اند؛ و (۴) منابع به زبان عربی که اغلب در قالب متون سیرة و مغازی یا احادیث ضبط شده‌اند. سه دسته‌ی نخست از منابع در زمانهای بسیار نزدیک به زندگی محمد یا حتی در زمانه‌ی زندگی او شکل گرفته‌اند؛ اما دسته‌ی چهارم، یعنی متون سیرة و مغازی، دست‌کم ۱۵۰ تا ۲۵۰ سال پس از درگذشت محمد نگاشته شده‌اند، آن هم متونی که مملوء از سوگیری‌های کلامی و عقیدتی یا دربردارنده‌ای مطالبی افسانه‌ای هستند.
🔻 همین معضل باعث شده است تا بسیاری از مورخان و پژوهشگرانِ تاریخ اسلام و زندگی پیامبر به این باور برسند که متون اسلامیِ سیرة و مغازی بیش از آنکه نشان‌دهنده‌ی زندگی واقعیِ محمدِ تاریخی باشند، بیشتر نشان می‌دهند که مسلمانان اولیه دوست داشته‌اند تا چه تصوری از پیامبر خود و پیامی که او اعلام کرده است داشته باشند. به بیان دیگر، متون سیرة و مغازی را می‌توان «آرزواندیشی‌های مکتوب‌شده‌ی مسلمانان» دربارهی پیامبر اسلام دانست که هویت عقیدتی و فرقه‌ای مسلمانان اولیه را شکل داده است. نویسنده نقد دیگری نیز بر متون سیرة و مغازی دارد: منابع سیرة و مغازی «پرقیل‌و‌قال» هستند. این منابع تلاش می‌کنند یا منابع دیگر را حذف کنند و تنها روایت خود را اثبات کنند، یا چارچوبی ترسیم کنند که منابع دیگر را بتوان فقط در همان چارچوب خواند و فهمید، حتی اگر آن منبعِ دیگر «قرآن» باشد.
🔻 برای بیش از یک سده، پژوهشگرانِ غربیِ تاریخِ اسلام تلاش‌های مسلمانانِ اولیه برای نگارش متون سیرة و مغازی را در واقع «ایجاد زمینه‌ی تاریخی برای متن قرآن» می‌دانستند. یعنی این متون بیش از آنکه «تاریخ» باشند، «تاریخ‌سازی و بافتارسازی برای آیات قرآن» هستند. به تعبیر دیگر، متونی «تفسیری» هستند نه «تاریخی». اما رهاشدن از چارچوبی که احادیث و متون سیرة و مغازی برای خواندن قرآن و تاریخِ زندگی محمد در اذهان ایجاد کرده‌اند بسیار دشوار است. حتی امروزه نیز به‌سختی می‌توان قرآن را بدون بافتار و زمینه‌ای که متون سیرة و مغازی برای آن «برساخته‌اند» خواند.
🔻 کتاب با مقدمه‌ای مفصل با عنوان «معرفی: فرآوریِ محمدِ تاریخی» آغاز می‌شود که در آن دربارهی پیشینه‌ی این مطالعات و روش‌های پژوهشی‌اش سخن گفته شده است. خودِ عنوان آشکار می‌کند که نویسنده به آنچه ما امروزه از زندگی پیامبر اسلام می‌دانیم چه نگاهی دارد: محمدی که ما می‌شناسیم «فرآوری» یا «ساخته» شده است (The Making of the Prophet). به بیان دیگر، متون اسلامی گزارشگرانِ بی‌طرفی برای نقل و پردازشِ روایت‌های مربوط به زندگی پیامبر خود نبوده‌اند، بلکه آنها را در راستای اهداف دینی و مذهبی، و سیاسی و حکومتی خود شکل‌داده‌اند و فرآوری کرده‌اند.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 زندگی محمد از لا‌به‌لای منابع غیراسلامی (یا متون «سیرة و مغازی» دربارهی زندگی پیامبر اسلام چقدر قابل اعتمادند؟»)
بخش ۳ از ۳
🔻 بدنه‌ی اصلی کتاب در سه بخش سامان داده است. بخش یکم با عنوان «پیش از نوشتارهای سیرة-مغازی» به معرفی و بررسی منابعی پرداخته است که جزء اولین منابع قابل استفاده برای شناخت زندگی پیامبر اسلام محسوب می‌شوند: منابعی همچون سکه‌ها، کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها، پاپیروس‌ها، و متونی که غیرمسلمانان دربارهی اعراب نگاشته‌اند، و برخلاف باور متداول نشان داده می‌شود که این منابع می‌توانند اطلاعات جالبی دربارهی اوایل شکل‌گیری اسلام به ما بدهند؛ و هرچند اطلاعات مستقیمِ زیادی دربارهی شخصیتی به نام محمد به ما نمی‌دهند اما غیرمستقیم زمینه و زمانهای که او در آن متولد شده و بالیده است را برایمان روشن‌تر می‌کنند. بخش دوم کتاب با عنوان «طلیعه‌های نوشتارهای سیرة و مغازی» به بررسی شکل‌گیری این متون در میان عالمان مسلمان می‌پردازد و می‌کوشد تا درهم‌تنیدگی منابع این متون و فرآیند شکل‌گیری‌شان با آنچه احادیث، اخبار، آثار، و تفاسیر نامیده می‌شده‌اند را نشان بدهد . بخش سوم کتاب که «موقعیت نوشتارهای سیرة و مغازی در دورانِ باستانِ متأخر» نامیده شده است مهم‌ترین بخش کتاب است و تحلیلی بر دو بخش پیشین ارايه می‌کند و متون سیرة و مغازی را در پرتوی مطالعات تطبیقی مورد نقّادی و داوری قرار می‌دهد.
🔻 در مؤخره‌ی این کتاب، شان اَنتونی به پرسشی پاسخ می‌دهد که شاید در ذهن بسیاری از ما جست‌وخیز می‌کند: پس از همه‌ی نقّادی‌ها و داوری‌ها، آیا تاریخ‌دانان امروزه می‌توانند از متون سیرة و مغازی استفاده‌ای کارآمد کنند؟ یا بهتر است که به آنها همچون داستان‌ها و افسانه‌هایی «برساخته» بنگرند و آنها را به‌کل به‌کناری بگذارند؟ پاسخ اَنتونی به این پرسش این است که از این متون نه فقط برای شناخت تصوری که مسلمانان و حاکمان‌شان از پیامبرشان داشته‌اند (یا می‌خواسته‌اند که داشته باشند و به دیگران ارائه کنند) می‌توانیم استفاده کنیم، بلکه با نگاهی «شکّاکانه و نقّادانه، نه معتمدانه و باورمندانه» در کنار منابع دست اول (یعنی قرآن، شواهد و یافته‌های مادی و باستان‌شناختی، و متون برجا مانده از غیرمسلمانان) از این متون برای شناخت محمد تاریخی نیز می‌توانیم بهره ببریم.
🔻 این کتاب را نشر دانشگاه کلیفورنیا در اِیپریل ۲۰۲۰ میلادی (اردیبهشت ۱۳۹۹ خورشیدی) در ۳۰۵ صفحه منتشر کرده است و درخور ترجمه به زبان فارسی است. شان اَنتونی استاد زبان‌ها و فرهنگ‌های خاور نزدیک در دانشگاه ایالتی اُهایو است و با همسر و سه فرزند خود در ایالات متحده‌ی امریکا زندگی می‌کند.
📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Anthony, Sean. Muhammad and the Empires of Faith: The Making of the Prophet of Islam. Oakland: University of California Press, 2020.
#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #محمد #شان_انتونی
#Islam #Muhammad #Sean_Anthony
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
بخش ۳ از ۳
🔻 بدنه‌ی اصلی کتاب در سه بخش سامان داده است. بخش یکم با عنوان «پیش از نوشتارهای سیرة-مغازی» به معرفی و بررسی منابعی پرداخته است که جزء اولین منابع قابل استفاده برای شناخت زندگی پیامبر اسلام محسوب می‌شوند: منابعی همچون سکه‌ها، کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها، پاپیروس‌ها، و متونی که غیرمسلمانان دربارهی اعراب نگاشته‌اند، و برخلاف باور متداول نشان داده می‌شود که این منابع می‌توانند اطلاعات جالبی دربارهی اوایل شکل‌گیری اسلام به ما بدهند؛ و هرچند اطلاعات مستقیمِ زیادی دربارهی شخصیتی به نام محمد به ما نمی‌دهند اما غیرمستقیم زمینه و زمانهای که او در آن متولد شده و بالیده است را برایمان روشن‌تر می‌کنند. بخش دوم کتاب با عنوان «طلیعه‌های نوشتارهای سیرة و مغازی» به بررسی شکل‌گیری این متون در میان عالمان مسلمان می‌پردازد و می‌کوشد تا درهم‌تنیدگی منابع این متون و فرآیند شکل‌گیری‌شان با آنچه احادیث، اخبار، آثار، و تفاسیر نامیده می‌شده‌اند را نشان بدهد . بخش سوم کتاب که «موقعیت نوشتارهای سیرة و مغازی در دورانِ باستانِ متأخر» نامیده شده است مهم‌ترین بخش کتاب است و تحلیلی بر دو بخش پیشین ارايه می‌کند و متون سیرة و مغازی را در پرتوی مطالعات تطبیقی مورد نقّادی و داوری قرار می‌دهد.
🔻 در مؤخره‌ی این کتاب، شان اَنتونی به پرسشی پاسخ می‌دهد که شاید در ذهن بسیاری از ما جست‌وخیز می‌کند: پس از همه‌ی نقّادی‌ها و داوری‌ها، آیا تاریخ‌دانان امروزه می‌توانند از متون سیرة و مغازی استفاده‌ای کارآمد کنند؟ یا بهتر است که به آنها همچون داستان‌ها و افسانه‌هایی «برساخته» بنگرند و آنها را به‌کل به‌کناری بگذارند؟ پاسخ اَنتونی به این پرسش این است که از این متون نه فقط برای شناخت تصوری که مسلمانان و حاکمان‌شان از پیامبرشان داشته‌اند (یا می‌خواسته‌اند که داشته باشند و به دیگران ارائه کنند) می‌توانیم استفاده کنیم، بلکه با نگاهی «شکّاکانه و نقّادانه، نه معتمدانه و باورمندانه» در کنار منابع دست اول (یعنی قرآن، شواهد و یافته‌های مادی و باستان‌شناختی، و متون برجا مانده از غیرمسلمانان) از این متون برای شناخت محمد تاریخی نیز می‌توانیم بهره ببریم.
🔻 این کتاب را نشر دانشگاه کلیفورنیا در اِیپریل ۲۰۲۰ میلادی (اردیبهشت ۱۳۹۹ خورشیدی) در ۳۰۵ صفحه منتشر کرده است و درخور ترجمه به زبان فارسی است. شان اَنتونی استاد زبان‌ها و فرهنگ‌های خاور نزدیک در دانشگاه ایالتی اُهایو است و با همسر و سه فرزند خود در ایالات متحده‌ی امریکا زندگی می‌کند.
📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Anthony, Sean. Muhammad and the Empires of Faith: The Making of the Prophet of Islam. Oakland: University of California Press, 2020.
#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #محمد #شان_انتونی
#Islam #Muhammad #Sean_Anthony
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🖼 راست: شان اَنتونی استاد زبان‌ها و فرهنگ‌های خاور نزدیک در دانشگاه ایالتی اُهایو است و با همسر و سه فرزند خود در ایالات متحده‌ی امریکا زندگی می‌کند.
چپ: جلد کتاب «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام» که نشر دانشگاه کلیفورنیا در اِیپریل ۲۰۲۰ میلادی (اردیبهشت ۱۳۹۹ خورشیدی) در ۳۰۵ صفحه آن را منتشر کرده است
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
چپ: جلد کتاب «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام» که نشر دانشگاه کلیفورنیا در اِیپریل ۲۰۲۰ میلادی (اردیبهشت ۱۳۹۹ خورشیدی) در ۳۰۵ صفحه آن را منتشر کرده است
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 قرآن پیش از رسمی‌سازی: هم متن و هم تفسیر
✨ کتاب‌شناسی و معرفی منابع
📌 معرفی مقاله‌ای در آستانه‌ی انتشار با عنوان قرآن به مثابه‌ی «متن و تفسیر»: پارادایمی نو برای قرآن‌پژوهی نوشته‌ی اَن-سیلوی بوالیوُ
🔻 در حوزه‌ی مطالعاتِ متون مقدّس اصطلاحی وجود دارد که آن را canonisation می‌نامند و در زبان فارسی می‌توانیم آن را به «رسمی‌سازی»، «قانونی‌سازی»، یا حتی «مقدّس‌سازی» برگردانیم. متونِ رسمی‌شده یا قانونی‌شده متونی نزد پیروان ادیان و مذاهب هستند که دیگر نمی‌توان متنی به آنها افزود یا متنی از آنها کاست و در هاله‌ای از قداست و صُلبیّت قرار می‌گیرند.
🔻 در تاریخ یهودیت و مسیحیت، رسمی‌سازی و قانونی‌سازی متون مقدس فرآیندی بوده است که در طول چند قرن به انجام رسیده است. در این فرآیند بعضی از متونی که در دوره‌های متقدّمِ تکوین یک دین نگاشته شده‌اند از دایره‌ی متون قانونی بیرون مانده‌اند، و از سوی دیگر، بعضی از متونی که در دوره‌های متأخر نگاشته شده‌اند در زمره‌ی متون قانونی محسوب شده‌اند. به بیان دیگر، معیار گزینش برای گنجاندنِ متون در زمره‌ی متونِ رسمی و قانونی صرفاً تقدم و تأخر نگارش آنها، یا وثاقت و اصالت آنها نیست. در واقع، علل دیگری همچون محرّک‌ها و نیازهای مذهبی و فرقه‌ای، کلامی و عقیدتی، و سیاسی و اجتماعی نیز در گزینش متون قانونی مؤثرند. اما فرآیند قانونی‌شدنِ متنِ قرآن چگونه بوده است؟
🔻 انجِلیکا نُیْوِرت، قرآن‌پژوه نامبردار معاصر، تعریفی قابل‌تأمل از «قانونی‌شدن یک متن» ارائه کرده است: یک متن هنگامی رسمی و قانونی می‌شود که تفسیرِ متن از محدوده‌ی خودِ متن خارج بشود. یعنی در آخرین مرحله‌ی قانونی‌شدنِ یک متن، جایگاهِ تفسیرِ متن از درون خودش به بیرونِ از خودش منتقل می‌شود که «نوشتارهای تفسیری» را شکل می‌دهند. نُیْوِرت این نظر را به قرآن اِعمال می‌کند و ادعا می‌کند که وجودِ بخش‌هایی تفسیری در درون متن قرآن کاملا آشکار است.
🔻 او بر این اساس دو نوع تفسیر برای قرآن شناسایی می‌کند. نوع یکم، تفسیری است که در فرآیند پیوسته‌ی گسترش قرآن در دوره‌ای که هنوز متنِ آن قانونی نشده بوده است به وجود آمده است و در خود متنِ قرآن قابل مشاهده است. این نوع از تفسیر در واقع واکنش قرآن به تحولات زمینه‌ای و زمانهای، و پاسخ قرآن به پرسش‌های مخاطبانش است. نوع دوم از تفسیر هنگامی آغاز می‌شود که متنِ قرآن قانونی‌شده است و آنگاه هر پرسش و پاسخی دربارهی آن متنِ قانونی‌شده به بیرون از خود کتاب منتقل می‌شود، یعنی کتاب‌های تفسیر شکل می‌گیرند.
🔻 این پارادایمِ تازه به قرآن‌پژوهان کمک می‌کند تا بتوانند در قرآن دو لایه از متن را تشخیص بدهد: «متن الف» که نیت اولیه‌ای از سوی پدیدآورندهی قرآن برای ابراز آنها وجود داشته است؛ و «متن ب» که تفسیرهای درون‌متنی بر «متن الف» است، اما در واقع اکنون جزئی از خودِ متن قرآن است، اعم از اینکه پدیدآورندهی اصلی قرآن آنها را گفته باشد (پیامبر) یا دیگران بعدها آن متون را به قرآن افزوده باشند.
🔻 اگر این دیدگاه را بپذیریم، پرسش‌های قابل‌تأملی در ذهنمان شکل می‌گیرند:
🔅 چگونه می‌توانیم میان «متن الف» و «متن ب» در درون قرآن تمایز قایل شویم؟ چطور می‌توانیم آنها را در متن قرآن شناسایی کنیم؟
🔅 آیا یکی از این متون بر دیگری تقدم دارد (تقدم «متن الف» بر «متن ب»)؟ یا همزمان ایجاد شده‌اند؟
🔅 آیا بخش‌هایی از «متن ب» خود باعث ایجاد بخش‌هایی دیگر از «متن ب» شده است؟ یعنی آیا متون تفسیریِ داخلِ خود قرآن چند لایه‌اند؟
🔅 اهداف شخص یا اشخاصی که «متن ب» را در قرآن گنجانده‌اند چه بوده است؟ توضیح؟ تأکید؟ اقناع؟ یا تهییج و تحریکِ احساسات؟
🔅 آیا بررسی درهم‌تنیدگی‌های میان «متن الف» و «متن ب» به شناخت نحوه‌ی ساختِ متن و تدوینِ قرآن کمکی خواهد کرد؟
🔻 اَن-سیلوی بوالیوُ در این مقاله، که به زودی در همایش انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی ارائه خواهد شد، می‌کوشد تا به این پرسش‌ها پاسخ دهد و افق تازه‌ای پیش‌روی قرآن‌پژوهانی که به فرآیند ساخت و تدوین قرآن علاقه‌مندند بگشاید. در آینده از این مقاله بیشتر خواهم نوشت.
📗 عنوان فعلی این مقاله از این قرار است:
Boisliveau, Anne-Sylvie. “The Qur’an as a Text and Commentary: A New Paradigm for Quranic Studies”. International Qur’anic Studies Association Annual Meeting, 2020.
#قرآن #قرآن‌پژوهی #متن #تفسیر #ان‌سیلوی_بوالیوُ
#Quran #Quranic_Studies #Text #Commentary #AnneSylvie_Boisliveau
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ کتاب‌شناسی و معرفی منابع
📌 معرفی مقاله‌ای در آستانه‌ی انتشار با عنوان قرآن به مثابه‌ی «متن و تفسیر»: پارادایمی نو برای قرآن‌پژوهی نوشته‌ی اَن-سیلوی بوالیوُ
🔻 در حوزه‌ی مطالعاتِ متون مقدّس اصطلاحی وجود دارد که آن را canonisation می‌نامند و در زبان فارسی می‌توانیم آن را به «رسمی‌سازی»، «قانونی‌سازی»، یا حتی «مقدّس‌سازی» برگردانیم. متونِ رسمی‌شده یا قانونی‌شده متونی نزد پیروان ادیان و مذاهب هستند که دیگر نمی‌توان متنی به آنها افزود یا متنی از آنها کاست و در هاله‌ای از قداست و صُلبیّت قرار می‌گیرند.
🔻 در تاریخ یهودیت و مسیحیت، رسمی‌سازی و قانونی‌سازی متون مقدس فرآیندی بوده است که در طول چند قرن به انجام رسیده است. در این فرآیند بعضی از متونی که در دوره‌های متقدّمِ تکوین یک دین نگاشته شده‌اند از دایره‌ی متون قانونی بیرون مانده‌اند، و از سوی دیگر، بعضی از متونی که در دوره‌های متأخر نگاشته شده‌اند در زمره‌ی متون قانونی محسوب شده‌اند. به بیان دیگر، معیار گزینش برای گنجاندنِ متون در زمره‌ی متونِ رسمی و قانونی صرفاً تقدم و تأخر نگارش آنها، یا وثاقت و اصالت آنها نیست. در واقع، علل دیگری همچون محرّک‌ها و نیازهای مذهبی و فرقه‌ای، کلامی و عقیدتی، و سیاسی و اجتماعی نیز در گزینش متون قانونی مؤثرند. اما فرآیند قانونی‌شدنِ متنِ قرآن چگونه بوده است؟
🔻 انجِلیکا نُیْوِرت، قرآن‌پژوه نامبردار معاصر، تعریفی قابل‌تأمل از «قانونی‌شدن یک متن» ارائه کرده است: یک متن هنگامی رسمی و قانونی می‌شود که تفسیرِ متن از محدوده‌ی خودِ متن خارج بشود. یعنی در آخرین مرحله‌ی قانونی‌شدنِ یک متن، جایگاهِ تفسیرِ متن از درون خودش به بیرونِ از خودش منتقل می‌شود که «نوشتارهای تفسیری» را شکل می‌دهند. نُیْوِرت این نظر را به قرآن اِعمال می‌کند و ادعا می‌کند که وجودِ بخش‌هایی تفسیری در درون متن قرآن کاملا آشکار است.
🔻 او بر این اساس دو نوع تفسیر برای قرآن شناسایی می‌کند. نوع یکم، تفسیری است که در فرآیند پیوسته‌ی گسترش قرآن در دوره‌ای که هنوز متنِ آن قانونی نشده بوده است به وجود آمده است و در خود متنِ قرآن قابل مشاهده است. این نوع از تفسیر در واقع واکنش قرآن به تحولات زمینه‌ای و زمانهای، و پاسخ قرآن به پرسش‌های مخاطبانش است. نوع دوم از تفسیر هنگامی آغاز می‌شود که متنِ قرآن قانونی‌شده است و آنگاه هر پرسش و پاسخی دربارهی آن متنِ قانونی‌شده به بیرون از خود کتاب منتقل می‌شود، یعنی کتاب‌های تفسیر شکل می‌گیرند.
🔻 این پارادایمِ تازه به قرآن‌پژوهان کمک می‌کند تا بتوانند در قرآن دو لایه از متن را تشخیص بدهد: «متن الف» که نیت اولیه‌ای از سوی پدیدآورندهی قرآن برای ابراز آنها وجود داشته است؛ و «متن ب» که تفسیرهای درون‌متنی بر «متن الف» است، اما در واقع اکنون جزئی از خودِ متن قرآن است، اعم از اینکه پدیدآورندهی اصلی قرآن آنها را گفته باشد (پیامبر) یا دیگران بعدها آن متون را به قرآن افزوده باشند.
🔻 اگر این دیدگاه را بپذیریم، پرسش‌های قابل‌تأملی در ذهنمان شکل می‌گیرند:
🔅 چگونه می‌توانیم میان «متن الف» و «متن ب» در درون قرآن تمایز قایل شویم؟ چطور می‌توانیم آنها را در متن قرآن شناسایی کنیم؟
🔅 آیا یکی از این متون بر دیگری تقدم دارد (تقدم «متن الف» بر «متن ب»)؟ یا همزمان ایجاد شده‌اند؟
🔅 آیا بخش‌هایی از «متن ب» خود باعث ایجاد بخش‌هایی دیگر از «متن ب» شده است؟ یعنی آیا متون تفسیریِ داخلِ خود قرآن چند لایه‌اند؟
🔅 اهداف شخص یا اشخاصی که «متن ب» را در قرآن گنجانده‌اند چه بوده است؟ توضیح؟ تأکید؟ اقناع؟ یا تهییج و تحریکِ احساسات؟
🔅 آیا بررسی درهم‌تنیدگی‌های میان «متن الف» و «متن ب» به شناخت نحوه‌ی ساختِ متن و تدوینِ قرآن کمکی خواهد کرد؟
🔻 اَن-سیلوی بوالیوُ در این مقاله، که به زودی در همایش انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی ارائه خواهد شد، می‌کوشد تا به این پرسش‌ها پاسخ دهد و افق تازه‌ای پیش‌روی قرآن‌پژوهانی که به فرآیند ساخت و تدوین قرآن علاقه‌مندند بگشاید. در آینده از این مقاله بیشتر خواهم نوشت.
📗 عنوان فعلی این مقاله از این قرار است:
Boisliveau, Anne-Sylvie. “The Qur’an as a Text and Commentary: A New Paradigm for Quranic Studies”. International Qur’anic Studies Association Annual Meeting, 2020.
#قرآن #قرآن‌پژوهی #متن #تفسیر #ان‌سیلوی_بوالیوُ
#Quran #Quranic_Studies #Text #Commentary #AnneSylvie_Boisliveau
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 قدیمی‌ترین نوشته‌ی عربی تاریخ‌دار: من، زهیر، نوشتم به زمان مرگ عمر، در سال بیست و چهار
✨ بررسی منابع مادی در تاریخ اسلام: سنگ‌نوشته‌ها
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
🔻 حدود دو دهه است که پژوهشگران، بیش از پیش، به ارزش چندگانه‌ی گرافیتی‌‌های اوایل اسلام، این نوشته‌های شخصی بر سنگ‌ها، پی برده‌اند. پیشتر هم البته بوده، منتهی توجه به نوشته‌های رسمی بوده است. انصافاً هم این سنگ‌نوشته‌ها خیلی جالب هستند، و گاه بسیار کهن‌تر از منابع و متون دیگر. قدیمی‌تر از تواریخ، احادیث، سیره‌ها، طبقات، کتاب‌های فتوح و مغازی و نظایر آن که بعد ظاهر می‌شوند.
🔻 ارزش‌های آن بسیار است: در مطالعه تحوّل حرف و خطّ، که خود بعد راهنمای تعیینِ حدودیِ تاریخ است، اطلاعات تاریخی، تحوّلات تدریجی شعارهای دینی، نوع بیان شهادت، معرّفی خود و دین خود، در ذکر نام بزرگان قوم، در نوع دعاها و البته پاره‌های قرآنی که در این مجموعه‌ها آمده است. در این نوشته‌ها یک آزادی عمل شخصی بوده است، و البته یک محدودیت بزرگ که سختی سنگ است. به هر حال آن کس که بر دل کوه و بر تن سنگ چیزی نوشته، جدای یادگاری از خود، سخن و نکته‌ای داشته است. گاه با خود عهدی بسته است و آن را با نقش حجر محکم کرده است. گاه خبر مهمّی بوده، گاه دل به قطعه آیه‌ای داده است که هنوز هم انتخاب آن برای ما عجیب است و، مثل ابیاتی که ما امروزه می‌خوانیم، به آن تعلّق خاطری داشته است. گاه طلب برکت کرده است، بیشتر البته دعا و طلب آمرزش است... امّا البته مورخ از همه این‌ها، در مقام منبع کهن امّا نویافته، استفاده می‌کند تا بهتر آغاز اسلام و اسلام آغازین را بشناسد.
🔻 این که چه زمان طول کشیده است تا بسیاری از شعائر اسلامی اندک‌اندک شکل بگیرد، و گاه اصلی‌ترین آنها که تصور می‌شد از روز اول چنین بوده است، عباراتی چون «بسم الله الرحمن الرحیم»؛ یا مایه‌ی شگفتی است که در میان صدها اثری که به قرن اول هجری بازمی‌گردند، و مکرّر نقش توحید و «لا اله الا الله» دارد، تا سال‌های حدود هفتاد و هشتاد هجری، نام محمّد ظاهر نیست تا بعد که به صورت رسمی بر سکه‌ها و در عهد عبدالملک بر سر در مساجد نقش بندد و در «شهادتین» ظاهر شود. نه این که پیامبر در میان نبوده، امّا هنوز صورت‌بندی نقش او و جایگاه او در «اعلام و شعار مسلمین» به این شکل نبوده است.
🔻 عکسی که آورده‌ام، قدیمی‌ترین نوشته‌ی عربی تاریخ‌دار است که در یونسکو هم ثبت شده است. به خط حجازی که بعد به کوفی مبدّل می‌شود. بعید نیست که این «زهیر مولی ابنت شبیه» که در تخته سنگی دورتر امّا در همان ناحیه نام خود را کامل نوشته است، پس از حجّ، در مسیر بازگشت به شام بوده که خبر وفات عمر را شنیده است. شاید هم در راه برگشت از حج به مدینه رفته و نزدیکِ واقعه بوده و همچنان متاثر از آن، که این نوشته را در «العلا» نزدیک «مداین صالح» در شمال غربی عربستان ثبت کرده است. عمر در چند روز آخر ذی‌الحجه ضربت خورد و روز اول محرّم سال بیست و چهارم هجری از دنیا رفت.
🔻 همین نوشته‌ی کوتاه باز از چند جهت مهم است:
🔅 این که آغاز نقطه‌گذاری جلوتر از آنچه پیشتر تصور می‌شد بوده است (که شواهد دیگر هم دارد)،
🔅 ضبط ساده‌ی نام عمر،
🔅 رواج سال هجری در همان زمان، و
🔅 شکل حروف: «بسم الله، انا زهیر کتبت زمن توفی عمر سنة اربع و عشرین».
#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #سنگ‌نوشته #محمد #عمر
#Islamic_Studies #Islam #History_of_Islam #Graffiti #Muhammad #Omar
🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/13
✨ بررسی منابع مادی در تاریخ اسلام: سنگ‌نوشته‌ها
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
🔻 حدود دو دهه است که پژوهشگران، بیش از پیش، به ارزش چندگانه‌ی گرافیتی‌‌های اوایل اسلام، این نوشته‌های شخصی بر سنگ‌ها، پی برده‌اند. پیشتر هم البته بوده، منتهی توجه به نوشته‌های رسمی بوده است. انصافاً هم این سنگ‌نوشته‌ها خیلی جالب هستند، و گاه بسیار کهن‌تر از منابع و متون دیگر. قدیمی‌تر از تواریخ، احادیث، سیره‌ها، طبقات، کتاب‌های فتوح و مغازی و نظایر آن که بعد ظاهر می‌شوند.
🔻 ارزش‌های آن بسیار است: در مطالعه تحوّل حرف و خطّ، که خود بعد راهنمای تعیینِ حدودیِ تاریخ است، اطلاعات تاریخی، تحوّلات تدریجی شعارهای دینی، نوع بیان شهادت، معرّفی خود و دین خود، در ذکر نام بزرگان قوم، در نوع دعاها و البته پاره‌های قرآنی که در این مجموعه‌ها آمده است. در این نوشته‌ها یک آزادی عمل شخصی بوده است، و البته یک محدودیت بزرگ که سختی سنگ است. به هر حال آن کس که بر دل کوه و بر تن سنگ چیزی نوشته، جدای یادگاری از خود، سخن و نکته‌ای داشته است. گاه با خود عهدی بسته است و آن را با نقش حجر محکم کرده است. گاه خبر مهمّی بوده، گاه دل به قطعه آیه‌ای داده است که هنوز هم انتخاب آن برای ما عجیب است و، مثل ابیاتی که ما امروزه می‌خوانیم، به آن تعلّق خاطری داشته است. گاه طلب برکت کرده است، بیشتر البته دعا و طلب آمرزش است... امّا البته مورخ از همه این‌ها، در مقام منبع کهن امّا نویافته، استفاده می‌کند تا بهتر آغاز اسلام و اسلام آغازین را بشناسد.
🔻 این که چه زمان طول کشیده است تا بسیاری از شعائر اسلامی اندک‌اندک شکل بگیرد، و گاه اصلی‌ترین آنها که تصور می‌شد از روز اول چنین بوده است، عباراتی چون «بسم الله الرحمن الرحیم»؛ یا مایه‌ی شگفتی است که در میان صدها اثری که به قرن اول هجری بازمی‌گردند، و مکرّر نقش توحید و «لا اله الا الله» دارد، تا سال‌های حدود هفتاد و هشتاد هجری، نام محمّد ظاهر نیست تا بعد که به صورت رسمی بر سکه‌ها و در عهد عبدالملک بر سر در مساجد نقش بندد و در «شهادتین» ظاهر شود. نه این که پیامبر در میان نبوده، امّا هنوز صورت‌بندی نقش او و جایگاه او در «اعلام و شعار مسلمین» به این شکل نبوده است.
🔻 عکسی که آورده‌ام، قدیمی‌ترین نوشته‌ی عربی تاریخ‌دار است که در یونسکو هم ثبت شده است. به خط حجازی که بعد به کوفی مبدّل می‌شود. بعید نیست که این «زهیر مولی ابنت شبیه» که در تخته سنگی دورتر امّا در همان ناحیه نام خود را کامل نوشته است، پس از حجّ، در مسیر بازگشت به شام بوده که خبر وفات عمر را شنیده است. شاید هم در راه برگشت از حج به مدینه رفته و نزدیکِ واقعه بوده و همچنان متاثر از آن، که این نوشته را در «العلا» نزدیک «مداین صالح» در شمال غربی عربستان ثبت کرده است. عمر در چند روز آخر ذی‌الحجه ضربت خورد و روز اول محرّم سال بیست و چهارم هجری از دنیا رفت.
🔻 همین نوشته‌ی کوتاه باز از چند جهت مهم است:
🔅 این که آغاز نقطه‌گذاری جلوتر از آنچه پیشتر تصور می‌شد بوده است (که شواهد دیگر هم دارد)،
🔅 ضبط ساده‌ی نام عمر،
🔅 رواج سال هجری در همان زمان، و
🔅 شکل حروف: «بسم الله، انا زهیر کتبت زمن توفی عمر سنة اربع و عشرین».
#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #سنگ‌نوشته #محمد #عمر
#Islamic_Studies #Islam #History_of_Islam #Graffiti #Muhammad #Omar
🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/13
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 قدیمی‌ترین نوشته عربی تاریخ‌دار پس از اسلام
متن عربی: بسم الله، انا زهیر کتبت زمن توفی عمر سنة اربع و عشرین
ترجمه‌ی فارسی: من، زهیر، نوشتم به زمان مرگ عمر، در سال بیست و چهار
متن عربی: بسم الله، انا زهیر کتبت زمن توفی عمر سنة اربع و عشرین
ترجمه‌ی فارسی: من، زهیر، نوشتم به زمان مرگ عمر، در سال بیست و چهار
👍2
🔍 جزم‌اندیشی و اثبات‌گرایی اسلامی
✨ روش‌شناسی
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | سیدمحمدهادی گرامی (خوانش‌ها)
بخش ۱ از ۲
🔻چندی پیش طی سخنرانی‌ای که در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ایراد کردم، درباره چالش‌ها و پیامدهای اثبات‌گرایی در مطالعات اسلامی سخن گفتم و هشدار دادم. اینکه مفهوم این نوع اثبات‌گرایی چیست و چه چیزی را نشانه رفته است، موضوعی است که باید از منظری میان‌رشته‌ای به خصوص در تعامل میان مطالعات اسلامی، علوم اجتماعی، و فلسفه به آن پرداخته شود. اما شاید بتوان آن را نوعی پوزیتیویسم منطقیِ (با مسامحه) اسلامی دانست که بر بستر اندیشه‌ی فلسفی-قیاسی ارسطویی یونانی شکل گرفته است؛ نگاهی که به دنبال دستیابی به گزاره‌های جزم‌اندیشانهِ فرازمانی، فرامکانی از طریق استدلال‌های عقلی و فلسفی است.
🔻 این نگاه، پارادایم غالب در بسیاری از علوم اسلامی مانند: فقه، اصول فقه، فلسفه، و کلام است، به گونه‌ای که کسانی که در این حوزه‌ها کار می‌کنند هیچ معرفت فراپارادایمی در این خصوص ندارند و از دید آنها هر چیزی که در این چارچوب نباشد، معرفت‌زا نیست. البته این باور نه به این دلیل است که اهل این دانش‌ها، پارادایم‌های دیگر در علوم انسانی (همچون رویکرد تفسیری/تفهمی مبتنی بر فلسفه‌ی قاره‌ای) را نامعتبر می‌دانند، بلکه به این دلیل است که عمدتاً هیچگونه خودآگاهی پارادایمی نسبت به گرفتار شدن در نوعی اثبات‌گرایی (پوزیتیویسم منطقی) اسلامی ندارند. البته این نگاه فلسفی-اثبات‌گرایانه، همچنان در غرب طرفداران خود را (البته همراه با خودآگاهی پارادایمی) دارد. دقیقا به همین دلیل است که وجوه مشابهت زیادی را میان دانش‌های سنتی عقل‌گرای اسلامی و فلسفه‌ی تحلیلی می‌توان یافت و برای نمونه برخی از پژوهشگران حوزه اسلامی به خوبی نشان داده‌اند که رویکردهای اصولی، به خصوص در مباحث الفاظ، چه مشابهت‌هایی با فلسفه تحلیلی و فلسفه‌ی زبان دارند.
🔻 البته مراد از این مشابهت سطح آزاداندیشی و خودانتقادی آنگونه که در فلسفه‌ی تحلیلی رایج است، نیست چرا که در علوم اسلامی، به دلیل نسبت داشتن با ایدئولوژی، این آزاداندیشی و خودانتقادی در چنین سطحی وجود ندارد؛ بلکه مراد تشابه پارادایمی از لحاظ محصور دانستن مسیر دستیابی به معرفت از طریق اثبات آن هم از گونه صلب، سخت، و فلسفی-قیاسی و تلاش برای کلیت بخشی و فراتاریخی کردن گزاره‌ها است.
🔻 علاوه بر این، ترجیح اصطلاح «اثبات‌گرایی» به جای پوزیتیویسم به دلیل آن است که استفاده از اصطلاح دوم تصاویر و پیش‌انگاشته‌هایی را درباره گفتمان پوزیتیویسم و انتقادات به آن در فضای علوم اجتماعی (همچون رابطه‌ی علوم اجتماعی و تجربی، و بحث دانش و ارزش) به ذهن متبادر می‌کند که ضرورتاً همه‌ی آنها مدنظر نگارنده نیست، بلکه تمرکز اصلی اینجا انتقاد به رویکرد مبتنی بر اثبات‌گرایی فلسفی-ارسطویی در حوزه‌ی علوم انسانی، تاریخ، و علوم اجتماعی است.
🔻 به باور نگارنده وظیفه‌ی «دانشمند علوم انسانی» تولید گزاره‌های جزم‌اندیشانه‌ی کلی و فرازمانی برای تبیینِ (علّی و معلولی) پدیده‌ها نیست؛ بلکه نقش وی ارائه‌ی تفسیر و خوانشی (ای بسا خلاقانه و نوین) از پدیده‌های اجتماعی-انسانی است که حتماً ظنی و غیرجزم‌اندیشانه است و به جای تبیینِ (علّی) آن پدیده‌ها به بازفهمی آنها در بافت و زمینه‌ی تاریخی-اجتماعی آنها کمک می‌کند.
🖋 سیدمحمدهادی گرامی
@Khanishha
@anqanotes
✨ روش‌شناسی
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | سیدمحمدهادی گرامی (خوانش‌ها)
بخش ۱ از ۲
🔻چندی پیش طی سخنرانی‌ای که در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ایراد کردم، درباره چالش‌ها و پیامدهای اثبات‌گرایی در مطالعات اسلامی سخن گفتم و هشدار دادم. اینکه مفهوم این نوع اثبات‌گرایی چیست و چه چیزی را نشانه رفته است، موضوعی است که باید از منظری میان‌رشته‌ای به خصوص در تعامل میان مطالعات اسلامی، علوم اجتماعی، و فلسفه به آن پرداخته شود. اما شاید بتوان آن را نوعی پوزیتیویسم منطقیِ (با مسامحه) اسلامی دانست که بر بستر اندیشه‌ی فلسفی-قیاسی ارسطویی یونانی شکل گرفته است؛ نگاهی که به دنبال دستیابی به گزاره‌های جزم‌اندیشانهِ فرازمانی، فرامکانی از طریق استدلال‌های عقلی و فلسفی است.
🔻 این نگاه، پارادایم غالب در بسیاری از علوم اسلامی مانند: فقه، اصول فقه، فلسفه، و کلام است، به گونه‌ای که کسانی که در این حوزه‌ها کار می‌کنند هیچ معرفت فراپارادایمی در این خصوص ندارند و از دید آنها هر چیزی که در این چارچوب نباشد، معرفت‌زا نیست. البته این باور نه به این دلیل است که اهل این دانش‌ها، پارادایم‌های دیگر در علوم انسانی (همچون رویکرد تفسیری/تفهمی مبتنی بر فلسفه‌ی قاره‌ای) را نامعتبر می‌دانند، بلکه به این دلیل است که عمدتاً هیچگونه خودآگاهی پارادایمی نسبت به گرفتار شدن در نوعی اثبات‌گرایی (پوزیتیویسم منطقی) اسلامی ندارند. البته این نگاه فلسفی-اثبات‌گرایانه، همچنان در غرب طرفداران خود را (البته همراه با خودآگاهی پارادایمی) دارد. دقیقا به همین دلیل است که وجوه مشابهت زیادی را میان دانش‌های سنتی عقل‌گرای اسلامی و فلسفه‌ی تحلیلی می‌توان یافت و برای نمونه برخی از پژوهشگران حوزه اسلامی به خوبی نشان داده‌اند که رویکردهای اصولی، به خصوص در مباحث الفاظ، چه مشابهت‌هایی با فلسفه تحلیلی و فلسفه‌ی زبان دارند.
🔻 البته مراد از این مشابهت سطح آزاداندیشی و خودانتقادی آنگونه که در فلسفه‌ی تحلیلی رایج است، نیست چرا که در علوم اسلامی، به دلیل نسبت داشتن با ایدئولوژی، این آزاداندیشی و خودانتقادی در چنین سطحی وجود ندارد؛ بلکه مراد تشابه پارادایمی از لحاظ محصور دانستن مسیر دستیابی به معرفت از طریق اثبات آن هم از گونه صلب، سخت، و فلسفی-قیاسی و تلاش برای کلیت بخشی و فراتاریخی کردن گزاره‌ها است.
🔻 علاوه بر این، ترجیح اصطلاح «اثبات‌گرایی» به جای پوزیتیویسم به دلیل آن است که استفاده از اصطلاح دوم تصاویر و پیش‌انگاشته‌هایی را درباره گفتمان پوزیتیویسم و انتقادات به آن در فضای علوم اجتماعی (همچون رابطه‌ی علوم اجتماعی و تجربی، و بحث دانش و ارزش) به ذهن متبادر می‌کند که ضرورتاً همه‌ی آنها مدنظر نگارنده نیست، بلکه تمرکز اصلی اینجا انتقاد به رویکرد مبتنی بر اثبات‌گرایی فلسفی-ارسطویی در حوزه‌ی علوم انسانی، تاریخ، و علوم اجتماعی است.
🔻 به باور نگارنده وظیفه‌ی «دانشمند علوم انسانی» تولید گزاره‌های جزم‌اندیشانه‌ی کلی و فرازمانی برای تبیینِ (علّی و معلولی) پدیده‌ها نیست؛ بلکه نقش وی ارائه‌ی تفسیر و خوانشی (ای بسا خلاقانه و نوین) از پدیده‌های اجتماعی-انسانی است که حتماً ظنی و غیرجزم‌اندیشانه است و به جای تبیینِ (علّی) آن پدیده‌ها به بازفهمی آنها در بافت و زمینه‌ی تاریخی-اجتماعی آنها کمک می‌کند.
🖋 سیدمحمدهادی گرامی
@Khanishha
@anqanotes
🔍 جزم‌اندیشی و اثبات‌گرایی اسلامی
✨ روش‌شناسی
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | سیدمحمدهادی گرامی (خوانش‌ها)
بخش ۲ از ۲
🔻 یکی از پیامدهای اثبات‌گرایی در مطالعات اسلامی، جزم‌اندیشی است. در اینجا جزم‌اندیشی به معنای قطع‌گرایی در خصوص نتایج ادله‌ای است که به مطالعه‌ی اسلام می‌پردازد. اثبات‌گرایان برآنند که «چیزی که قطعی و اثبات‌نشده باشد» به دلیل عقلی (یا دلیل نقلی مبتنی بر عقل) نامعتبر است. برای نمونه، فیلسوفان اسلامی برهان را مبنای کار خویش قرار می‌دهند و رسیدن به نتیجه‌ی قطعی از مسلّماتشان است. حتی گاهی دلایل نقلی نیز بر این باور (یعنی ارزشمند بودن قطع، و نه ظن) اقامه می‌کنند. مثلا در اصول فقه با اتکا به آیاتی نظیر: «ولا تقف ما لیس لک به علم» یا «ان الظن لا یغنی من الحق شیئا» گفته می‌شود که حکم اولی برای هر مکلفی آن است که تکالیف و وظایف عملی خویش را از راه علم و قطع به دست آورد، و حق ندارد به «ظن بما هو ظن» ـ(بدون دلیل قطعی بر اعتبار آن) اعتماد نماید.
🔻 با این حال، مشکل اصلی اینجاست که فقط در دانش‌های اثبات‌گرا و اصالت‌گرا مانند فلسفه، کلام، اصول فقه، و فقه (در دو مورد اخیر قطعیت در خصوص برائت ذمه مدنظر است نه حکم شارع) امکان ارائه ادله قطعی وجود دارد. در دانش‌های انسانی مانند تاریخ، مردم‌شناسی، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و ... اصلا امکان اقامه‌ی دلیل قطع‌آور به معنای منطقی آن وجود ندارد و در بهترین حالت اطمینان و ظنِ نوعی حاصل می‌شود. اما در این دانش‌ها نتیجه‌ای که قطعی نباشد بی‌فایده نیست؛ چرا که در دانش‌های پیش‌گفته همین ظنِ نوعی (تاریخی، فرهنگی، روانی و ... ) مقوّم یک طرحواره‌ی نظری است که داشتن آن بهتر از نداشتن هیچ طرحواره‌ای است. البته همواره می‌توان درباره طرحواره‌های رقیب و در نهایت بهترین طرحواره گفتگو کرد. برای نمونه، داشتن یک ظن و اطمینانِ نوعی در تاریخ، بهتر از یک تصویر کاملا مبهم و تاریک است؛ مثلا وقتی در خصوص انگاره‌ای از قرون نخست اسلامی تحقیق می‌شود از آنجایی که منابع بسیار محدودند، دستیابی به اطلاع ظنی و تصویری مبهم با استفاده از روش‌های مختلف تاریخی، مفیدتر از نداشتن هیچگونه اطلاعی است. چنین اطلاعی می‌تواند پیشنهاد یا سرنخی باشد برای پژوهش‌های آتی که با یافته‌ها و نگرش‌های جدید در نهایت بتوانند به طرحواره کامل‌تری دست یابند.
🔻 متأسفانه اثبات‌گرایان اسلامی در ایران با چنین نگاهی مکرراً پژوهش‌هایی را که با رویکرد تاریخی/ فرهنگی/اندیشه‌ای (عمدتا توسط شرق‌شناسان یا نواندیشان دینی) انجام شده‌اند، به باد انتقاد گرفته‌اند؛ در حالی که هیچ توجیهی برای چنین نقدهایی وجود ندارد. اثبات‌گرایان اسلامی گاهی در دفاع از خود می‌گویند نقد آنها بر چنین پژوهش‌هایی بر این اساس استوار است که نتایج آنها در قالب گزاره‌هایی مطلق و قطعی بیان شده است و همچنین هیچ هشداری در ابتدای چنین پژوهش‌هایی درباره نتایج غیرقطعی آنها داده نشده است. با این حال، حتی این دفاع و اشکال نیز خاستگاهش «ذهنیتِ ناخودآگاهِ اثبات‌گرا» است. چرا که اصولا در پژوهش‌های انسانی که پیشتر از آنها نام برده شد، فرض اولیه و روشن برای مخاطبان و فعالان این حوزه همین است و هیچ نیازی به تأکید بر آن در مقدمه پژوهش و یا حتی به کار بردن جملات غیرقطعی در طول پژوهش نیست. به نظر می‌رسد مطالعه، تأمل، و تلاش برای دستیابی به تصویری فراپارادایمی از «خودِاثبات‌گرا» بهترین التیام برای کسانی است که در این پارادایم گرفتار شده‌اند.
🖋 سیدمحمدهادی گرامی
@Khanishha
@anqanotes
✨ روش‌شناسی
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | سیدمحمدهادی گرامی (خوانش‌ها)
بخش ۲ از ۲
🔻 یکی از پیامدهای اثبات‌گرایی در مطالعات اسلامی، جزم‌اندیشی است. در اینجا جزم‌اندیشی به معنای قطع‌گرایی در خصوص نتایج ادله‌ای است که به مطالعه‌ی اسلام می‌پردازد. اثبات‌گرایان برآنند که «چیزی که قطعی و اثبات‌نشده باشد» به دلیل عقلی (یا دلیل نقلی مبتنی بر عقل) نامعتبر است. برای نمونه، فیلسوفان اسلامی برهان را مبنای کار خویش قرار می‌دهند و رسیدن به نتیجه‌ی قطعی از مسلّماتشان است. حتی گاهی دلایل نقلی نیز بر این باور (یعنی ارزشمند بودن قطع، و نه ظن) اقامه می‌کنند. مثلا در اصول فقه با اتکا به آیاتی نظیر: «ولا تقف ما لیس لک به علم» یا «ان الظن لا یغنی من الحق شیئا» گفته می‌شود که حکم اولی برای هر مکلفی آن است که تکالیف و وظایف عملی خویش را از راه علم و قطع به دست آورد، و حق ندارد به «ظن بما هو ظن» ـ(بدون دلیل قطعی بر اعتبار آن) اعتماد نماید.
🔻 با این حال، مشکل اصلی اینجاست که فقط در دانش‌های اثبات‌گرا و اصالت‌گرا مانند فلسفه، کلام، اصول فقه، و فقه (در دو مورد اخیر قطعیت در خصوص برائت ذمه مدنظر است نه حکم شارع) امکان ارائه ادله قطعی وجود دارد. در دانش‌های انسانی مانند تاریخ، مردم‌شناسی، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و ... اصلا امکان اقامه‌ی دلیل قطع‌آور به معنای منطقی آن وجود ندارد و در بهترین حالت اطمینان و ظنِ نوعی حاصل می‌شود. اما در این دانش‌ها نتیجه‌ای که قطعی نباشد بی‌فایده نیست؛ چرا که در دانش‌های پیش‌گفته همین ظنِ نوعی (تاریخی، فرهنگی، روانی و ... ) مقوّم یک طرحواره‌ی نظری است که داشتن آن بهتر از نداشتن هیچ طرحواره‌ای است. البته همواره می‌توان درباره طرحواره‌های رقیب و در نهایت بهترین طرحواره گفتگو کرد. برای نمونه، داشتن یک ظن و اطمینانِ نوعی در تاریخ، بهتر از یک تصویر کاملا مبهم و تاریک است؛ مثلا وقتی در خصوص انگاره‌ای از قرون نخست اسلامی تحقیق می‌شود از آنجایی که منابع بسیار محدودند، دستیابی به اطلاع ظنی و تصویری مبهم با استفاده از روش‌های مختلف تاریخی، مفیدتر از نداشتن هیچگونه اطلاعی است. چنین اطلاعی می‌تواند پیشنهاد یا سرنخی باشد برای پژوهش‌های آتی که با یافته‌ها و نگرش‌های جدید در نهایت بتوانند به طرحواره کامل‌تری دست یابند.
🔻 متأسفانه اثبات‌گرایان اسلامی در ایران با چنین نگاهی مکرراً پژوهش‌هایی را که با رویکرد تاریخی/ فرهنگی/اندیشه‌ای (عمدتا توسط شرق‌شناسان یا نواندیشان دینی) انجام شده‌اند، به باد انتقاد گرفته‌اند؛ در حالی که هیچ توجیهی برای چنین نقدهایی وجود ندارد. اثبات‌گرایان اسلامی گاهی در دفاع از خود می‌گویند نقد آنها بر چنین پژوهش‌هایی بر این اساس استوار است که نتایج آنها در قالب گزاره‌هایی مطلق و قطعی بیان شده است و همچنین هیچ هشداری در ابتدای چنین پژوهش‌هایی درباره نتایج غیرقطعی آنها داده نشده است. با این حال، حتی این دفاع و اشکال نیز خاستگاهش «ذهنیتِ ناخودآگاهِ اثبات‌گرا» است. چرا که اصولا در پژوهش‌های انسانی که پیشتر از آنها نام برده شد، فرض اولیه و روشن برای مخاطبان و فعالان این حوزه همین است و هیچ نیازی به تأکید بر آن در مقدمه پژوهش و یا حتی به کار بردن جملات غیرقطعی در طول پژوهش نیست. به نظر می‌رسد مطالعه، تأمل، و تلاش برای دستیابی به تصویری فراپارادایمی از «خودِاثبات‌گرا» بهترین التیام برای کسانی است که در این پارادایم گرفتار شده‌اند.
🖋 سیدمحمدهادی گرامی
@Khanishha
@anqanotes
👍1
🔍 سنگ‌نوشته برای قتل عثمان
✨ بررسی منابع مادی در تاریخ اسلام: سنگ‌نوشته‌ها
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
🔻 پیشتر از سنگ‌نوشته‌ی کهنی نوشته بودم که از مرگ عُمر می‌گفت، و اینک یکی از یافته‌های اخیر مهمّ دیگر که حدود هفت یا هشت سال پیش در ناحیه تیماء یافته شده است، در خصوص قتل عثمان.
📚 متن عربی: أنا قيس الكتب (الکاتب) ابوكثير (ابوکبیر) لعن االله من قتل عثمن ابن عفن و من احثّ قتلهُ تقتلا (تقتیلا)..
ترجمه‌ی فارسی: من قیس، کاتب، ابوکثیر. خداوند نفرین کند آن که عثمان را کُشت و آن کس که او را بدان برانگیخت، کشتنی بی‌رحمانه...
🔻 این کشف به نسبت جدید است و چندان در کتاب‌ها منعکس نشده است. این نوشته برگرفته از یادداشت Frédéric Imbert از کتیبه‌شناسان فرانسوی است و گزارش او از نتایج کار گروه‌های بین المللی کاوش در عربستان.
🔻 امّا این گرافیتی هم جالب است و متفاوت. اوّل از همه این که بر خلاف آن نوشته در خصوص عمر (زمن توفی عمر) به روشنی از قتل می‌گوید. دیگر این که موضع سیاسی دارد: “خداوند لعنت کند آن قاتل را و هم آن که او را بدان برانگیخت”، و به ظاهر در آن عهد نظر داشته است به گروهی که در مظان اتّهام تحریک آن «فتنه» بوده‌اند. چنان که می‌بینیم (همچون گرافیتی دیگر در خصوص عمر)، خالی از هر نوع لقب «امیر المومنین» یا نظایر آن است.
🔻 نوشته تاریخ ندارد منتهی به قاعده باید خیلی نزدیک باشد به زمان قتل عثمان (ذی‌الحجه ۳۵ هجری)، یعنی حدود سال ۳۶ هجری، و بنابراین همزمان با آغاز خلافت علی بن ابی‌طالب و جنگ جمل.
🔻 آن کلمه‌ی آخر محلّ بحث بوده است و به چند صورت هم خوانده شده است منتهی «قتلهُ تقتیلا»، که در قرآن هم آمده است، به معنی کشته شدن سخت است. عبارت به ظاهر تاکید دارد بر نوع کشته شدن عثمان که بی‌رحمانه و بدون شفقت بوده است و نشان از تاثیر عمومی این خبر در جامعه و شاید بازتاب آن حکایات در خصوص شیوه‌ی کشته‌شدنش او، چنان که بعدها در شعر سعدی منعکس شده است: “جمال سیرت عثمان که برنکرد، در پیش روی دشمن قاتل سر از حیا”.
🔻 سنگ‌نوشته، پیش از دیگر منابع مکتوب متأخر بعدی، خبر از شکاف‌های درونی مهمّی می‌دهد که از نیمه‌ی عهد خلافت عثمان آغاز شد، با کشته شدن او اوج گرفت و شکافی درانداخت که تمام دوره خلافت امام علی را درگیر کرد و در نهایت، بر خلاف خواست بانیان آن، به استقرار سلسله اموی انجامید که آن هم، در سال‌های بعد در عهد عبدالملک، ساختار و هویّت ابتدایی خلافت و حکومت اسلامی را شکل داد.
#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #سنگ‌نوشته #علی #عثمان
#Islamic_Studies #Islam #History_of_Islam #Graffiti #Ali #Uthman
🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/15
✨ بررسی منابع مادی در تاریخ اسلام: سنگ‌نوشته‌ها
🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی
🔻 پیشتر از سنگ‌نوشته‌ی کهنی نوشته بودم که از مرگ عُمر می‌گفت، و اینک یکی از یافته‌های اخیر مهمّ دیگر که حدود هفت یا هشت سال پیش در ناحیه تیماء یافته شده است، در خصوص قتل عثمان.
📚 متن عربی: أنا قيس الكتب (الکاتب) ابوكثير (ابوکبیر) لعن االله من قتل عثمن ابن عفن و من احثّ قتلهُ تقتلا (تقتیلا)..
ترجمه‌ی فارسی: من قیس، کاتب، ابوکثیر. خداوند نفرین کند آن که عثمان را کُشت و آن کس که او را بدان برانگیخت، کشتنی بی‌رحمانه...
🔻 این کشف به نسبت جدید است و چندان در کتاب‌ها منعکس نشده است. این نوشته برگرفته از یادداشت Frédéric Imbert از کتیبه‌شناسان فرانسوی است و گزارش او از نتایج کار گروه‌های بین المللی کاوش در عربستان.
🔻 امّا این گرافیتی هم جالب است و متفاوت. اوّل از همه این که بر خلاف آن نوشته در خصوص عمر (زمن توفی عمر) به روشنی از قتل می‌گوید. دیگر این که موضع سیاسی دارد: “خداوند لعنت کند آن قاتل را و هم آن که او را بدان برانگیخت”، و به ظاهر در آن عهد نظر داشته است به گروهی که در مظان اتّهام تحریک آن «فتنه» بوده‌اند. چنان که می‌بینیم (همچون گرافیتی دیگر در خصوص عمر)، خالی از هر نوع لقب «امیر المومنین» یا نظایر آن است.
🔻 نوشته تاریخ ندارد منتهی به قاعده باید خیلی نزدیک باشد به زمان قتل عثمان (ذی‌الحجه ۳۵ هجری)، یعنی حدود سال ۳۶ هجری، و بنابراین همزمان با آغاز خلافت علی بن ابی‌طالب و جنگ جمل.
🔻 آن کلمه‌ی آخر محلّ بحث بوده است و به چند صورت هم خوانده شده است منتهی «قتلهُ تقتیلا»، که در قرآن هم آمده است، به معنی کشته شدن سخت است. عبارت به ظاهر تاکید دارد بر نوع کشته شدن عثمان که بی‌رحمانه و بدون شفقت بوده است و نشان از تاثیر عمومی این خبر در جامعه و شاید بازتاب آن حکایات در خصوص شیوه‌ی کشته‌شدنش او، چنان که بعدها در شعر سعدی منعکس شده است: “جمال سیرت عثمان که برنکرد، در پیش روی دشمن قاتل سر از حیا”.
🔻 سنگ‌نوشته، پیش از دیگر منابع مکتوب متأخر بعدی، خبر از شکاف‌های درونی مهمّی می‌دهد که از نیمه‌ی عهد خلافت عثمان آغاز شد، با کشته شدن او اوج گرفت و شکافی درانداخت که تمام دوره خلافت امام علی را درگیر کرد و در نهایت، بر خلاف خواست بانیان آن، به استقرار سلسله اموی انجامید که آن هم، در سال‌های بعد در عهد عبدالملک، ساختار و هویّت ابتدایی خلافت و حکومت اسلامی را شکل داد.
#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #سنگ‌نوشته #علی #عثمان
#Islamic_Studies #Islam #History_of_Islam #Graffiti #Ali #Uthman
🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/15
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 سنگ‌نوشته‌ای دربارهی قتل عثمان، خلیفه‌ی سوم، احتمالاً به سال ۳۶ هجری
متن عربی: أنا قيس الكتب (الکاتب) ابوكثير (ابوکبیر) لعن االله من قتل عثمن ابن عفن و من احثّ قتلهُ تقتلا (تقتیلا)...
ترجمه‌ی فارسی: من قیس، کاتب، ابوکثیر. خداوند نفرین کند آن که عثمان…
متن عربی: أنا قيس الكتب (الکاتب) ابوكثير (ابوکبیر) لعن االله من قتل عثمن ابن عفن و من احثّ قتلهُ تقتلا (تقتیلا)...
ترجمه‌ی فارسی: من قیس، کاتب، ابوکثیر. خداوند نفرین کند آن که عثمان…