🔍 قرآن پیش از رسمی‌سازی: هم متن و هم تفسیر

✨ کتاب‌شناسی و معرفی منابع

📌 معرفی مقاله‌ای در آستانه‌ی انتشار با عنوان قرآن به مثابه‌ی «متن و تفسیر»: پارادایمی نو برای قرآن‌پژوهی نوشته‌ی اَن-سیلوی بوالیوُ


🔻 در حوزه‌ی مطالعاتِ متون مقدّس اصطلاحی وجود دارد که آن را canonisation می‌نامند و در زبان فارسی می‌توانیم آن را به «رسمی‌سازی»، «قانونی‌سازی»، یا حتی «مقدّس‌سازی» برگردانیم. متونِ رسمی‌شده یا قانونی‌شده متونی نزد پیروان ادیان و مذاهب هستند که دیگر نمی‌توان متنی به آن‌ها افزود یا متنی از آن‌ها کاست و در هاله‌ای از قداست و صُلبیّت قرار می‌گیرند.

🔻 در تاریخ یهودیت و مسیحیت، رسمی‌سازی و قانونی‌سازی متون مقدس فرآیندی بوده است که در طول چند قرن به انجام رسیده است. در این فرآیند بعضی از متونی که در دوره‌های متقدّمِ تکوین یک دین نگاشته شده‌اند از دایره‌ی متون قانونی بیرون مانده‌اند، و از سوی دیگر، بعضی از متونی که در دوره‌های متأخر نگاشته شده‌اند در زمره‌ی متون قانونی محسوب شده‌اند. به بیان دیگر، معیار گزینش برای گنجاندنِ متون در زمره‌ی متونِ رسمی و قانونی صرفاً تقدم و تأخر نگارش آن‌ها، یا وثاقت و اصالت آن‌ها نیست. در واقع، علل دیگری همچون محرّک‌ها و نیازهای مذهبی و فرقه‌ای، کلامی و عقیدتی، و سیاسی و اجتماعی نیز در گزینش متون قانونی مؤثرند. اما فرآیند قانونی‌شدنِ متنِ قرآن چگونه بوده است؟

🔻 انجِلیکا نُیْوِرت، قرآن‌پژوه نامبردار معاصر، تعریفی قابل‌تأمل از «قانونی‌شدن یک متن» ارائه کرده است: یک متن هنگامی رسمی و قانونی می‌شود که تفسیرِ متن از محدوده‌ی خودِ متن خارج بشود. یعنی در آخرین مرحله‌ی قانونی‌شدنِ یک متن، جایگاهِ تفسیرِ متن از درون خودش به بیرونِ از خودش منتقل می‌شود که «نوشتارهای تفسیری» را شکل می‌دهند. نُیْوِرت این نظر را به قرآن اِعمال می‌کند و ادعا می‌کند که وجودِ بخش‌هایی تفسیری در درون متن قرآن کاملا آشکار است.

🔻 او بر این اساس دو نوع تفسیر برای قرآن شناسایی می‌کند. نوع یکم، تفسیری است که در فرآیند پیوسته‌ی گسترش قرآن در دوره‌ای که هنوز متنِ آن قانونی نشده بوده است به وجود آمده است و در خود متنِ قرآن قابل مشاهده است. این نوع از تفسیر در واقع واکنش قرآن به تحولات زمینه‌ای و زمانه‌ای، و پاسخ قرآن به پرسش‌های مخاطبانش است. نوع دوم از تفسیر هنگامی آغاز می‌شود که متنِ قرآن قانونی‌شده است و آنگاه هر پرسش و پاسخی درباره‌ی آن متنِ قانونی‌شده به بیرون از خود کتاب منتقل می‌شود، یعنی کتاب‌های تفسیر شکل می‌گیرند.

🔻 این پارادایمِ تازه به قرآن‌پژوهان کمک می‌کند تا بتوانند در قرآن دو لایه از متن را تشخیص بدهد: «متن الف» که نیت اولیه‌ای از سوی پدید‌آورنده‌ی قرآن برای ابراز آن‌ها وجود داشته است؛ و «متن ب» که تفسیرهای درون‌متنی بر «متن الف» است، اما در واقع اکنون جزئی از خودِ متن قرآن است، اعم از اینکه پدیدآورنده‌ی اصلی قرآن آن‌ها را گفته باشد (پیامبر) یا دیگران بعدها آن متون را به قرآن افزوده باشند.

🔻 اگر این دیدگاه را بپذیریم، پرسش‌های قابل‌تأملی در ذهنمان شکل می‌گیرند:
🔅 چگونه می‌توانیم میان «متن الف» و «متن ب» در درون قرآن تمایز قایل شویم؟ چطور می‌توانیم آن‌ها را در متن قرآن شناسایی کنیم؟
🔅 آیا یکی از این متون بر دیگری تقدم دارد (تقدم «متن الف» بر «متن ب»)؟ یا هم‌زمان ایجاد شده‌اند؟
🔅 آیا بخش‌هایی از «متن ب» خود باعث ایجاد بخش‌هایی دیگر از «متن ب» شده است؟ یعنی آیا متون تفسیریِ داخلِ خود قرآن چند لایه‌اند؟
🔅 اهداف شخص یا اشخاصی که «متن ب» را در قرآن گنجانده‌اند چه بوده است؟ توضیح؟ تأکید؟ اقناع؟ یا تهییج و تحریکِ احساسات؟
🔅 آیا بررسی درهم‌تنیدگی‌های میان «متن الف» و «متن ب» به شناخت نحوه‌ی ساختِ متن و تدوینِ قرآن کمکی خواهد کرد؟

🔻 اَن-سیلوی بوالیوُ در این مقاله، که به زودی در همایش انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی ارائه خواهد شد، می‌کوشد تا به این پرسش‌ها پاسخ دهد و افق تازه‌ای پیش‌روی قرآن‌پژوهانی که به فرآیند ساخت و تدوین قرآن علاقه‌مندند بگشاید. در آینده از این مقاله بیشتر خواهم نوشت.


📗 عنوان فعلی این مقاله از این قرار است:
Boisliveau, Anne-Sylvie. “The Qur’an as a Text and Commentary: A New Paradigm for Quranic Studies”. International Qur’anic Studies Association Annual Meeting, 2020.


#قرآن #قرآن‌پژوهی #متن #تفسیر #ان‌سیلوی_بوالیوُ
#Quran #Quranic_Studies #Text #Commentary #AnneSylvie_Boisliveau

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🔍 گزارشی از سخنرانی مصطفی ملکیان در شب بخارا برای «تفسیر معاصرانه‌ی قرآن کریم»

✨ معرفی منابع

T.me/anqanotes


🔻 «شب بخارا» برای معرفی و بررسی کتاب «تفسیر معاصرانه‌ی قرآن کریم» برگزار شد و چند سخنران درباره‌ی کتاب صحبت کردند. در این یادداشت چکیده‌ای از سخنان مصطفی ملکیان (اینجا) را می‌آورم. در یادداشت جداگانه‌ای به بررسی و نقد رویکرد تفسیری و سنت‌گرایانه‌ی کتاب خواهم پرداخت.

——————
🎤 مصطفی ملکیان

🔻 تفسیر معاصرانه‌ی قرآن کریم که با ترجمه‌ی دوست عزیز بنده، جناب آقای دکتر انشالله رحمتی، به زبان فارسی ترجمه شده است تفسیری است با این چند مشخصه که خدمتتان عرض می‌کنم:


🔻مشخصه‌های تفسیر معاصرانه‌ی قرآن

۱. نکته‌ی اول این است که این تفسیر، تفسیری نیست که یک مفسّر خاص بر قرآن نوشته باشد، بلکه چهار مورد از اسلام‌شناسان غربی این تفسیر را به صورتی که خواهم گفت گردآوری کرده‌اند. این چهار فرد را ابتدا اسم خواهم برد: ماریا دَکاکه، جوزف لومبارد، جانِر دَگلی، محمد رُستُم. این چهار اسلام‌شناس زیر نظر و با اشراف دکتر سید حسین نصر این تفسیر را گردآوری کردند.

طریقه‌ی گردآوری‌شان هم این‌گونه بوده است که ابتدائاً در میان تفاسیری که در طول تاریخ بر قرآن کریم نوشته شده است دو دسته تفاسیر را کنار گذاشته‌اند: یکی تفاسیری که صبغه‌ی اسلام بنیادگرایانه در آن‌ها وجود دارد، و یکی تفاسیری که صبغه‌ی اسلام تجددگرایانه در آن‌ها وجود دارد؛ و فقط به تفاسیری پرداخته‌اند که صبغه‌ی سنت‌گرایانه دارند. البته شکی نیست که آن دو دسته تفاسیر اگر هم به حساب می‌آمدند تعدادشان به لحاظ کمّی خیلی کم‌تر از تفاسیر سنت‌گرایانه‌ای است که در این کتاب به حساب آمده‌اند.

از میان تفاسیر سنت گرایانه هم آمده اند ۴۰ تفسیر را انتخاب کرده‌اند و هر چه درباره‌ی آیات قرآن می‌خواستند بگویند از دل این ۴۰ تفسیر استخراج کرده‌اند؛ به این معنا که هر آیه‌ای که از همه‌ی تفاسیر پذیرفتنی‌تر است آن را نوشته‌اند، حال گاه تفسیرِ پذیرفتنی، یک تفسیر بوده، گاه دو تفسیر بوده و گاه سه تفسیر. از این نظر گفتم این تفسیر نوشته‌ی یک مفسّر خاص نیست، بلکه گزیده‌ی بهترین تفاسیر سنت‌گرایانه است، البته از نظر این چهار گردآورنده و سرویراستار.

۲. این تفسیر، به این لحاظ، باید بگوییم، علاوه بر اینکه تفسیر قرآن است، گزیده‌ای از تفاسیر است. و چون گزیده‌ای از تفاسیر است یک وجهِ صرفه‌جویانه دارد. به این معنا که اگر بخواهید این مقدار اطلاعات را از تفاسیر کسب کنید، باید خیلی وقت و نیروی بیشتری صرف کنید نسبت به اینکه این تفسیر را مطالعه کنید.


🔻 درباره‌ی ارزش‌داوری این کتاب هم چند نکته خدمتتان عرض کنم:

۱. اول اینکه همان طور که گفتم این تفاسیر با مشرب سنت‌گراییِ دینی جمع‌آوری شده‌اند. بنابراین شما هیچ نکته‌ای در این تفسیر نمی‌بینید که تجددگرایانِ دینی یا بنیادگرایان گفته باشند. از این لحاظ که دیگر تفاسیر نیامده‌اند، این تفسیر از این جهت یک نقصانی دارد. اما سرویراستار در مقدمه‌ی کتاب به دو نکته دقت کرده است و بیان کرده است، که چه بپذیریم و چه نپذیریم این نقصان را می‌خواسته علت مخفّفه‌ای برایش پیدا کند.
نکته اول اینکه گفته است عموم [تفسیرهای] مسلمان سنت‌گرایانه بوده‌اند؛ و نکته دوم اینکه فهم درست از قرآن را فقط سنت‌گرایان دارند[!]

۲. واقعاً در این تفسیر زیاده‌گویی وجود ندارد. ما در تفاسیرهایمان خیلی زیاده‌گویی وجود دارد. شما هر کدام از تفاسیری که در این فهرست چهل تفسیری هم می‌گنجند [ببینید]، نویسنده‌ی آن کتاب بارها و بارها یک مطلب را تکرار کرده است. شما در این تفسیر اصلاً این چیز را نمی‌بینید. بنابراین آن چیزی که ما از آن تعبیر می‌کنیم به «ایجاز» خیلی رعایت شده است.

۳. این تفسیر، تفسیری است که هر چه مطلبی را در جاهای دیگر این تفسیر به آن ارجاع داده شده است جابه جا ذکر می‌کند، یعنی شما علاوه بر اینکه یک موضع را می‌فهمید، اگر بخواهید در جاهای دیگر تفسیر آن را پیدا کنید، به آن ارجاع می‌دهد.

۴. در حالی که تفسیر آیه‌به‌آیه صورت گرفته است، ولی نویسندگانِ تفسیر در آخر کار آمده‌اند یک سری مقالاتی را جمع‌آوری کرده‌اند که یک دید موضوعی به قرآن کرده‌اند نه دید آیه‌به‌آیه. این دید موضوعی اگرچه حجمش به اندازه‌ی تفسیر ترتیبی نیست، ولی خود اینکه در یک تفسیر ما هم از منظر ترتیبی و هم از منظر موضوعی به قرآن نگاه کنیم به نظر من این هم یک امتیاز است.


🔻 با این حال چیزی را با قاطعیت می‌گویم که اگر کسی بخواهد یک تفسیر را از میان تمام تفاسیری که در طول تاریخ نوشته شده است مطالعه کند من می‌گویم آن، همین تفسیر معاصرانه‌ی قرآن است. بهترین تفسیر همین تفسیر است با اینکه مواد خام این تفسیر از دل ۴۰ تفسیر بیرون آمده است.

#قرآن #تفسیر #ملکیان
#Quran #Commentary

🖋 شبکه‌ی عنقاء
@anqanotes