🔍 استقبال از قرآن‌ها
✨ بازنشر یادداشتی از شماره‌ی ۱۴۰ ماهنامه‌ی خیمه
📝 پرونده‌ی شماره‌ی اخیر ماهنامه‌ی خیمه با عنوان «ما و قرآن» مجموعه‌ای از نُه یادداشت و مصاحبه است که نویسندگان از نگاه خود به این پرسش پاسخ داده‌اند که “تکلیف مسلمانان امروز با قرآن چیست؟” من نیز با یادداشت کوتاهی با عنوان «استقبال از قرآن‌ها» در این پرونده مشارکت کرده‌ام. تصویری از یادداشتی که در ماهنامه‌ی خیمه منتشر شده است را در ادامه می‌آورم. برای تهیه‌ی ماهنامه‌ی خیمه بنگرید به اینجا. برای دسترسی آسان‌تر مخاطبان عنقاء، متن یادداشت را در فرسته‌ی جداگانه‌ای می‌آورم.
#قرآن‌پژوهی #قرآن‌ها #ماهنامه‌ی_خیمه
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ بازنشر یادداشتی از شماره‌ی ۱۴۰ ماهنامه‌ی خیمه
📝 پرونده‌ی شماره‌ی اخیر ماهنامه‌ی خیمه با عنوان «ما و قرآن» مجموعه‌ای از نُه یادداشت و مصاحبه است که نویسندگان از نگاه خود به این پرسش پاسخ داده‌اند که “تکلیف مسلمانان امروز با قرآن چیست؟” من نیز با یادداشت کوتاهی با عنوان «استقبال از قرآن‌ها» در این پرونده مشارکت کرده‌ام. تصویری از یادداشتی که در ماهنامه‌ی خیمه منتشر شده است را در ادامه می‌آورم. برای تهیه‌ی ماهنامه‌ی خیمه بنگرید به اینجا. برای دسترسی آسان‌تر مخاطبان عنقاء، متن یادداشت را در فرسته‌ی جداگانه‌ای می‌آورم.
#قرآن‌پژوهی #قرآن‌ها #ماهنامه‌ی_خیمه
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🖼 یادداشت «استقبال از قرآن‌ها» | پرونده‌ی «ما و قرآن» | ماهنامه‌ی خیمه، شماره‌ی ۱۴۰، مهر ۱۴۰۰ | تصویر ۱ از ۲
@anqanotes
@anqanotes
🖼 یادداشت «استقبال از قرآن‌ها» | پرونده‌ی «ما و قرآن» | ماهنامه‌ی خیمه، شماره‌ی ۱۴۰، مهر ۱۴۰۰ | تصویر ۲ از ۲
@anqanotes
@anqanotes
🔍 تکلیف مسلمانان امروز با قرآن چیست؟ استقبال از قرآن‌ها
✨ بازنشر یادداشتی از شماره‌ی ۱۴۰ ماهنامه‌ی خیمه
بخش ۱ از ۳
🔻 امروزه این واقعیت تقریباً پذیرفته شده است که ما نه یک اسلام یا یک گونه از مسلمانی، بلکه چندین اسلام و چندین گونه مسلمانی داریم. اسلام‌ها و مسلمانی‌هایی که در مبانی و روش‌های اعتقادی، تفسیری، فقهی، کلامی، فلسفی، اجتماعی، و سیاسی متفاوت‌اند. اسلام‌ها و مسلمانی‌هایی که هریک نه فقط رنگ‌وبوی مکان جغرافیایی یا زمانه‌ی تکوین و تحول‌‌شان را به خود گرفته‌اند، بلکه حتی با نیازهای فرهنگی پیروان‌شان تطبیق داده شده‌اند. اسلام و مسلمانی در ایرانِ سده‌ی چهاردهم خورشیدی با اسلام‌ها و مسلمانی‌های شرق آسیا یا اروپای مرکزی یا شمال افریقا یا استرالیا متفاوت است، و همین تفاوت و تنوع گسترده‌تر خواهد شد اگر در خط زمان نیز حرکت کنیم. تفاوتِ این اسلام‌ها و مسلمانی‌ها صرفاً ظاهری و قشری نیست. تنها نوع رفتارها و مناسک و عرف و آداب نیستند که از اسلامی به اسلام دیگر یا از گونه‌ای از مسلمانی به گونه‌ای دیگر متفاوت‌اند، بلکه بعضی از باورهای بنیادین در این اسلام‌ها و مسلمانی‌ها تفاوت‌های چشمگیری دارند: از مسائلی دینی و معرفتی همچون تلقی و تصور از خدا و جهان‌شناسی و آخرت‌شناسی گرفته تا مسائلی دنیایی و روزمره همچون تلقی از نسبت پیامبر و جانشینان او با حاکمیت بر مردم. البته این تنوّع و تکثّر در تلقی از اسلام و مسلمانی بیشتر و گسترده‌تر نیز خواهد شد اگر سطحِ نگاه کلان را به سطحِ نگاه خُرد تغییر دهیم و تفاوت‌های شگفت‌انگیز باورها و رفتارهای فردفرد مسلمانان را بنگریم که با گسترش شخصی‌سازی دین در بسیاری جوامع به‌سرعت در حال افزایش است.
🔻 توجه به «اسلام‌ها» و «مسلمانی‌ها» جای خود را در گفتمان معاصرِ مسلمانان بازکرده است؛ و نخبگان و عالمان و حتی بسیاری از عموم مسلمانان نیز تفاوتِ اسلام‌ها و مسلمانی‌ها را دست‌کم در مقام «عمل» به‌رسمیّت می‌شناسند، هرچند شاید تلقی‌های متفاوت با تلقی خودشان از اسلام و مسلمانی را در مقام «نظر» مشکوک و حتی مردود بدانند. اما هنوز مجالی برای پرداختن به «قرآن‌ها» و اینکه تلقی‌های متنوع و متکثری از ماهیت تکوین و تجمیع خود قرآن وجود دارد در جوامع اسلامی فراهم نشده است. سخن‌گفتن از تفاوت «قرآن‌ها» حتی در میان نخبگان و عالمان مسلمان هنوز بسیار دشوار است و در میان بعضی از مسلمانان احتمالاً خطرآفرین است. شاید در اینجا تصور کنیم که در میان مسلمانان پذیرش وجودِ «قرآن‌ها» امری شایع و باسابقه بوده است: این همه تفاوت در خوانش‌های گوناگون از قرآن، و تفسیرها و تأویل‌های متنوعِ فقهی و کلامی و فلسفی و عرفانی و علمی از قرآن اگر نشانه‌ای از پذیرشِ وجود «قرآن‌ها» در میان مسلمانان نیستند پس چیستند؟ اما اگر از بعضی از نظرهای حاشیه‌ای —یا با تعبیرِ ارزش‌داورانه‌ی جریان‌های غالب، «آراء شاذّ»— درباره‌ی قرآن صرف‌نظر کنیم خواهیم دید که تمامی این خوانش‌های گوناگون کمابیش بر یک پیش‌فرض اتفاق‌نظر دارند. آن پیش‌فرض این است که قرآن کلامِ الهی است که از لبان پیامبر خارج شده است، یا حتی اگر قرآن کلام پیامبر باشد دخالت او در تکوین قرآن صرفاً به اندازه‌ی لفظ‌بخشی به آن معناهایی است که به عنایت و القاء الهی در ذهن او نهاده شده است و از زبان او ابراز شده است. به بیان دیگر، تمامی این خوانش‌ها، کمابیش، پذیرش قرآن به‌مثابه‌ی متنی الهی را پیش‌فرض خوانش «مؤمنانه» از قرآن می‌انگارند. اما در این جستار منظور از «قرآن‌ها» خوانش‌های گوناگونِ موجود از این «قرآن مؤمنانه» نیست، بلکه به تفاوت‌هایی بنیادی‌تر نظر دارد.
🔻 دیر زمانی است که پژوهش‌هایی درباره‌ی قرآن در مجامع علمی و دانشگاهی غربی (و امروزه تقریباً در سراسر جهان) شکل گرفته‌اند که می‌توان آنها را قرآن‌پژوهی نوین نامید. قرآنپژوهیهای نوین که سابقه‌ی آنها دست‌کم به بیش از ۱۵۰ سال می‌رسد، اگر در ابتدا فقط منسوب به مستشرقان و پژوهشگران غربی و غیرمسلمان بودند، امروزه طیف وسیع و متنوعی از پژوهشگران مسلمان و غیرمسلمان را به خود مشغول کرده است. هرچند «موضوع» چنین پژوهش‌هایی با آنچه در جریان غالب که در درون جوامع مسلمان جریان دارد یکسان است، اما این دو سنخ از پژوهش‌ها در پیش‌فرض‌ها، و در مدعیات و اهداف، و در رویکردها و رهیافت‌ها و روش‌ها، و بالتَبَع در یافته‌ها و پیامدها با یکدیگر متفاوت‌اند. در این پژوهش‌ها —برخلاف آنچه در جریانِ غالب مطالعات قرآنی سنّتی مسلمانان وجود دارد— پژوهشگر برای توضیح و تبیین و تفسیرِ پدیده‌ی قرآن و موضوعات مرتبط با آن نیازی به پذیرشِ پیش‌فرضِ وحیانی‌بودن قرآن ندارد.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
✨ بازنشر یادداشتی از شماره‌ی ۱۴۰ ماهنامه‌ی خیمه
بخش ۱ از ۳
🔻 امروزه این واقعیت تقریباً پذیرفته شده است که ما نه یک اسلام یا یک گونه از مسلمانی، بلکه چندین اسلام و چندین گونه مسلمانی داریم. اسلام‌ها و مسلمانی‌هایی که در مبانی و روش‌های اعتقادی، تفسیری، فقهی، کلامی، فلسفی، اجتماعی، و سیاسی متفاوت‌اند. اسلام‌ها و مسلمانی‌هایی که هریک نه فقط رنگ‌وبوی مکان جغرافیایی یا زمانه‌ی تکوین و تحول‌‌شان را به خود گرفته‌اند، بلکه حتی با نیازهای فرهنگی پیروان‌شان تطبیق داده شده‌اند. اسلام و مسلمانی در ایرانِ سده‌ی چهاردهم خورشیدی با اسلام‌ها و مسلمانی‌های شرق آسیا یا اروپای مرکزی یا شمال افریقا یا استرالیا متفاوت است، و همین تفاوت و تنوع گسترده‌تر خواهد شد اگر در خط زمان نیز حرکت کنیم. تفاوتِ این اسلام‌ها و مسلمانی‌ها صرفاً ظاهری و قشری نیست. تنها نوع رفتارها و مناسک و عرف و آداب نیستند که از اسلامی به اسلام دیگر یا از گونه‌ای از مسلمانی به گونه‌ای دیگر متفاوت‌اند، بلکه بعضی از باورهای بنیادین در این اسلام‌ها و مسلمانی‌ها تفاوت‌های چشمگیری دارند: از مسائلی دینی و معرفتی همچون تلقی و تصور از خدا و جهان‌شناسی و آخرت‌شناسی گرفته تا مسائلی دنیایی و روزمره همچون تلقی از نسبت پیامبر و جانشینان او با حاکمیت بر مردم. البته این تنوّع و تکثّر در تلقی از اسلام و مسلمانی بیشتر و گسترده‌تر نیز خواهد شد اگر سطحِ نگاه کلان را به سطحِ نگاه خُرد تغییر دهیم و تفاوت‌های شگفت‌انگیز باورها و رفتارهای فردفرد مسلمانان را بنگریم که با گسترش شخصی‌سازی دین در بسیاری جوامع به‌سرعت در حال افزایش است.
🔻 توجه به «اسلام‌ها» و «مسلمانی‌ها» جای خود را در گفتمان معاصرِ مسلمانان بازکرده است؛ و نخبگان و عالمان و حتی بسیاری از عموم مسلمانان نیز تفاوتِ اسلام‌ها و مسلمانی‌ها را دست‌کم در مقام «عمل» به‌رسمیّت می‌شناسند، هرچند شاید تلقی‌های متفاوت با تلقی خودشان از اسلام و مسلمانی را در مقام «نظر» مشکوک و حتی مردود بدانند. اما هنوز مجالی برای پرداختن به «قرآن‌ها» و اینکه تلقی‌های متنوع و متکثری از ماهیت تکوین و تجمیع خود قرآن وجود دارد در جوامع اسلامی فراهم نشده است. سخن‌گفتن از تفاوت «قرآن‌ها» حتی در میان نخبگان و عالمان مسلمان هنوز بسیار دشوار است و در میان بعضی از مسلمانان احتمالاً خطرآفرین است. شاید در اینجا تصور کنیم که در میان مسلمانان پذیرش وجودِ «قرآن‌ها» امری شایع و باسابقه بوده است: این همه تفاوت در خوانش‌های گوناگون از قرآن، و تفسیرها و تأویل‌های متنوعِ فقهی و کلامی و فلسفی و عرفانی و علمی از قرآن اگر نشانه‌ای از پذیرشِ وجود «قرآن‌ها» در میان مسلمانان نیستند پس چیستند؟ اما اگر از بعضی از نظرهای حاشیه‌ای —یا با تعبیرِ ارزش‌داورانه‌ی جریان‌های غالب، «آراء شاذّ»— درباره‌ی قرآن صرف‌نظر کنیم خواهیم دید که تمامی این خوانش‌های گوناگون کمابیش بر یک پیش‌فرض اتفاق‌نظر دارند. آن پیش‌فرض این است که قرآن کلامِ الهی است که از لبان پیامبر خارج شده است، یا حتی اگر قرآن کلام پیامبر باشد دخالت او در تکوین قرآن صرفاً به اندازه‌ی لفظ‌بخشی به آن معناهایی است که به عنایت و القاء الهی در ذهن او نهاده شده است و از زبان او ابراز شده است. به بیان دیگر، تمامی این خوانش‌ها، کمابیش، پذیرش قرآن به‌مثابه‌ی متنی الهی را پیش‌فرض خوانش «مؤمنانه» از قرآن می‌انگارند. اما در این جستار منظور از «قرآن‌ها» خوانش‌های گوناگونِ موجود از این «قرآن مؤمنانه» نیست، بلکه به تفاوت‌هایی بنیادی‌تر نظر دارد.
🔻 دیر زمانی است که پژوهش‌هایی درباره‌ی قرآن در مجامع علمی و دانشگاهی غربی (و امروزه تقریباً در سراسر جهان) شکل گرفته‌اند که می‌توان آنها را قرآن‌پژوهی نوین نامید. قرآنپژوهیهای نوین که سابقه‌ی آنها دست‌کم به بیش از ۱۵۰ سال می‌رسد، اگر در ابتدا فقط منسوب به مستشرقان و پژوهشگران غربی و غیرمسلمان بودند، امروزه طیف وسیع و متنوعی از پژوهشگران مسلمان و غیرمسلمان را به خود مشغول کرده است. هرچند «موضوع» چنین پژوهش‌هایی با آنچه در جریان غالب که در درون جوامع مسلمان جریان دارد یکسان است، اما این دو سنخ از پژوهش‌ها در پیش‌فرض‌ها، و در مدعیات و اهداف، و در رویکردها و رهیافت‌ها و روش‌ها، و بالتَبَع در یافته‌ها و پیامدها با یکدیگر متفاوت‌اند. در این پژوهش‌ها —برخلاف آنچه در جریانِ غالب مطالعات قرآنی سنّتی مسلمانان وجود دارد— پژوهشگر برای توضیح و تبیین و تفسیرِ پدیده‌ی قرآن و موضوعات مرتبط با آن نیازی به پذیرشِ پیش‌فرضِ وحیانی‌بودن قرآن ندارد.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼
🔍 تکلیف مسلمانان امروز با قرآن چیست؟ استقبال از قرآن‌ها
✨ بازنشر یادداشتی از شماره‌ی ۱۴۰ ماهنامه‌ی خیمه
بخش ۲ از ۳
🔻 یکی از پیامدهای این پژوهش‌های نوین این است که ما دیگر فقط با یک قرآن مواجه نیستیم، بلکه با «قرآن‌ها» مواجهیم. «قرآن‌ها»یی که تفاوت‌هایشان منحصر در خوانش‌های ما از متنی مشخص و قطعی که با پیش‌فرض وحیانی‌بودن انجام شده‌اند نیست، بلکه این بار خودِ فرآیند تکوین، تدوین، و رسمی‌شدن قرآن با رهیافت‌های گوناگون علمی محل نقد و بررسی است. یعنی ما در کنار «قرآن از نگاه مؤمنان» اکنون «قرآن از نگاه انسان‌شناسان»، «قرآن از نگاه مورّخان و باستان‌شناسان»، «قرآن از نگاه متن‌پژوهان و زبان‌شناسان»، «قرآن از نگاه پژوهشگران ادیان»، و بسیاری دیگر از قرآن‌ها از نگاه رشته‌ها و رهیافت‌های علمی دیگر را نیز در دست داریم. شاید تصور کنیم که این رویکردها و رهیافت‌ها و روش‌ها پیش از این نیز در جریان غالب و سنّتی در میان عالمان مسلمان استفاده می‌شده‌اند؛ اما به نظر می‌آید که کاربست بسیاری از این ابزارهای پژوهشی در جریان غالب و سنّتیِ مطالعات قرآنی صرفاً برای تحقق اهدافی بوده است که با پیش‌فرض‌های «قرآن مؤمنانه» هم‌راستا بوده‌اند.
🔻 تصور بعضی از مسلمانان این است که «قرآن‌هایی» که از قرآن‌پژوهشی‌های نوین برخاسته‌اند با باورهای بنیادین آنها در تضادند، یعنی نمی‌توان هم‌زمان هم پیش‌فرض وحیانی‌بودن قرآن را به‌کناری گذاشت و خوانش‌هایی انتقادی و تاریخی و ادبی از قرآن داشت، و هم باورمند و مؤمن و مسلمان باقی ماند. در نتیجه، چون زیستِ مؤمنانه برای آن دسته از مسلمانان ارجح است پس آنچه باید به‌کناری نهاده شود چیزی نیست جز پیش‌فرض‌ها و رویکردها و روش‌ها و یافته‌های قرآنپژوهیهای نوین. این نگرانی، بسیاری از مسلمانان را بر آن داشته است تا با دیده‌ی تردید و انکار به قرآن‌پژوهی نوین بنگرند. اما این واکنشِ همه‌ی مسلمانان نیست. واکنش‌ها به اسلام‌پژوهی‌ها و قرآنپژوهیهای نوین در میان مسلمانان را در یک تقسیم‌بندی کلان می‌توان در سه دسته جای داد. دسته‌ی یکم آن مسلمانانی هستند که هیچ خبری از چنین پژوهش‌هایی ندارند یا اگر اطلاعی نیز دارند نسبت به چنین پژوهش‌هایی به‌کل بی‌اعتنایند. گویی که هیچ دیدگاه دیگری درباره‌ی قرآن جز آنچه در ذهن و ضمیر آنها نقش بسته است وجود ندارد، یا اگر مطالبی وجود دارند که با دیدگاه‌های ایشان متفاوت‌اند آن‌چنان بی‌قدر و ارزش‌اند که محل اعتنا نیستند. دسته‌ی دوم مسلمانانی هستند که حافظان سنّت و مدافعان رویکردهای غالب‌اند. این دسته، پژوهش‌های قرآنی نوین را همچون رقیبی برای رویکردهای سنّتی و غالب، و شُبهه‌هایی برای ایمانِ مسلمانان می‌بینند، و می‌کوشند تا در کوتاه‌ترین زمان و با ساده‌ترین روش‌ها این پژوهش‌ها —یا به تعبیر ایشان «شبهات»— را دفع کنند، بعضاً حتی پیش از آنکه درک و تصور درست و کاملی از آنها داشته باشند. این دسته از مسلمانان برای مقابله با رویکردها و یافته‌های قرآنپژوهیهای نوین معمولاً از همان روش‌هایی استفاده می‌کنند که متکلمان و مدافعه‌جویان به‌طور تاریخی برای دفاع از حریم باورهای دینی و مذهبی از آنها استفاده می‌کرده‌اند. و نهایتاً، دسته سوم آن مسلمانانی هستند که معتقدند حق دارند پس از شناخت و بررسی و سنجشگری با پیش‌فرض‌ها، رویکردها، رهیافت‌ها، روش‌ها، یافته‌ها، و پیامدهای قرآن‌پژوهی نوین موافق یا مخالف باشند، اما به هیچ‌وجه نباید نسبت به آنها بی‌تفاوت باشند، نباید از آنها بی‌اطلاع باشند، و نباید از ابتدا فقط با نیّت ردّ و نفی به سراغ آن پژوهش‌ها بروند. اکنون روی سخن با دسته‌ی سوم است، زیرا که دسته‌ی یکم احساس بی‌نیازی می‌کنند و دسته‌ی دوم نیز به‌سختی از نقش‌های مدافعه‌جویانه‌ی خود جدا می‌شوند.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
🔍 تکلیف مسلمانان امروز با قرآن چیست؟ استقبال از قرآن‌ها
✨ بازنشر یادداشتی از شماره‌ی ۱۴۰ ماهنامه‌ی خیمه
بخش ۲ از ۳
🔻 یکی از پیامدهای این پژوهش‌های نوین این است که ما دیگر فقط با یک قرآن مواجه نیستیم، بلکه با «قرآن‌ها» مواجهیم. «قرآن‌ها»یی که تفاوت‌هایشان منحصر در خوانش‌های ما از متنی مشخص و قطعی که با پیش‌فرض وحیانی‌بودن انجام شده‌اند نیست، بلکه این بار خودِ فرآیند تکوین، تدوین، و رسمی‌شدن قرآن با رهیافت‌های گوناگون علمی محل نقد و بررسی است. یعنی ما در کنار «قرآن از نگاه مؤمنان» اکنون «قرآن از نگاه انسان‌شناسان»، «قرآن از نگاه مورّخان و باستان‌شناسان»، «قرآن از نگاه متن‌پژوهان و زبان‌شناسان»، «قرآن از نگاه پژوهشگران ادیان»، و بسیاری دیگر از قرآن‌ها از نگاه رشته‌ها و رهیافت‌های علمی دیگر را نیز در دست داریم. شاید تصور کنیم که این رویکردها و رهیافت‌ها و روش‌ها پیش از این نیز در جریان غالب و سنّتی در میان عالمان مسلمان استفاده می‌شده‌اند؛ اما به نظر می‌آید که کاربست بسیاری از این ابزارهای پژوهشی در جریان غالب و سنّتیِ مطالعات قرآنی صرفاً برای تحقق اهدافی بوده است که با پیش‌فرض‌های «قرآن مؤمنانه» هم‌راستا بوده‌اند.
🔻 تصور بعضی از مسلمانان این است که «قرآن‌هایی» که از قرآن‌پژوهشی‌های نوین برخاسته‌اند با باورهای بنیادین آنها در تضادند، یعنی نمی‌توان هم‌زمان هم پیش‌فرض وحیانی‌بودن قرآن را به‌کناری گذاشت و خوانش‌هایی انتقادی و تاریخی و ادبی از قرآن داشت، و هم باورمند و مؤمن و مسلمان باقی ماند. در نتیجه، چون زیستِ مؤمنانه برای آن دسته از مسلمانان ارجح است پس آنچه باید به‌کناری نهاده شود چیزی نیست جز پیش‌فرض‌ها و رویکردها و روش‌ها و یافته‌های قرآنپژوهیهای نوین. این نگرانی، بسیاری از مسلمانان را بر آن داشته است تا با دیده‌ی تردید و انکار به قرآن‌پژوهی نوین بنگرند. اما این واکنشِ همه‌ی مسلمانان نیست. واکنش‌ها به اسلام‌پژوهی‌ها و قرآنپژوهیهای نوین در میان مسلمانان را در یک تقسیم‌بندی کلان می‌توان در سه دسته جای داد. دسته‌ی یکم آن مسلمانانی هستند که هیچ خبری از چنین پژوهش‌هایی ندارند یا اگر اطلاعی نیز دارند نسبت به چنین پژوهش‌هایی به‌کل بی‌اعتنایند. گویی که هیچ دیدگاه دیگری درباره‌ی قرآن جز آنچه در ذهن و ضمیر آنها نقش بسته است وجود ندارد، یا اگر مطالبی وجود دارند که با دیدگاه‌های ایشان متفاوت‌اند آن‌چنان بی‌قدر و ارزش‌اند که محل اعتنا نیستند. دسته‌ی دوم مسلمانانی هستند که حافظان سنّت و مدافعان رویکردهای غالب‌اند. این دسته، پژوهش‌های قرآنی نوین را همچون رقیبی برای رویکردهای سنّتی و غالب، و شُبهه‌هایی برای ایمانِ مسلمانان می‌بینند، و می‌کوشند تا در کوتاه‌ترین زمان و با ساده‌ترین روش‌ها این پژوهش‌ها —یا به تعبیر ایشان «شبهات»— را دفع کنند، بعضاً حتی پیش از آنکه درک و تصور درست و کاملی از آنها داشته باشند. این دسته از مسلمانان برای مقابله با رویکردها و یافته‌های قرآنپژوهیهای نوین معمولاً از همان روش‌هایی استفاده می‌کنند که متکلمان و مدافعه‌جویان به‌طور تاریخی برای دفاع از حریم باورهای دینی و مذهبی از آنها استفاده می‌کرده‌اند. و نهایتاً، دسته سوم آن مسلمانانی هستند که معتقدند حق دارند پس از شناخت و بررسی و سنجشگری با پیش‌فرض‌ها، رویکردها، رهیافت‌ها، روش‌ها، یافته‌ها، و پیامدهای قرآن‌پژوهی نوین موافق یا مخالف باشند، اما به هیچ‌وجه نباید نسبت به آنها بی‌تفاوت باشند، نباید از آنها بی‌اطلاع باشند، و نباید از ابتدا فقط با نیّت ردّ و نفی به سراغ آن پژوهش‌ها بروند. اکنون روی سخن با دسته‌ی سوم است، زیرا که دسته‌ی یکم احساس بی‌نیازی می‌کنند و دسته‌ی دوم نیز به‌سختی از نقش‌های مدافعه‌جویانه‌ی خود جدا می‌شوند.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼
🔍 تکلیف مسلمانان امروز با قرآن چیست؟ استقبال از قرآن‌ها
✨ بازنشر یادداشتی از شماره‌ی ۱۴۰ ماهنامه‌ی خیمه
بخش ۳ از ۳
🔻 موج‌های این انقلاب پژوهشی در حوزه‌ی مطالعات قرآن دیر یا زود از مجامع دانشگاهی و حوزوی و نخبگانی فراتر خواهند رفت —چه اینکه هم‌اکنون نیز رفته‌اند— و عموم مسلمانان را مخاطب خود خواهند ساخت؛ همان عمومِ مسلمانانی که در نسل‌های اخیر —متأثر از فضاهای آموزشی نوین و دسترسی به رسانه‌های فراگیر— آمادگی بیشتری برای مواجهه با رویکردهای علمی و تاریخی و پذیرش یافته‌های پژوهش‌های نوین دارند. با این فرض، شاید بخردانه‌ترین و کارآمدترین مواجهه‌ی مسلمانانِ دسته‌ی سوم با قرآنپژوهیهای نوین «استقبال صادقانه» از آنها باشد: استقبالی که نه به معنای پذیرش غیرنقادانه آنها است، و نه به‌معنای شتاب‌کاری‌های کلیشه‌ای برای پاسخ‌گفتن به آنها. استقبالی که برای بسیاری از مسلمانان دشوار خواهد بود، زیرا که باید از خانه‌ی بی‌اطلاعی‌ها، پیش‌فرض‌ها، و رویکردهای کنونی خویش خارج شوند و قدم در مسیر استقبال از چیزی بگذارند که پیامدهای آن هنوز برای آنها ناشناخته است.
🔻 این استقبال می‌تواند هم در سطح مجامع علمی و هم در سطح فردفرد مسلمانان رخ بدهد. مسلمانانِ دسته‌ی سوم برای استقبالِ سنجیده از این «قرآن‌ها»، هم می‌توانند به نوشتارهای علمی و پژوهشی این حوزه از دانش مراجعه کنند، و هم می‌توانند با به‌خدمت گرفتن بخشی از آن پیش‌فرض‌ها و رویکردها و رهیافت‌ها و روش‌ها خودشان به خوانش «قرآن از نگاه انسان‌شناسان»، یا «قرآن از نگاه مورّخان و باستان‌شناسان»، یا «قرآن از نگاه متن‌پژوهان و زبان‌شناسان»، یا «قرآن از نگاه پژوهشگران ادیان» یا دیگر «قرآن‌ها» بپردازند. البته این نگاه‌های تازه و خوانش‌های نو می‌توانند با خوانش‌های «قرآن از نگاه مؤمنان» همراه بشوند تا فضای مقایسه و سنجشگری را میان این «قرآن‌ها» فراهم کنند. قرآنپژوهیهای نوین می‌توانند مجموعه‌ای متنوع از ابزارهای مطالعه‌ی قرآن را در اختیار مسلمانان دسته‌ی سوم قرار بدهند. لازم نیست که یک مسلمان که قرآن‌پژوهی مشغولیت جدی او نیست تمامی رویکردها و رهیافت‌ها و روش‌های قرآن‌پژوهی نوین را بداند، بلکه به‌‌کار بستن معدودی از ابزارهای قرآن‌پژوهانه‌ی نوین نیز می‌توانند پیامدهای شگرفی در نگاه مسلمانان به قرآن ایجاد کنند. این پیامدها الزاماً به معنای نفی باورهای پیشین نیستند، ولی ساده‌اندیشی یا میل افراطی به مصالحه‌جویی است اگر تصور کنیم که پیامدهای این دو نگاه در همه حال با هم قابل جمع خواهند بود. این واقعیت بر دشواری «استقبال از قرآن‌ها» برای مسلمانان دسته‌ی سوم می‌افزاید، استقبال از قرآن‌هایی که گریزی از آنها نیست و آمده‌اند تا بمانند.
#قرآن #قرآن‌پژوهی #قرآن‌ها #مجله‌ی_خیمه #ما_و_قرآن
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 تکلیف مسلمانان امروز با قرآن چیست؟ استقبال از قرآن‌ها
✨ بازنشر یادداشتی از شماره‌ی ۱۴۰ ماهنامه‌ی خیمه
بخش ۳ از ۳
🔻 موج‌های این انقلاب پژوهشی در حوزه‌ی مطالعات قرآن دیر یا زود از مجامع دانشگاهی و حوزوی و نخبگانی فراتر خواهند رفت —چه اینکه هم‌اکنون نیز رفته‌اند— و عموم مسلمانان را مخاطب خود خواهند ساخت؛ همان عمومِ مسلمانانی که در نسل‌های اخیر —متأثر از فضاهای آموزشی نوین و دسترسی به رسانه‌های فراگیر— آمادگی بیشتری برای مواجهه با رویکردهای علمی و تاریخی و پذیرش یافته‌های پژوهش‌های نوین دارند. با این فرض، شاید بخردانه‌ترین و کارآمدترین مواجهه‌ی مسلمانانِ دسته‌ی سوم با قرآنپژوهیهای نوین «استقبال صادقانه» از آنها باشد: استقبالی که نه به معنای پذیرش غیرنقادانه آنها است، و نه به‌معنای شتاب‌کاری‌های کلیشه‌ای برای پاسخ‌گفتن به آنها. استقبالی که برای بسیاری از مسلمانان دشوار خواهد بود، زیرا که باید از خانه‌ی بی‌اطلاعی‌ها، پیش‌فرض‌ها، و رویکردهای کنونی خویش خارج شوند و قدم در مسیر استقبال از چیزی بگذارند که پیامدهای آن هنوز برای آنها ناشناخته است.
🔻 این استقبال می‌تواند هم در سطح مجامع علمی و هم در سطح فردفرد مسلمانان رخ بدهد. مسلمانانِ دسته‌ی سوم برای استقبالِ سنجیده از این «قرآن‌ها»، هم می‌توانند به نوشتارهای علمی و پژوهشی این حوزه از دانش مراجعه کنند، و هم می‌توانند با به‌خدمت گرفتن بخشی از آن پیش‌فرض‌ها و رویکردها و رهیافت‌ها و روش‌ها خودشان به خوانش «قرآن از نگاه انسان‌شناسان»، یا «قرآن از نگاه مورّخان و باستان‌شناسان»، یا «قرآن از نگاه متن‌پژوهان و زبان‌شناسان»، یا «قرآن از نگاه پژوهشگران ادیان» یا دیگر «قرآن‌ها» بپردازند. البته این نگاه‌های تازه و خوانش‌های نو می‌توانند با خوانش‌های «قرآن از نگاه مؤمنان» همراه بشوند تا فضای مقایسه و سنجشگری را میان این «قرآن‌ها» فراهم کنند. قرآنپژوهیهای نوین می‌توانند مجموعه‌ای متنوع از ابزارهای مطالعه‌ی قرآن را در اختیار مسلمانان دسته‌ی سوم قرار بدهند. لازم نیست که یک مسلمان که قرآن‌پژوهی مشغولیت جدی او نیست تمامی رویکردها و رهیافت‌ها و روش‌های قرآن‌پژوهی نوین را بداند، بلکه به‌‌کار بستن معدودی از ابزارهای قرآن‌پژوهانه‌ی نوین نیز می‌توانند پیامدهای شگرفی در نگاه مسلمانان به قرآن ایجاد کنند. این پیامدها الزاماً به معنای نفی باورهای پیشین نیستند، ولی ساده‌اندیشی یا میل افراطی به مصالحه‌جویی است اگر تصور کنیم که پیامدهای این دو نگاه در همه حال با هم قابل جمع خواهند بود. این واقعیت بر دشواری «استقبال از قرآن‌ها» برای مسلمانان دسته‌ی سوم می‌افزاید، استقبال از قرآن‌هایی که گریزی از آنها نیست و آمده‌اند تا بمانند.
#قرآن #قرآن‌پژوهی #قرآن‌ها #مجله‌ی_خیمه #ما_و_قرآن
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 از آلولیم در «نام‌نامه‌ی شاهان سومری» تا نوح در «بایبل عبری» و «قرآن»
✨ بررسی وثاقتِ تاریخی عمر نوح در قرآن
بخش ۱ از ۲
ٰ🔻 قرآن در سوره‌ی عنکبوت، آیه‌ی ۱۴، عمری طولانی (۱۰۰۰ سال منهای ۵۰ سال = ۹۵۰ سال) برای نوح ذکر می‌کند:
"وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَ هُمْ ظَالِمُونَ"
و به راستى، نوح را به سوى قومش فرستاديم، پس در ميان آنان نهصد و پنجاه سال درنگ كرد، تا طوفان آنها را در حالى كه ستمكار بودند فرا گرفت.
عمر نوح در سنّت اسلامی و در میان مفسران مسلمان محل بحث‌ها و دلالت‌های فراوانی بوده است؛ و حتی در دوره‌ای برای توجیه طول عمر امام دوازدهم شیعیان به طولِ عمرِ نوح استناد و استدلال شده است. قرآن غیر از این آیه اشاره‌ای به عمر نوح نکرده است و هیچ‌جا علتی برای این طول عمرِ غیرمعمول ذکر نکرده است. اما به نظر می‌آید که قرآن صرفاً بازگوکننده و بازتاب‌دهنده‌ی بخشی کوچک از آن چیزی است که در سِفر پیدایش درباره‌ی عمرِ آدم و بعضی از نسل او ذکر شده است.
🔻 در بخشِ ۵ از سِفر پیدایش آمده است که:
آدم ۹۳۰ سال، شیث ۹۱۲ سال، اَنوش ۹۵۰ سال، قَینان ۹۱۰ سال، مَهَلَلئیل ۸۹۵ سال، یارَد ۹۶۲ سال، خَنوخ ۳۶۵ سال، مَتوشالَح ۹۶۲ سال، لَمَک ۷۷۷ سال، و نوح ۹۵۰ سال عمر داشته‌اند.
همچنین، این شخصیت‌های بایبلی در سنینی که امروزه برای مردان سنِ ناباروری محسوب می‌شوند صاحب فرزند شده‌اند. در بخشِ ۵ از سِفر پیدایش آمده است که:
آدم در ۱۳۰ سالگی شیث را آورد، شیث در ۱۰۵ سالگی اَنوش را آورد، اَنوش در ۹۰ سالگی قَینان را آورد، قَینان در ۷۰ سالگی مَهَلَلئیل را آورد، مَهَلَلئیل در ۶۵ سالگی یارَد را آورد، یارَد در ۱۶۲ سالگی خَنوخ را آورد، خَنوخ در ۶۵ سالگی مَتوشالَح را آورد، مَتوشالَح در ۱۸۷ سالگی لَمَک را آورد، لَمَک در ۱۸۲ سالگی نوح را آورد، و نوح در ۵۰۰ سالگی سام و حام و یافَث را آورد.
🔻 اگر عمر نوح در قرآن را در کنار عمر دیگر شخصیت‌های بایبلی بگذاریم مسئله‌ی عمر نامعمول نوح جالب‌تر و البته پرسش‌برانگیزتر می‌شود. آیا این اعداد تاریخی و واقعی‌اند؟ یا اعدادی برساخته و نمادین هستند؟ بعضی از پژوهشگران این اعداد را واقعی نمی‌دانند بلکه آنها را اعدادی نمادین به‌حساب می‌آورند. اما چرا؟ یک پاسخ این است که بایبل‌پژوهان عبارات موجود در این بخش‌های بایبل را متأثر از سنت‌های میان‌رودانی می‌دانند، و ادعایِ عمر طولانی یا حکومتِ طولانی برای یک شخص در سنّت‌های میان‌رودانی (بین‌النهرین) نشان‌دهنده‌ی قدرت و اهمیت او، و ارتباط او با امر قُدسی بوده است. آیا شاهدی نیز بر این ادعا داریم؟ آری.
🔻 در سال ۱۹۲۲ میلادی، هِربِرت وِلد-بِلاندل، باستان‌شناس بریتانیایی، منشوری را در عراق یافت که امروزه به نام او شناخته می‌شود: منشور وِلد-بِلاندِل. این منشور گِلی قاعده‌ای مربع دارد و هر طرفش ۲۰ سانتی‌متر ارتفاع و ۹ سانتی‌متر عرض دارد. متن این منشور به خط میخی نوشته شده است و در آن نام پادشاهان سومری و مدت حکومت‌شان ذکر شده است. چند خط از متن منشور را به فارسی در زیر می‌آورم:
📚 "بعد از اینکه سلطنت از آسمان [به زمین] فروآمد، سلطنت در اِریدو بود. در اِریدو، آلولیم شاه شد؛ او ۲۸۸۰۰ سال حکمرانی کرد. اَلَلگار برای ۳۶۰۰۰ سال حکمرانی کرد... سپس اِریدو سقوط کرد و سلطنت به بَد-تیبیرا منتقل شد. در بَد-تیبیرا، اِن‌مِن‌لوآنا برای ۴۳۲۰۰ سال حکمرانی کرد... در سیپار، اِن‌مِن‌دورآنا پادشاه شد؛ او برای ۲۱۰۰۰ سال حکمرانی کرد..."
[تصویری از چهار سطح کناریِ این منشور را در پایانِ فرسته‌ی بعدی آورده‌ام.]
🔻 به نظر می‌آید که نویسندگانِ بایبل که میراث‌دار سنّت‌های میان‌رودانی بوده‌اند نیز برای شخصیت‌های سِفر پیدایش عمرهای دراز ادعا کرده‌اند. این اعداد، که احتمالاً ریشه در روایت‌های شفاهی برجامانده از تمدن‌های باستانی سومر دارند، در بایبل عبری به‌صورت مکتوب باقی مانده‌اند. اما این مسئله صرفاً ادعایِ طولانی‌بودن عمرِ آن شخصیت‌ها را توجیه می‌کند، یعنی به ما اطلاع می‌دهد که در آن سنّت‌ها طول عمر نشان‌دهنده‌ی قدرت و ارتباط با امر قدسی بوده است و به همین منظور طول عمرهای طولانی و نامتعارف برای شخصیت‌های محبوب «ساخته و پرداخته» می‌شده‌اند. ولی خود این اعداد از کجا آمده‌اند؟ آیا اعدادی اتفاقی و تصادفی‌اند یا به‌دقت «ساخته» شده‌اند؟
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
✨ بررسی وثاقتِ تاریخی عمر نوح در قرآن
بخش ۱ از ۲
ٰ🔻 قرآن در سوره‌ی عنکبوت، آیه‌ی ۱۴، عمری طولانی (۱۰۰۰ سال منهای ۵۰ سال = ۹۵۰ سال) برای نوح ذکر می‌کند:
"وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَ هُمْ ظَالِمُونَ"
و به راستى، نوح را به سوى قومش فرستاديم، پس در ميان آنان نهصد و پنجاه سال درنگ كرد، تا طوفان آنها را در حالى كه ستمكار بودند فرا گرفت.
عمر نوح در سنّت اسلامی و در میان مفسران مسلمان محل بحث‌ها و دلالت‌های فراوانی بوده است؛ و حتی در دوره‌ای برای توجیه طول عمر امام دوازدهم شیعیان به طولِ عمرِ نوح استناد و استدلال شده است. قرآن غیر از این آیه اشاره‌ای به عمر نوح نکرده است و هیچ‌جا علتی برای این طول عمرِ غیرمعمول ذکر نکرده است. اما به نظر می‌آید که قرآن صرفاً بازگوکننده و بازتاب‌دهنده‌ی بخشی کوچک از آن چیزی است که در سِفر پیدایش درباره‌ی عمرِ آدم و بعضی از نسل او ذکر شده است.
🔻 در بخشِ ۵ از سِفر پیدایش آمده است که:
آدم ۹۳۰ سال، شیث ۹۱۲ سال، اَنوش ۹۵۰ سال، قَینان ۹۱۰ سال، مَهَلَلئیل ۸۹۵ سال، یارَد ۹۶۲ سال، خَنوخ ۳۶۵ سال، مَتوشالَح ۹۶۲ سال، لَمَک ۷۷۷ سال، و نوح ۹۵۰ سال عمر داشته‌اند.
همچنین، این شخصیت‌های بایبلی در سنینی که امروزه برای مردان سنِ ناباروری محسوب می‌شوند صاحب فرزند شده‌اند. در بخشِ ۵ از سِفر پیدایش آمده است که:
آدم در ۱۳۰ سالگی شیث را آورد، شیث در ۱۰۵ سالگی اَنوش را آورد، اَنوش در ۹۰ سالگی قَینان را آورد، قَینان در ۷۰ سالگی مَهَلَلئیل را آورد، مَهَلَلئیل در ۶۵ سالگی یارَد را آورد، یارَد در ۱۶۲ سالگی خَنوخ را آورد، خَنوخ در ۶۵ سالگی مَتوشالَح را آورد، مَتوشالَح در ۱۸۷ سالگی لَمَک را آورد، لَمَک در ۱۸۲ سالگی نوح را آورد، و نوح در ۵۰۰ سالگی سام و حام و یافَث را آورد.
🔻 اگر عمر نوح در قرآن را در کنار عمر دیگر شخصیت‌های بایبلی بگذاریم مسئله‌ی عمر نامعمول نوح جالب‌تر و البته پرسش‌برانگیزتر می‌شود. آیا این اعداد تاریخی و واقعی‌اند؟ یا اعدادی برساخته و نمادین هستند؟ بعضی از پژوهشگران این اعداد را واقعی نمی‌دانند بلکه آنها را اعدادی نمادین به‌حساب می‌آورند. اما چرا؟ یک پاسخ این است که بایبل‌پژوهان عبارات موجود در این بخش‌های بایبل را متأثر از سنت‌های میان‌رودانی می‌دانند، و ادعایِ عمر طولانی یا حکومتِ طولانی برای یک شخص در سنّت‌های میان‌رودانی (بین‌النهرین) نشان‌دهنده‌ی قدرت و اهمیت او، و ارتباط او با امر قُدسی بوده است. آیا شاهدی نیز بر این ادعا داریم؟ آری.
🔻 در سال ۱۹۲۲ میلادی، هِربِرت وِلد-بِلاندل، باستان‌شناس بریتانیایی، منشوری را در عراق یافت که امروزه به نام او شناخته می‌شود: منشور وِلد-بِلاندِل. این منشور گِلی قاعده‌ای مربع دارد و هر طرفش ۲۰ سانتی‌متر ارتفاع و ۹ سانتی‌متر عرض دارد. متن این منشور به خط میخی نوشته شده است و در آن نام پادشاهان سومری و مدت حکومت‌شان ذکر شده است. چند خط از متن منشور را به فارسی در زیر می‌آورم:
📚 "بعد از اینکه سلطنت از آسمان [به زمین] فروآمد، سلطنت در اِریدو بود. در اِریدو، آلولیم شاه شد؛ او ۲۸۸۰۰ سال حکمرانی کرد. اَلَلگار برای ۳۶۰۰۰ سال حکمرانی کرد... سپس اِریدو سقوط کرد و سلطنت به بَد-تیبیرا منتقل شد. در بَد-تیبیرا، اِن‌مِن‌لوآنا برای ۴۳۲۰۰ سال حکمرانی کرد... در سیپار، اِن‌مِن‌دورآنا پادشاه شد؛ او برای ۲۱۰۰۰ سال حکمرانی کرد..."
[تصویری از چهار سطح کناریِ این منشور را در پایانِ فرسته‌ی بعدی آورده‌ام.]
🔻 به نظر می‌آید که نویسندگانِ بایبل که میراث‌دار سنّت‌های میان‌رودانی بوده‌اند نیز برای شخصیت‌های سِفر پیدایش عمرهای دراز ادعا کرده‌اند. این اعداد، که احتمالاً ریشه در روایت‌های شفاهی برجامانده از تمدن‌های باستانی سومر دارند، در بایبل عبری به‌صورت مکتوب باقی مانده‌اند. اما این مسئله صرفاً ادعایِ طولانی‌بودن عمرِ آن شخصیت‌ها را توجیه می‌کند، یعنی به ما اطلاع می‌دهد که در آن سنّت‌ها طول عمر نشان‌دهنده‌ی قدرت و ارتباط با امر قدسی بوده است و به همین منظور طول عمرهای طولانی و نامتعارف برای شخصیت‌های محبوب «ساخته و پرداخته» می‌شده‌اند. ولی خود این اعداد از کجا آمده‌اند؟ آیا اعدادی اتفاقی و تصادفی‌اند یا به‌دقت «ساخته» شده‌اند؟
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼
🔍 از آلولیم در «نام‌نامه‌ی شاهان سومری» تا نوح در «بایبل عبری» و «قرآن»
✨ بررسی وثاقتِ تاریخی عمر نوح در قرآن
بخش ۲ از ۲
🔻 در پی یافتن پاسخی برای این پرسش، پژوهشگران بایبل با بررسی سنّت‌های میان‌رودانی سرنخ‌هایی یافته‌اند. سومری‌ها، در هزاره‌ی سوم و دوم پیش از میلاد، نظام شمارشِ عددی شصت‌‌تایی (شصت‌شصتی) داشته‌اند که بازمانده‌های آن نظامِ عددی را هنوز می‌توان در تقسیم ساعت به ۶۰ دقیقه، و هر دقیقه به ۶۰ ثانیه، و در محاسبات زوایای هندسی و مثلثاتی دید. با این مقدمه، می‌توان نشان داد که عدد‌های ذکر شده برای حکومت پادشاهان سومری که در منشور وِلد-بِلاندِل آمده‌اند مضربی از ۶۰ هستند:
🔅 آلولیم ۲۸۸۰۰ سال = ۶۰ در ۶۰ در ۸
🔅الِلگار ۳۶۰۰۰ سال = ۶۰ در ۶۰ در ۱۰
🔅ان‌مِن‌لوآنا ۴۳۲۰۰ سال = ۶۰ در ۶۰ در ۱۲
🔅ان‌مِن‌دورآنا ۲۱۰۰۰ سال = ۶۰ در ۳۵۰
ساختگی‌بودن اعداد تقریباً آشکار است.
🔻 متأثر از همین مطلب، بایبل‌پژوهان نشان‌داده‌اند که همگی اعدادی که برای طول عمر یا زمانِ فرزندآوریِ شخصیت‌های بایبلی در سِفر پیدایش ذکر شده‌اند ترکیبی از ماه و سال با مضارب ۶۰ و ۷ هستند. ۶۰ باقی‌مانده‌ی فرهنگ میان‌رودانی و نظام شمارشی آنها است، و ۷ عددی بوده است که قُدسی انگاشته می‌شده است [برای دسترسی به جدولی که این ترکیب‌های عددی را نشان داده است بنگرید به منبع یکم که نشانی‌اش را در پایان این فرسته ذکر کرده‌ام.] به این ترتیب، سنت‌های بایبلی، مشابه آنچه سنت‌های میان‌رودانی برای پادشاهان خود انجام داده‌اند، عمرهایی غیرواقعی برای شخصیت‌های مهم بایبلی برساخته‌اند تا آنها را تقدس و رفعت ببخشند.
🔻 بایبل‌پژوهان این اعداد را از نگاه دیگری نیز بررسی کرده‌اند. همه‌ی ۳۰ عددی که در بخشِ پنجم از سِفر پیدایش برای طول عمر یا زمان فرزندآوریِ آدم و فرزندانش ذکر شده‌اند فقط به یکی از این پنج رقم ختم می‌شوند: ۰، ۲، ۵، ۷، و ۹. در ابتدا این مسئله چندان عجیب به نظر نمی‌رسد. اما احتمال اینکه ۳۰ عدد که باید توزیعی تصادفی داشته باشند همگی به این پنج رقم ختم بشوند بسیار بسیار ضعیف است. در واقع این مسئله مانند این است که ۳۰ عدد را به طور تصادفی انتخاب کنیم و همگی زوج باشند. اگر دقیق‌تر محاسبه کنیم، احتمالِ اینکه همه‌ی این ۳۰ عدد فقط به همین پنج رقم ختم بشوند «یک در صد میلیون» است [برای حساب احتمالات بنگرید به منبع دوم که نشانی‌اش را در پایان همین فرسته ذکر کرده‌ام.]
🔻 شواهدی که ارائه شده‌اند می‌توانند فی‌الجمله نشان بدهند که طول عمر شخصیت‌های بایبلی به احتمال زیاد اعدادی ساختگی‌اند و نشانگرِ طول عمر واقعی آن شخصیت‌ها نیستند (البته با این پیش‌فرض که چنین شخصیت‌هایی در تاریخ وجود داشته‌اند و شخصیت‌هایی روایی، افسانه‌ای، یا اسطوره‌ای نیستند.)
🔻 بازگردیم به متن قرآن. به نظر می‌آید که پدیدآورنده‌ی قرآن نیز طول عمرِ نوح را طبق آنچه در سنّت‌های یهودی آمده است، با تلقّیِ قبول و بدون توجه به احتمالِ ساختگی‌بودن آن عدد، عیناً بازتاب داده است. شاید اگر این عدد در نزد پدیدآورنده‌ی قرآن غیرقابل‌قبول می‌بود آن را نقل نمی‌کرد یا تردید و انکار خود را در متن قرآن منعکس می‌کرد (مانند بعضی از ادعاهایی که در قرآن ذکر شده‌اند و همانجا از زبان قرآن رد و نفی شده‌اند). اما روایت نوح و طول عمرش، چه برای هم‌نوایی با روایت‌های بایبلی موجود در نزد مخاطبان قرآن و چه از روی عدم توجه به پیش‌زمینه‌های آن، به صراحت و بی‌هیچ تردید و انکار در متن قرآن ذکر شده است.
🔻 بررسی‌های بیشتر درباره‌ی دلالت‌های این مسئله و پیامدهایش برای متن قرآن و میزانِ علمِ پدیدآوردنده‌ی آن بحثی کلامی خواهد بود که بیرون از حوزه‌ی این یادداشت است. اما می‌توان گفت که در حالت کنونی عمر نوح در قرآن نزد اکثر مسلمانان «واقعی و تاریخی» انگاشته می‌شود، درحالی‌که بررسی‌های انجام‌شده بر روی متون بایبلی (به‌منزله‌ی یکی از زیرمتن‌های قرآن) و بررسی‌های تاریخی ادعای دیگری دارند.
📚 بایبل عبری، سِفر پیدایش، بخش ۱۰، بند ۲۸ و ۲۹: پس از طوفان، نوح سیصد و پنجاه سال بزیست. تمامی مدت عمر نوح نهصد و پنجاه سال بود، پس آنگاه بمُرد.
📗 بخش‌هایی از مطالب این فرسته از منابع زیر برگرفته شده‌اند:
1. Hill, Carol. "Making Sense of the Numbers of Genesis". Perspectives on Science and Christian Faith, 55 (2003), 4: 239-251.
2. Stump, Jim. "Long Life Spans in Genesis: Literal or Symbolic?" BioLogos, 2017.
#قرآن #قرآن‌پژوهی #بایبل #میان‌رودان #نوح #سومر
#Quran #Quranic_Studies #Bible #Mesopotamia #Noah #Sexagesimal #Herbert_Weld_Blundell #Sumerian_King_List
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 از آلولیم در «نام‌نامه‌ی شاهان سومری» تا نوح در «بایبل عبری» و «قرآن»
✨ بررسی وثاقتِ تاریخی عمر نوح در قرآن
بخش ۲ از ۲
🔻 در پی یافتن پاسخی برای این پرسش، پژوهشگران بایبل با بررسی سنّت‌های میان‌رودانی سرنخ‌هایی یافته‌اند. سومری‌ها، در هزاره‌ی سوم و دوم پیش از میلاد، نظام شمارشِ عددی شصت‌‌تایی (شصت‌شصتی) داشته‌اند که بازمانده‌های آن نظامِ عددی را هنوز می‌توان در تقسیم ساعت به ۶۰ دقیقه، و هر دقیقه به ۶۰ ثانیه، و در محاسبات زوایای هندسی و مثلثاتی دید. با این مقدمه، می‌توان نشان داد که عدد‌های ذکر شده برای حکومت پادشاهان سومری که در منشور وِلد-بِلاندِل آمده‌اند مضربی از ۶۰ هستند:
🔅 آلولیم ۲۸۸۰۰ سال = ۶۰ در ۶۰ در ۸
🔅الِلگار ۳۶۰۰۰ سال = ۶۰ در ۶۰ در ۱۰
🔅ان‌مِن‌لوآنا ۴۳۲۰۰ سال = ۶۰ در ۶۰ در ۱۲
🔅ان‌مِن‌دورآنا ۲۱۰۰۰ سال = ۶۰ در ۳۵۰
ساختگی‌بودن اعداد تقریباً آشکار است.
🔻 متأثر از همین مطلب، بایبل‌پژوهان نشان‌داده‌اند که همگی اعدادی که برای طول عمر یا زمانِ فرزندآوریِ شخصیت‌های بایبلی در سِفر پیدایش ذکر شده‌اند ترکیبی از ماه و سال با مضارب ۶۰ و ۷ هستند. ۶۰ باقی‌مانده‌ی فرهنگ میان‌رودانی و نظام شمارشی آنها است، و ۷ عددی بوده است که قُدسی انگاشته می‌شده است [برای دسترسی به جدولی که این ترکیب‌های عددی را نشان داده است بنگرید به منبع یکم که نشانی‌اش را در پایان این فرسته ذکر کرده‌ام.] به این ترتیب، سنت‌های بایبلی، مشابه آنچه سنت‌های میان‌رودانی برای پادشاهان خود انجام داده‌اند، عمرهایی غیرواقعی برای شخصیت‌های مهم بایبلی برساخته‌اند تا آنها را تقدس و رفعت ببخشند.
🔻 بایبل‌پژوهان این اعداد را از نگاه دیگری نیز بررسی کرده‌اند. همه‌ی ۳۰ عددی که در بخشِ پنجم از سِفر پیدایش برای طول عمر یا زمان فرزندآوریِ آدم و فرزندانش ذکر شده‌اند فقط به یکی از این پنج رقم ختم می‌شوند: ۰، ۲، ۵، ۷، و ۹. در ابتدا این مسئله چندان عجیب به نظر نمی‌رسد. اما احتمال اینکه ۳۰ عدد که باید توزیعی تصادفی داشته باشند همگی به این پنج رقم ختم بشوند بسیار بسیار ضعیف است. در واقع این مسئله مانند این است که ۳۰ عدد را به طور تصادفی انتخاب کنیم و همگی زوج باشند. اگر دقیق‌تر محاسبه کنیم، احتمالِ اینکه همه‌ی این ۳۰ عدد فقط به همین پنج رقم ختم بشوند «یک در صد میلیون» است [برای حساب احتمالات بنگرید به منبع دوم که نشانی‌اش را در پایان همین فرسته ذکر کرده‌ام.]
🔻 شواهدی که ارائه شده‌اند می‌توانند فی‌الجمله نشان بدهند که طول عمر شخصیت‌های بایبلی به احتمال زیاد اعدادی ساختگی‌اند و نشانگرِ طول عمر واقعی آن شخصیت‌ها نیستند (البته با این پیش‌فرض که چنین شخصیت‌هایی در تاریخ وجود داشته‌اند و شخصیت‌هایی روایی، افسانه‌ای، یا اسطوره‌ای نیستند.)
🔻 بازگردیم به متن قرآن. به نظر می‌آید که پدیدآورنده‌ی قرآن نیز طول عمرِ نوح را طبق آنچه در سنّت‌های یهودی آمده است، با تلقّیِ قبول و بدون توجه به احتمالِ ساختگی‌بودن آن عدد، عیناً بازتاب داده است. شاید اگر این عدد در نزد پدیدآورنده‌ی قرآن غیرقابل‌قبول می‌بود آن را نقل نمی‌کرد یا تردید و انکار خود را در متن قرآن منعکس می‌کرد (مانند بعضی از ادعاهایی که در قرآن ذکر شده‌اند و همانجا از زبان قرآن رد و نفی شده‌اند). اما روایت نوح و طول عمرش، چه برای هم‌نوایی با روایت‌های بایبلی موجود در نزد مخاطبان قرآن و چه از روی عدم توجه به پیش‌زمینه‌های آن، به صراحت و بی‌هیچ تردید و انکار در متن قرآن ذکر شده است.
🔻 بررسی‌های بیشتر درباره‌ی دلالت‌های این مسئله و پیامدهایش برای متن قرآن و میزانِ علمِ پدیدآوردنده‌ی آن بحثی کلامی خواهد بود که بیرون از حوزه‌ی این یادداشت است. اما می‌توان گفت که در حالت کنونی عمر نوح در قرآن نزد اکثر مسلمانان «واقعی و تاریخی» انگاشته می‌شود، درحالی‌که بررسی‌های انجام‌شده بر روی متون بایبلی (به‌منزله‌ی یکی از زیرمتن‌های قرآن) و بررسی‌های تاریخی ادعای دیگری دارند.
📚 بایبل عبری، سِفر پیدایش، بخش ۱۰، بند ۲۸ و ۲۹: پس از طوفان، نوح سیصد و پنجاه سال بزیست. تمامی مدت عمر نوح نهصد و پنجاه سال بود، پس آنگاه بمُرد.
📗 بخش‌هایی از مطالب این فرسته از منابع زیر برگرفته شده‌اند:
1. Hill, Carol. "Making Sense of the Numbers of Genesis". Perspectives on Science and Christian Faith, 55 (2003), 4: 239-251.
2. Stump, Jim. "Long Life Spans in Genesis: Literal or Symbolic?" BioLogos, 2017.
#قرآن #قرآن‌پژوهی #بایبل #میان‌رودان #نوح #سومر
#Quran #Quranic_Studies #Bible #Mesopotamia #Noah #Sexagesimal #Herbert_Weld_Blundell #Sumerian_King_List
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 تصویری از چهار وجه منشور وِلد-بِلاندِل | نام‌نامه‌ی پادشاهان سومری (مشهور) | کشف‌شده در عراق، ۱۹۲۲ میلادی | متن به خط میخی
@anqanotes
@anqanotes
🖼 تازه‌های نشر در دین‌پژوهی به فارسی (آبان ۱۴۰۰)
📗 چپ بالا
رؤیا، استعاره و زبان دین: متن دینی چون متن هنری
نویسنده: امیر مازیار | ناشر: کرگدن
📗 راست بالا
قرآن و سنّت تفسیری‌اش: مقالاتی در باب تاریخ تفسیر در قرون نخست
نویسنده: اَندرو ریپین | سرویراستار: مرتضی کریمی‌نیا | مترجمان: مرتضی کریمی‌نیا و دیگران | ناشر: ادبیات
متن اصلی:
Rippin, Andrew. The Qur'an and Its Interpretative Tradition. Singapore, Ashgate, 2001.
📗 چپ پایین
تفسیر بایبل: راهنمای دانشجویان
نویسندگان: جان هِیز و کارل هالِدِی | مترجمان: اعظم پویا (پویازاده) و سعید شفیعی | ناشر: نی
متن اصلی:
Hayes, John, and Holladay, Carl. Biblical Exegesis, Third Edition: A Beginner's Handbook. United States, Presbyterian Publishing Corporation, 2007.
📗 راست پایین
مصحف صنعاء۱ و مسئله‌ی خاستگاه قرآن
نویسندگان: بهنام صادقی و محسن گودرزی | مترجم: مرتضی کریمی‌نیا | ناشر: هرمس
متن اصلی:
Sadeghi, Behnam, and Goudarzi, Mohsen. “Sanā 1 and the Origins of the Qurān.” Der Islam (Berlin), vol. 87, no. 1-2, 2012, pp. 1–129.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
📗 چپ بالا
رؤیا، استعاره و زبان دین: متن دینی چون متن هنری
نویسنده: امیر مازیار | ناشر: کرگدن
📗 راست بالا
قرآن و سنّت تفسیری‌اش: مقالاتی در باب تاریخ تفسیر در قرون نخست
نویسنده: اَندرو ریپین | سرویراستار: مرتضی کریمی‌نیا | مترجمان: مرتضی کریمی‌نیا و دیگران | ناشر: ادبیات
متن اصلی:
Rippin, Andrew. The Qur'an and Its Interpretative Tradition. Singapore, Ashgate, 2001.
📗 چپ پایین
تفسیر بایبل: راهنمای دانشجویان
نویسندگان: جان هِیز و کارل هالِدِی | مترجمان: اعظم پویا (پویازاده) و سعید شفیعی | ناشر: نی
متن اصلی:
Hayes, John, and Holladay, Carl. Biblical Exegesis, Third Edition: A Beginner's Handbook. United States, Presbyterian Publishing Corporation, 2007.
📗 راست پایین
مصحف صنعاء۱ و مسئله‌ی خاستگاه قرآن
نویسندگان: بهنام صادقی و محسن گودرزی | مترجم: مرتضی کریمی‌نیا | ناشر: هرمس
متن اصلی:
Sadeghi, Behnam, and Goudarzi, Mohsen. “Sanā 1 and the Origins of the Qurān.” Der Islam (Berlin), vol. 87, no. 1-2, 2012, pp. 1–129.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🖼 تازه‌های نشر در دین‌پژوهی به انگلیسی (اکتبر و نوامبر ۲۰۲۱)
📗 راست
عنوان پیشنهادی به فارسی: قرآن لاتین، از ۱۱۴۳ تا ۱۵۰۰ میلادی: ترجمه، تحول، تفسیر
این کتاب که نخستین جلد از مجموعه‌ای با نام «قرآن اروپایی» است به بررسی فرآیند پیدایش، گسترش، خوانش، و تفسیر قرآن به زبان لاتین در سده‌های ۱۲ تا ۱۵ میلادی می‌پردازد که به دست نویسندگان مسیحی انجام می‌شده است.
Hernández, Cándida Ferrero, and Tolan, John (eds.). The Latin Qur’an, 1143–1500: Translation, Transition, Interpretation. Germany, De Gruyter, 2021.
📗 چپ
عنوان پیشنهادی به فارسی: مسیحیّت شرقی: جُنگی ادبی
در این کتاب ۳۹ متن کهنِ مسیحیّت شرقی از زبان‌های سُریانی، ارمنی، گُرجی، عربی، قِبطی، و گِعِز به انگلیسی ترجمه شده‌اند. مطالعه‌ی متون موجود در این کتاب می‌توانند برای شناخت نسبتِ میان قرآن و متون مسیحیّت شرقی مفید باشند. این کتاب دو هفته‌ی دیگر به بازار خواهد آمد.
Walters, J. Edward. Eastern Christianity: A Reader. United States, William B. Eerdmans Publishing Company, 2021.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
📗 راست
عنوان پیشنهادی به فارسی: قرآن لاتین، از ۱۱۴۳ تا ۱۵۰۰ میلادی: ترجمه، تحول، تفسیر
این کتاب که نخستین جلد از مجموعه‌ای با نام «قرآن اروپایی» است به بررسی فرآیند پیدایش، گسترش، خوانش، و تفسیر قرآن به زبان لاتین در سده‌های ۱۲ تا ۱۵ میلادی می‌پردازد که به دست نویسندگان مسیحی انجام می‌شده است.
Hernández, Cándida Ferrero, and Tolan, John (eds.). The Latin Qur’an, 1143–1500: Translation, Transition, Interpretation. Germany, De Gruyter, 2021.
📗 چپ
عنوان پیشنهادی به فارسی: مسیحیّت شرقی: جُنگی ادبی
در این کتاب ۳۹ متن کهنِ مسیحیّت شرقی از زبان‌های سُریانی، ارمنی، گُرجی، عربی، قِبطی، و گِعِز به انگلیسی ترجمه شده‌اند. مطالعه‌ی متون موجود در این کتاب می‌توانند برای شناخت نسبتِ میان قرآن و متون مسیحیّت شرقی مفید باشند. این کتاب دو هفته‌ی دیگر به بازار خواهد آمد.
Walters, J. Edward. Eastern Christianity: A Reader. United States, William B. Eerdmans Publishing Company, 2021.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🖼 روز جهانی فلسفه
سازمان آموزشی، علمی، و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، سومین پنجشنبه از ماه نوامبر هر سال را به نام «روز جهانی فلسفه» نامگذاری کرده است.
این روز در سال ۲۰۲۱ میلادی برابر است با ۱۸ نوامبر، و مطابق با گاه‌شماری خورشیدی برابر است با ۲۷ آبان ۱۴۰۰.
اگر تصویر را بزرگ‌نمایی کنید می‌توانید عباراتی که با آنها واژه‌ی Philosophy نوشته شده است را بخوانید.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
سازمان آموزشی، علمی، و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، سومین پنجشنبه از ماه نوامبر هر سال را به نام «روز جهانی فلسفه» نامگذاری کرده است.
این روز در سال ۲۰۲۱ میلادی برابر است با ۱۸ نوامبر، و مطابق با گاه‌شماری خورشیدی برابر است با ۲۷ آبان ۱۴۰۰.
اگر تصویر را بزرگ‌نمایی کنید می‌توانید عباراتی که با آنها واژه‌ی Philosophy نوشته شده است را بخوانید.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🌏 به مناسبت روز جهانی فلسفه
🌏 تقدیم به فیلسوفان و اندیشه‌ورزان، خرمگس‌هایی که اسبِ کرختِ جامعه را هوشیار می‌کنند!
🔍 نظرِ خبرگان یا سوگیریِ باورمندان: روایتی از یک توصیف و دو تبیین
✨ معرفی منابع
📌 بررسی پیمایش‌های پایگاه «مقاله‌های‌فلسفه» و مقاله‌های مرتبط با عنوان «فیلسوفان به چه باور دارند؟» و «فیلسوفان در باب فلسفه: پیمایش ۲۰۲۰ مقاله‌های‌فلسفه»
بخش ۱ از ۴
🔻 در سال ۲۰۰۹ میلادی، پایگاه «مقاله‌های‌فلسفه» (PhilPapers)، که دِیوید بورژِی و دِیوید چالمِرز سرویراستاران آن هستند، پیمایشی را انجام داد که بیش از ۳۲۰۰ نفر از فیلسوفان دانشگاهی و حرفه‌ای و دانش‌آموزانِ فلسفه در آن شرکت کردند و به پرسش‌های پیمایش پاسخ دادند. هدف از آن پیمایش دست‌یابی به «باورهای فیلسوفان» درباره‌ی مهمترین و بنیادی‌ترین پرسش‌ها و مسائل فلسفی بود، البته «به‌طور آماری». پیمایش دربردارنده‌ی ۳۰ پرسش در حوزه‌های گوناگون فلسفه از جمله منطق، معرفت‌شناسی، متافیزیک، اخلاق، و زیبایی‌شناسی بود. پرسش‌هایی همچون:
🔅 معرفت پیشینی: آری یا نه؟
🔅 اشیاء انتزاعی: مکتب افلاطونی یا نام‌گرایی؟
🔅 ارزش زیبایی‌شناختی: عینی یا ذهنی؟
🔅 توجیهِ معرفتی: درون‌گرایی یا برون‌گرایی؟
🔅 تفکیک تحلیلی-ترکیبی: آری یا نه؟
🔅 وجود جهان خارج: ایدئالیزم، شکاکیّت، یا واقع‌گرایی غیرشکاکانه؟
🔅 اراده‌ی آزاد: همسازگرایی، اختیارگرایی، یا نبودِ اراده‌ی آزاد؟
🔅 خدا: خداباوری یا خداناباوری؟
🔅 معرفت: تجربه‌گرایی یا خِرَدگرایی؟
🔅 فرافلسفه: طبیعی‌گرایی یا ناطبیعی‌گرایی؟
🔅 ذهن: جسمانی‌انگاری یا غیرجسمانی‌انگاری؟
🔅 قضاوت اخلاقی: شناخت‌گرایی یا غیرشناخت‌گرایی؟
🔅 انگیزش اخلاقی: درون‌گرایی یا برون‌گرایی؟
🔅 اخلاق هنجاری: وظیفه‌گرایی، پیامدگرایی، یا اخلاق فضیلت؟
🔅 سیاست: جماعت‌گرایی، مساوات‌خواهی/برابرخواهی، یا آزادی‌خواهی؟
🔅 زمان: نظریه‌ی الف یا نظریه‌ی ب؟
🔅 صدق: تطبیقی، فروکاهشی، یا معرفتی؟
پرسش‌ها بیش از این تعداد است اما همین مقدار برای آشنایی با فضای پرسش‌ها و میزان تخصصی‌بودن آنها (و در عین حال کلی بودن آنها) کفایت می‌کند.
🔻 دیوید بورژِی و دِیوید چالمِرز نتایج این پیمایش را به همراه تحلیلی اولیه در مقاله‌ای با عنوان «فیلسوفان به چه باور دارند؟» در سال ۲۰۱۳ منتشر کردند. این مقاله در میان محافل علمی و فیلسوفان بحث و نظرهای گوناگونی را برانگیخت، زیرا نخستین پیمایش گسترده‌ای بود که نشان می‌داد خود فیلسوفان به طور آماری از میان نظریه‌های متفاوت (و بعضاً رقیب یا متضاد) به چه نظریه‌ای بیشتر تمایل دارند یا باورهای شخصی‌شان درباره‌ی مسائل بنیادین فلسفی چیست. همچنین، از نگاه اجتماعی و تاریخ فلسفه، این مطلب هم برای فیلسوفان و هم برای عموم مردم جالب است که بدانند در این دوره‌ی زمانی چه نظریه‌هایی از نظر «آماری» (و نه الزاماً «معرفتی») غالبند. این رویکرد آماری شاید بتواند بر «وجاهت» بعضی پاسخ‌های فلسفی بیفزاید، یا حتی آنها را در زمینه و زمانه‌ای خاص به موضوعاتی بدیهی تبدیل کند یا دست‌کم آنها را تا جایگاه پیش‌فرض‌هایی که کمتر درباره‌شان چون‌وچرا می‌شود بالا ببرد.
🔻 این پیمایش در سال ۲۰۲۰ میلادی نیز تکرار شد، و این بار نه با ۳۰ پرسش، بلکه با ۱۰۰ پرسش: ۳۰ پرسش از پیمایش نخست برای ایجاد امکان بررسی‌های طولی در گذر زمان، و ۷۰ پرسش در شرح‌وبسط پرسش‌های اصلی یا ناظر به موضوعات تازه در فلسفه. نتایج این پیمایش در ماه نوامبر سال ۲۰۲۱ در مقاله‌ی دیگری از دیوید بورژِی و دِیوید چالمِرز با عنوان «فیلسوفان در باب فلسفه: پیمایش ۲۰۲۰ مقاله‌های‌فلسفه» منتشر شد. هر دوی این پیمایش‌ها و مقاله‌های مرتبط با آنها سرشار از دادههای جالب‌توجه و بصیرت‌بخش درباره‌ی وضعیت کنونی جامعه‌ی فلسفیِ تحلیلی و انگلیسی‌زبان در امریکا، اروپا، و آسیا/استرالیا است؛ و مطالعه‌ی آنها را به دوست‌داران فلسفه پیشنهاد می‌کنم. در پایگاه «مقاله‌های‌فلسفه» افزون بر نتایج، می‌توانید پاسخ‌های هریک از شرکت‌کنندگان به هریک از پرسش‌ها را ببینید، که در نوع خود برای علاقه‌مندان کاری هیجان‌انگیز است. برای نمونه، می‌توانید پاسخ‌های ابراهیم آزادگان، استاد فلسفه‌ی دانشگاه صنعتی شریف، را اینجا ببینید.
🔻 اما بحث اصلی این یادداشت پس از این مقدمه‌ها آغاز می‌شود. در چند فرسته‌ی بعدی روایتی جالب‌توجه درباره‌ی یکی از پرسش‌های مهم این پیمایش و تبیین‌های مرتبط با نتایجِ آنها خواهم نوشت.
خدا: خداباوری یا خداناباوری؟
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
🌏 تقدیم به فیلسوفان و اندیشه‌ورزان، خرمگس‌هایی که اسبِ کرختِ جامعه را هوشیار می‌کنند!
🔍 نظرِ خبرگان یا سوگیریِ باورمندان: روایتی از یک توصیف و دو تبیین
✨ معرفی منابع
📌 بررسی پیمایش‌های پایگاه «مقاله‌های‌فلسفه» و مقاله‌های مرتبط با عنوان «فیلسوفان به چه باور دارند؟» و «فیلسوفان در باب فلسفه: پیمایش ۲۰۲۰ مقاله‌های‌فلسفه»
بخش ۱ از ۴
🔻 در سال ۲۰۰۹ میلادی، پایگاه «مقاله‌های‌فلسفه» (PhilPapers)، که دِیوید بورژِی و دِیوید چالمِرز سرویراستاران آن هستند، پیمایشی را انجام داد که بیش از ۳۲۰۰ نفر از فیلسوفان دانشگاهی و حرفه‌ای و دانش‌آموزانِ فلسفه در آن شرکت کردند و به پرسش‌های پیمایش پاسخ دادند. هدف از آن پیمایش دست‌یابی به «باورهای فیلسوفان» درباره‌ی مهمترین و بنیادی‌ترین پرسش‌ها و مسائل فلسفی بود، البته «به‌طور آماری». پیمایش دربردارنده‌ی ۳۰ پرسش در حوزه‌های گوناگون فلسفه از جمله منطق، معرفت‌شناسی، متافیزیک، اخلاق، و زیبایی‌شناسی بود. پرسش‌هایی همچون:
🔅 معرفت پیشینی: آری یا نه؟
🔅 اشیاء انتزاعی: مکتب افلاطونی یا نام‌گرایی؟
🔅 ارزش زیبایی‌شناختی: عینی یا ذهنی؟
🔅 توجیهِ معرفتی: درون‌گرایی یا برون‌گرایی؟
🔅 تفکیک تحلیلی-ترکیبی: آری یا نه؟
🔅 وجود جهان خارج: ایدئالیزم، شکاکیّت، یا واقع‌گرایی غیرشکاکانه؟
🔅 اراده‌ی آزاد: همسازگرایی، اختیارگرایی، یا نبودِ اراده‌ی آزاد؟
🔅 خدا: خداباوری یا خداناباوری؟
🔅 معرفت: تجربه‌گرایی یا خِرَدگرایی؟
🔅 فرافلسفه: طبیعی‌گرایی یا ناطبیعی‌گرایی؟
🔅 ذهن: جسمانی‌انگاری یا غیرجسمانی‌انگاری؟
🔅 قضاوت اخلاقی: شناخت‌گرایی یا غیرشناخت‌گرایی؟
🔅 انگیزش اخلاقی: درون‌گرایی یا برون‌گرایی؟
🔅 اخلاق هنجاری: وظیفه‌گرایی، پیامدگرایی، یا اخلاق فضیلت؟
🔅 سیاست: جماعت‌گرایی، مساوات‌خواهی/برابرخواهی، یا آزادی‌خواهی؟
🔅 زمان: نظریه‌ی الف یا نظریه‌ی ب؟
🔅 صدق: تطبیقی، فروکاهشی، یا معرفتی؟
پرسش‌ها بیش از این تعداد است اما همین مقدار برای آشنایی با فضای پرسش‌ها و میزان تخصصی‌بودن آنها (و در عین حال کلی بودن آنها) کفایت می‌کند.
🔻 دیوید بورژِی و دِیوید چالمِرز نتایج این پیمایش را به همراه تحلیلی اولیه در مقاله‌ای با عنوان «فیلسوفان به چه باور دارند؟» در سال ۲۰۱۳ منتشر کردند. این مقاله در میان محافل علمی و فیلسوفان بحث و نظرهای گوناگونی را برانگیخت، زیرا نخستین پیمایش گسترده‌ای بود که نشان می‌داد خود فیلسوفان به طور آماری از میان نظریه‌های متفاوت (و بعضاً رقیب یا متضاد) به چه نظریه‌ای بیشتر تمایل دارند یا باورهای شخصی‌شان درباره‌ی مسائل بنیادین فلسفی چیست. همچنین، از نگاه اجتماعی و تاریخ فلسفه، این مطلب هم برای فیلسوفان و هم برای عموم مردم جالب است که بدانند در این دوره‌ی زمانی چه نظریه‌هایی از نظر «آماری» (و نه الزاماً «معرفتی») غالبند. این رویکرد آماری شاید بتواند بر «وجاهت» بعضی پاسخ‌های فلسفی بیفزاید، یا حتی آنها را در زمینه و زمانه‌ای خاص به موضوعاتی بدیهی تبدیل کند یا دست‌کم آنها را تا جایگاه پیش‌فرض‌هایی که کمتر درباره‌شان چون‌وچرا می‌شود بالا ببرد.
🔻 این پیمایش در سال ۲۰۲۰ میلادی نیز تکرار شد، و این بار نه با ۳۰ پرسش، بلکه با ۱۰۰ پرسش: ۳۰ پرسش از پیمایش نخست برای ایجاد امکان بررسی‌های طولی در گذر زمان، و ۷۰ پرسش در شرح‌وبسط پرسش‌های اصلی یا ناظر به موضوعات تازه در فلسفه. نتایج این پیمایش در ماه نوامبر سال ۲۰۲۱ در مقاله‌ی دیگری از دیوید بورژِی و دِیوید چالمِرز با عنوان «فیلسوفان در باب فلسفه: پیمایش ۲۰۲۰ مقاله‌های‌فلسفه» منتشر شد. هر دوی این پیمایش‌ها و مقاله‌های مرتبط با آنها سرشار از دادههای جالب‌توجه و بصیرت‌بخش درباره‌ی وضعیت کنونی جامعه‌ی فلسفیِ تحلیلی و انگلیسی‌زبان در امریکا، اروپا، و آسیا/استرالیا است؛ و مطالعه‌ی آنها را به دوست‌داران فلسفه پیشنهاد می‌کنم. در پایگاه «مقاله‌های‌فلسفه» افزون بر نتایج، می‌توانید پاسخ‌های هریک از شرکت‌کنندگان به هریک از پرسش‌ها را ببینید، که در نوع خود برای علاقه‌مندان کاری هیجان‌انگیز است. برای نمونه، می‌توانید پاسخ‌های ابراهیم آزادگان، استاد فلسفه‌ی دانشگاه صنعتی شریف، را اینجا ببینید.
🔻 اما بحث اصلی این یادداشت پس از این مقدمه‌ها آغاز می‌شود. در چند فرسته‌ی بعدی روایتی جالب‌توجه درباره‌ی یکی از پرسش‌های مهم این پیمایش و تبیین‌های مرتبط با نتایجِ آنها خواهم نوشت.
خدا: خداباوری یا خداناباوری؟
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼
🔍 نظرِ خبرگان یا سوگیریِ باورمندان: روایتی از یک توصیف و دو تبیین
✨ معرفی منابع
📌 بررسی پیمایش‌های پایگاه «مقاله‌های‌فلسفه» و مقاله‌های مرتبط با عنوان «فیلسوفان به چه باور دارند؟» و «فیلسوفان در باب فلسفه: پیمایش ۲۰۲۰ مقاله‌های‌فلسفی»
بخش ۲ از ۴
🔻 یکی از پرسش‌های این پیمایش این بود: «خدا: خداباوری یا خداناباوری؟»
پاسخ فیلسوفان به این پاسخ نشان از تمایل قاطع جامعه‌ی فلسفیِ شرکت‌کننده در این پیمایش‌ها به «خداناباوری» بود. نتایج از این قرار بودند:
🔅 پذیرش خداناباوری یا تمایل به آن (در میان همه‌ی فیلسوفان): ۷۲/۸ درصد
🔅 پذیرش خداباوری یا تمایل به آن (در میان همه‌ی فیلسوفان): ۱۴/۶ درصد
🔅 ندانم‌گرایی/پاسخ‌های دیگر (در میان همه‌ی فیلسوفان): ۱۲/۶ درصد
🔻 نتایج نشان‌دهنده‌ی غلبه‌ی خداناباوری در میان فیلسوفان شرکت‌کننده در این پیمایش بود، و به این معنا بود که خداناباوری رأیی است که بیشتر اندیشمندان در دوره‌ی کنونی و در میان جامعه‌ی دانشگاهی گروه شرکت‌کننده در پیمایش به آن باور دارند. دلالت ضمنی این نتیجه این بود که فیلسوفان، که احتمالاً و علی‌الفرض توانایی‌ها و مهارت‌های نقّادانه‌ی بهتر و اندیشه‌های ورزیده‌تری دارند، غالباً به «خداناباوری» رسیده‌اند یا به آن تمایل دارند. به بیان دیگر، تمایلِ «نظرِ خبرگان» به طور آماری این است که «خداناباوری» معقول‌تر و مقبول‌تر از «خداباوری» است. نام این تبیین را بگذاریم «تبیین یکم».
🔻 اما این تبیین و توضیح پایان ماجرا نبود، زیرا «نظر خبرگان» مفهومی است که وضوح کافی ندارد و از همین رو بعضی از منتقدانِ این تبیین مسئله‌ی دیگری را مطرح کردند: "نظر عموم فیلسوفان درباره‌ی خدا «نظرِ خبرگان» محسوب نمی‌شود، زیرا همه‌ی فیلسوفان درباره‌ی «خدا» خبره نیستند، بلکه «فلیسوفانِ دین» خبرگانِ فلسفیِ این حوزه‌اند، پس باید به نظر و نتایج آنها رجوع کرد." به این ترتیب لازم می‌شد که رأی فیلسوفانِ دین که در این پیمایش شرکت کرده بودند را بنگرند. خوشبختانه مشخص‌کردن حوزه‌ی فعالیتِ فلسفیِ افراد شرکت‌کننده در پیمایش جزء پرسش‌های زمینه‌ای بوده است و امکان معین‌کردن نتایج بر اساس رشته‌ی تخصصیِ فیلسوفان وجود داشت. نتایج از این قرار بودند:
🔅 پذیرش خداناباوری یا تمایل به آن (در میان فیلسوفانِ دین): ۱۹/۱ درصد
🔅 پذیرش خداباوری یا تمایل به آن (در میان فیلسوفانِ دین): ۷۲/۳ درصد
🔅 ندانم‌گرایی/پاسخ‌های دیگر (در میان فیلسوفانِ دین): ۸/۵ درصد
🔻 مسئله جالب شده بود. فیلسوفان دین، برخلاف عموم فیلسوفان، اکثراً خداباوری را پذیرفته بودند یا به آن تمایل داشتند. پس بر اساس نظر منتقدانی که مدعی بودند رأی عموم فیلسوفان درباره‌ی خدا «نظر خبرگان» نیست و باید به نظر فیلسوفانِ دین رجوع کرد، «خداباوری» آن چیزی است که «نظر خبرگان» است. به بیان دیگر، منتقدانِ تبیینِ یکم مدعی بودند که چون فیلسوفانِ دین با ادلّه و برهان‌های له و علیه خداباوری آشنایی بیشتری دارند بهتر می‌دانند که کدام‌یک قوّت بیشتری دارد، و چون اکثراً به خداباوری تمایل دارند پس نتیجه می‌گیرند که «خداباوری» هم «نظر خبرگان» است و هم از لحاظ فلسفی به‌طور آماری معقول‌تر و مقبول‌تر است. نام این تبیین را بگذاریم «تبیین دوم».
🔻 اما ماجرا اینجا هم خاتمه نیافت، زیرا گروهی دیگر این مسئله را پیش کشیدند که باید تفاوت فاحش میان نتایج «عموم فیلسوفان» و «فیلسوفان دین» درباره‌ی «خدا» را به نحوی توضیح داد. یعنی چرا تفاوتی چشمگیر (و تقریباً متضاد از نظر نتایج آماری) میان نظر عموم اندیشمندان و نظر گروهی خاص از فیلسوفان درباره‌ی خداباوری وجود دارد؟
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
🔍 نظرِ خبرگان یا سوگیریِ باورمندان: روایتی از یک توصیف و دو تبیین
✨ معرفی منابع
📌 بررسی پیمایش‌های پایگاه «مقاله‌های‌فلسفه» و مقاله‌های مرتبط با عنوان «فیلسوفان به چه باور دارند؟» و «فیلسوفان در باب فلسفه: پیمایش ۲۰۲۰ مقاله‌های‌فلسفی»
بخش ۲ از ۴
🔻 یکی از پرسش‌های این پیمایش این بود: «خدا: خداباوری یا خداناباوری؟»
پاسخ فیلسوفان به این پاسخ نشان از تمایل قاطع جامعه‌ی فلسفیِ شرکت‌کننده در این پیمایش‌ها به «خداناباوری» بود. نتایج از این قرار بودند:
🔅 پذیرش خداناباوری یا تمایل به آن (در میان همه‌ی فیلسوفان): ۷۲/۸ درصد
🔅 پذیرش خداباوری یا تمایل به آن (در میان همه‌ی فیلسوفان): ۱۴/۶ درصد
🔅 ندانم‌گرایی/پاسخ‌های دیگر (در میان همه‌ی فیلسوفان): ۱۲/۶ درصد
🔻 نتایج نشان‌دهنده‌ی غلبه‌ی خداناباوری در میان فیلسوفان شرکت‌کننده در این پیمایش بود، و به این معنا بود که خداناباوری رأیی است که بیشتر اندیشمندان در دوره‌ی کنونی و در میان جامعه‌ی دانشگاهی گروه شرکت‌کننده در پیمایش به آن باور دارند. دلالت ضمنی این نتیجه این بود که فیلسوفان، که احتمالاً و علی‌الفرض توانایی‌ها و مهارت‌های نقّادانه‌ی بهتر و اندیشه‌های ورزیده‌تری دارند، غالباً به «خداناباوری» رسیده‌اند یا به آن تمایل دارند. به بیان دیگر، تمایلِ «نظرِ خبرگان» به طور آماری این است که «خداناباوری» معقول‌تر و مقبول‌تر از «خداباوری» است. نام این تبیین را بگذاریم «تبیین یکم».
🔻 اما این تبیین و توضیح پایان ماجرا نبود، زیرا «نظر خبرگان» مفهومی است که وضوح کافی ندارد و از همین رو بعضی از منتقدانِ این تبیین مسئله‌ی دیگری را مطرح کردند: "نظر عموم فیلسوفان درباره‌ی خدا «نظرِ خبرگان» محسوب نمی‌شود، زیرا همه‌ی فیلسوفان درباره‌ی «خدا» خبره نیستند، بلکه «فلیسوفانِ دین» خبرگانِ فلسفیِ این حوزه‌اند، پس باید به نظر و نتایج آنها رجوع کرد." به این ترتیب لازم می‌شد که رأی فیلسوفانِ دین که در این پیمایش شرکت کرده بودند را بنگرند. خوشبختانه مشخص‌کردن حوزه‌ی فعالیتِ فلسفیِ افراد شرکت‌کننده در پیمایش جزء پرسش‌های زمینه‌ای بوده است و امکان معین‌کردن نتایج بر اساس رشته‌ی تخصصیِ فیلسوفان وجود داشت. نتایج از این قرار بودند:
🔅 پذیرش خداناباوری یا تمایل به آن (در میان فیلسوفانِ دین): ۱۹/۱ درصد
🔅 پذیرش خداباوری یا تمایل به آن (در میان فیلسوفانِ دین): ۷۲/۳ درصد
🔅 ندانم‌گرایی/پاسخ‌های دیگر (در میان فیلسوفانِ دین): ۸/۵ درصد
🔻 مسئله جالب شده بود. فیلسوفان دین، برخلاف عموم فیلسوفان، اکثراً خداباوری را پذیرفته بودند یا به آن تمایل داشتند. پس بر اساس نظر منتقدانی که مدعی بودند رأی عموم فیلسوفان درباره‌ی خدا «نظر خبرگان» نیست و باید به نظر فیلسوفانِ دین رجوع کرد، «خداباوری» آن چیزی است که «نظر خبرگان» است. به بیان دیگر، منتقدانِ تبیینِ یکم مدعی بودند که چون فیلسوفانِ دین با ادلّه و برهان‌های له و علیه خداباوری آشنایی بیشتری دارند بهتر می‌دانند که کدام‌یک قوّت بیشتری دارد، و چون اکثراً به خداباوری تمایل دارند پس نتیجه می‌گیرند که «خداباوری» هم «نظر خبرگان» است و هم از لحاظ فلسفی به‌طور آماری معقول‌تر و مقبول‌تر است. نام این تبیین را بگذاریم «تبیین دوم».
🔻 اما ماجرا اینجا هم خاتمه نیافت، زیرا گروهی دیگر این مسئله را پیش کشیدند که باید تفاوت فاحش میان نتایج «عموم فیلسوفان» و «فیلسوفان دین» درباره‌ی «خدا» را به نحوی توضیح داد. یعنی چرا تفاوتی چشمگیر (و تقریباً متضاد از نظر نتایج آماری) میان نظر عموم اندیشمندان و نظر گروهی خاص از فیلسوفان درباره‌ی خداباوری وجود دارد؟
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼
🔍 نظرِ خبرگان یا سوگیریِ باورمندان: روایتی از یک توصیف و دو تبیین
✨ معرفی منابع
📌 بررسی پیمایش‌های پایگاه «مقاله‌های‌فلسفه» و مقاله‌های مرتبط با عنوان «فیلسوفان به چه باور دارند؟» و «فیلسوفان در باب فلسفه: پیمایش ۲۰۲۰ مقاله‌های‌فلسفی»
بخش ۳ از ۴
🔻 برای پاسخ به این مسئله دو فرضیه پیشنهاد شدند:
🔅 فرضیه‌ی یکم: نظر خبرگان
این فرضیه مدعی می‌شود که آن گروهی که نظرش را می‌توان به‌منزله‌ی «نظر خبرگان» محسوب کرد همانا «فیلسوفانِ دین» هستند، زیرا آگاهی بیشتری از ادله‌ی له و علیه خداباوری دارند، و نظر عموم فیلسوفان در این مورد «نظر خبرگان» محسوب نمی‌شود. نتیجه‌ی پذیرش این فرضیه این خواهد بود که از لحاظ آماری «نظر خبرگان» بر این است که «خداباوری» رأیی معقول‌تر و مقبول‌تر از «خداناباوری» است.
🔅 فرضیه‌ی دوم: سوگیری باورمندان
این فرضیه مدعی می‌شود که «فیلسوفانِ دین» که در این پیمایش شرکت کرده‌اند دچار «سوگیریِ انتخاب» (Selection Bias) هستند. سوگیریِ انتخاب زمانی ایجاد می‌شود که شرکت‌کنندگان در پیمایش تنوع کافی را نداشته باشند و نماینده‌ی جامعه‌ای که قرار است نتایج تحلیل به آن تعمیم داده بشود نباشند. یعنی در این مورد خاص، «فیلسوفان دین» این حوزه را برای مطالعات فلسفی خود انتخاب کرده‌اند چون از پیش «خداباور» و «دین‌دار» بوده‌اند. به بیان دیگر، بیشترِ فیلسوفان دین نه با بررسی ادله‌ی له و علیه خداباوری، بلکه از روی انتخاب‌های پیشینیِ خود «خداباور» هستند، و بنابراین از این جهت نظرشان تخصصی‌تر و خبره‌تر از نظر عموم فیلسوفان نیست. نتیجه‌ی پذیرش این فرضیه این خواهد بود که نظر فیلسوفان دین (اگر در این پیمایش دچار «سوگیری انتخاب» باشند) «نظر خبرگان» محسوب نمی‌شود، بلکه «نظر باورمندان» است. و متعاقباً بنا بر نظر عموم فیلسوفان از لحاظ آماری «خداناباوری» رأیی معقول‌تر و مقبول‌تر از «خداباوری» است.
🔻 اما چطور می‌شد میان این دو فرضیه یکی را برگزید یا قوت بیشتری بخشید؟ پاسخ از درون این پیمایش حاصل نمی‌شد و نیاز به دادههای دیگری بود؛ داده‌هایی که بتوانند ادعای «سوگیری انتخاب» در میانِ فیلسوفان دین را تأیید یا رد کنند. اینجا بود که پیمایش دیگری که هِلِن دِ کروز انجام داده بود به کار می‌آمد. دِ کروز در پیمایشی کیفی از فیلسوفان دین، از جمله، به این مسئله‌ها پرداخته بود که «انگیزه‌های» فیلسوفانِ دین از ورود به این حوزه‌ی فلسفی چه بوده است؟ و اینکه پرداختِ فلسفی به دین چه «تأثیرهایی» در باورهای شخصی فیلسوفانِ دین داشته است؟ بعضی از پرسش‌ها و نتایج از این قرارند:
🔅 انگیزه‌ی شما از فعالیت در حوزه‌ی فلسفه‌ی دین چیست؟ (پاسخ‌ها به ترتیب فراوانی)
- تعمیق باورهای دینی از طریق فعالیت در فلسفه‌ی دین و یافتن ادله به نفع خداباوری
- انجام عملی لازم در راستای دین‌داری: بررسی عقلانی باورهای مذهبی
- علاقه‌مندی به دین به مثابه‌ی پدیده‌ای فرهنگی و تجربی
🔅 تأثیر فعالیت در حوزه‌ی فلسفه‌ی دین بر شما چه بوده است؟ (پاسخ‌ها به ترتیب فراوانی)
- بازنگری در عقاید پیشین و تعدیل باورها
- حرکت از باورمندی/خداباوری به سوی خداناباوری
- قطبی‌شدن باورها: باورمندی بیشتر
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
🔍 نظرِ خبرگان یا سوگیریِ باورمندان: روایتی از یک توصیف و دو تبیین
✨ معرفی منابع
📌 بررسی پیمایش‌های پایگاه «مقاله‌های‌فلسفه» و مقاله‌های مرتبط با عنوان «فیلسوفان به چه باور دارند؟» و «فیلسوفان در باب فلسفه: پیمایش ۲۰۲۰ مقاله‌های‌فلسفی»
بخش ۳ از ۴
🔻 برای پاسخ به این مسئله دو فرضیه پیشنهاد شدند:
🔅 فرضیه‌ی یکم: نظر خبرگان
این فرضیه مدعی می‌شود که آن گروهی که نظرش را می‌توان به‌منزله‌ی «نظر خبرگان» محسوب کرد همانا «فیلسوفانِ دین» هستند، زیرا آگاهی بیشتری از ادله‌ی له و علیه خداباوری دارند، و نظر عموم فیلسوفان در این مورد «نظر خبرگان» محسوب نمی‌شود. نتیجه‌ی پذیرش این فرضیه این خواهد بود که از لحاظ آماری «نظر خبرگان» بر این است که «خداباوری» رأیی معقول‌تر و مقبول‌تر از «خداناباوری» است.
🔅 فرضیه‌ی دوم: سوگیری باورمندان
این فرضیه مدعی می‌شود که «فیلسوفانِ دین» که در این پیمایش شرکت کرده‌اند دچار «سوگیریِ انتخاب» (Selection Bias) هستند. سوگیریِ انتخاب زمانی ایجاد می‌شود که شرکت‌کنندگان در پیمایش تنوع کافی را نداشته باشند و نماینده‌ی جامعه‌ای که قرار است نتایج تحلیل به آن تعمیم داده بشود نباشند. یعنی در این مورد خاص، «فیلسوفان دین» این حوزه را برای مطالعات فلسفی خود انتخاب کرده‌اند چون از پیش «خداباور» و «دین‌دار» بوده‌اند. به بیان دیگر، بیشترِ فیلسوفان دین نه با بررسی ادله‌ی له و علیه خداباوری، بلکه از روی انتخاب‌های پیشینیِ خود «خداباور» هستند، و بنابراین از این جهت نظرشان تخصصی‌تر و خبره‌تر از نظر عموم فیلسوفان نیست. نتیجه‌ی پذیرش این فرضیه این خواهد بود که نظر فیلسوفان دین (اگر در این پیمایش دچار «سوگیری انتخاب» باشند) «نظر خبرگان» محسوب نمی‌شود، بلکه «نظر باورمندان» است. و متعاقباً بنا بر نظر عموم فیلسوفان از لحاظ آماری «خداناباوری» رأیی معقول‌تر و مقبول‌تر از «خداباوری» است.
🔻 اما چطور می‌شد میان این دو فرضیه یکی را برگزید یا قوت بیشتری بخشید؟ پاسخ از درون این پیمایش حاصل نمی‌شد و نیاز به دادههای دیگری بود؛ داده‌هایی که بتوانند ادعای «سوگیری انتخاب» در میانِ فیلسوفان دین را تأیید یا رد کنند. اینجا بود که پیمایش دیگری که هِلِن دِ کروز انجام داده بود به کار می‌آمد. دِ کروز در پیمایشی کیفی از فیلسوفان دین، از جمله، به این مسئله‌ها پرداخته بود که «انگیزه‌های» فیلسوفانِ دین از ورود به این حوزه‌ی فلسفی چه بوده است؟ و اینکه پرداختِ فلسفی به دین چه «تأثیرهایی» در باورهای شخصی فیلسوفانِ دین داشته است؟ بعضی از پرسش‌ها و نتایج از این قرارند:
🔅 انگیزه‌ی شما از فعالیت در حوزه‌ی فلسفه‌ی دین چیست؟ (پاسخ‌ها به ترتیب فراوانی)
- تعمیق باورهای دینی از طریق فعالیت در فلسفه‌ی دین و یافتن ادله به نفع خداباوری
- انجام عملی لازم در راستای دین‌داری: بررسی عقلانی باورهای مذهبی
- علاقه‌مندی به دین به مثابه‌ی پدیده‌ای فرهنگی و تجربی
🔅 تأثیر فعالیت در حوزه‌ی فلسفه‌ی دین بر شما چه بوده است؟ (پاسخ‌ها به ترتیب فراوانی)
- بازنگری در عقاید پیشین و تعدیل باورها
- حرکت از باورمندی/خداباوری به سوی خداناباوری
- قطبی‌شدن باورها: باورمندی بیشتر
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼
🔍 نظرِ خبرگان یا سوگیریِ باورمندان: روایتی از یک توصیف و دو تبیین
✨ معرفی منابع
📌 بررسی پیمایش‌های پایگاه «مقاله‌های‌فلسفه» و مقاله‌های مرتبط با عنوان «فیلسوفان به چه باور دارند؟» و «فیلسوفان در باب فلسفه: پیمایش ۲۰۲۰ مقاله‌های‌فلسفی»
بخش ۴ از ۴
🔻 نتایج پیمایش کیفیِ هِلِن دِ کروز، استاد فلسفه‌ی دانشگاه سِنت لوئیس، دلالت‌هایی به همراه داشت که می‌توانست، با ملاحظاتی، یکی از فرضیه‌های مطرح شده را تقویت کند. پیمایش دِ کروز نشان می‌داد که بیشتر فیلسوفانِ دین پیش از پیوستن به جرگه‌ی «فیلسوفانِ دین» باورمند و خداباور بوده‌اند، و یکی از پررنگ‌ترین انگیزه‌هایشان برای فعالیت در حوزه‌ی فلسفه‌ی دین تعمیق باورهای دینی و یافتن ادله به نفع خداباوری بوده است. اما افزون بر این انگیزه‌ها (که نشانگر «سوگیری انتخاب» در میان فیلسوفان دین است) در مجموع و به طور میانگین، فعالیت در حوزه‌ی فلسفه دین به بازنگری در عقاید پیشین و حتی پیوستن به جرگه‌ی خداناباوران منجر شده است. به بیان دیگر، کسانی که با انگیزه‌های دینی وارد فلسفه‌ی دین شده‌اند پس از مدتی به طور میانگین از خداباوری دورتر شده‌اند و به خداناباوری نزدیک‌تر شده‌اند. یک پیامد این مطلب شاید این باشد که شواهد و ادله‌ی موجود در فلسفه‌ی دین بیشتر به نفع معقولیّت و مقبولیّت «خداناباوری» است، حتی برای کسانی که از ابتدا با نیت‌های دینی به این حوزه وارد شده‌اند.
🔻 اگر بتوان نتایج و تبیین ارائه شده برای این پیمایش را پذیرفت، آنگاه فرضیه‌ی دوم قوت می‌گیرد: فیلسوفان دین در این پیمایش دچار سوگیری انتخاب هستند، و نظرشان را نمی‌توان «نظر خبرگان» محسوب کرد. پیمایش دِ کروز با ملاحظاتی می‌تواند تفاوت فاحش نظر عموم فیلسوفان با فیلسوفان دین درباره‌ی خدا را توجیه کند. و از همین جا، تبیین یکم همچنان قابل قبول می‌نُماید: عموم فیلسوفان به‌منزله‌ی «خبرگان» به طور آماری «خداناباوری» را معقول‌تر و مقبول‌تر می‌دانند.
🔻 اما مسئله اینجا هم پایان نمی‌یابد. ملاحظه‌ها و نقدهایی در کارند که نمی‌توان نتایج این پیمایش‌ها را با خیال آسوده تعمیم داد. از جمله:
🔅 نفسِ پیمایش درباره‌ی مسائل فلسفی کاری غیرفلسفی است.
🔅 پرسش از خداباوری یا خداناباوری بسیار کلی است. انواع خداباوری یا خداناباوری در آن لحاظ نشده است.
🔅 پیمایش به سوی سنّت فلسفه‌ی تحلیلی تمایل دارد و سنت‌های دیگر، ازجمله سنت قاره‌ای یا سنت‌های غیرغربی، را لحاظ نکرده است.
🔅 جامعه‌ی آماری شرکت‌کننده در پیمایشِ دیوید بورژِی و دِیوید چالمِرز محدود است به فیلسوفانی که یا انگلیسی‌زبان‌اند یا به زبان انگلیسی مقالات فلسفی منتشر کرده‌اند.
🔅 جامعه‌ی آماری فیلسوفان محدود است به فیلسوفان امریکایی، اروپایی، و آسیا/استرالیایی.
🔅 زمینه‌های دینی بیشتر شرکت‌کنندگان در پیمایش، به واسطه‌ی محل زندگی و خاستگاه‌های فرهنگی، ادیان سامی است: یهودیّت، مسیحیّت، اسلام.
🔅 جامعه‌ی آماری پیمایش هِلِن دِ کروز با جامعه‌ی آماری پیمایشِ دیوید بورژِی و دِیوید چالمِرز تطبیق کامل ندارد و نتایج این دو پیمایش را نمی‌توان با هم سنجید.
🔻 به فهرست بالا می‌توان محدودیت‌های دیگری را نیز افزود که برای هر محقق دقیق و ریزبینی محل تأمل خواهند بود. اما با وجود همه‌ی این محدودیت‌های روشی و پیمایشی، نتایج این سه پیمایش (پیمایش یکم و دوم دیوید بورژِی و دِیوید چالمِرز، و پیمایش هِلِن دِ کروز) می‌توانند نشانگر روندی جدی در میان نخبگان فلسفی جامعه‌ی جهانی باشد:
بازنگری در عقاید دینی پیشین، تمایل به خداناباوری، و پذیرش خداناباوری به‌مثابه‌ی رأیی معقول و مقبول در میان فیلسوفان و حتی فیلسوفانِ دین.
📗 منابع این یادداشت با پیوندهایی در نوشته‌ها ارائه شده‌اند.
#فلسفه #فلسفه‌ی_دین #روز_جهانی_فلسفه #خداباوری #خداناباوری #پیمایش
#Philosophy #Philosophy_of_Religion #World_Philosophy_Day #Theism #Atheism #PhilPapers #Survey
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 نظرِ خبرگان یا سوگیریِ باورمندان: روایتی از یک توصیف و دو تبیین
✨ معرفی منابع
📌 بررسی پیمایش‌های پایگاه «مقاله‌های‌فلسفه» و مقاله‌های مرتبط با عنوان «فیلسوفان به چه باور دارند؟» و «فیلسوفان در باب فلسفه: پیمایش ۲۰۲۰ مقاله‌های‌فلسفی»
بخش ۴ از ۴
🔻 نتایج پیمایش کیفیِ هِلِن دِ کروز، استاد فلسفه‌ی دانشگاه سِنت لوئیس، دلالت‌هایی به همراه داشت که می‌توانست، با ملاحظاتی، یکی از فرضیه‌های مطرح شده را تقویت کند. پیمایش دِ کروز نشان می‌داد که بیشتر فیلسوفانِ دین پیش از پیوستن به جرگه‌ی «فیلسوفانِ دین» باورمند و خداباور بوده‌اند، و یکی از پررنگ‌ترین انگیزه‌هایشان برای فعالیت در حوزه‌ی فلسفه‌ی دین تعمیق باورهای دینی و یافتن ادله به نفع خداباوری بوده است. اما افزون بر این انگیزه‌ها (که نشانگر «سوگیری انتخاب» در میان فیلسوفان دین است) در مجموع و به طور میانگین، فعالیت در حوزه‌ی فلسفه دین به بازنگری در عقاید پیشین و حتی پیوستن به جرگه‌ی خداناباوران منجر شده است. به بیان دیگر، کسانی که با انگیزه‌های دینی وارد فلسفه‌ی دین شده‌اند پس از مدتی به طور میانگین از خداباوری دورتر شده‌اند و به خداناباوری نزدیک‌تر شده‌اند. یک پیامد این مطلب شاید این باشد که شواهد و ادله‌ی موجود در فلسفه‌ی دین بیشتر به نفع معقولیّت و مقبولیّت «خداناباوری» است، حتی برای کسانی که از ابتدا با نیت‌های دینی به این حوزه وارد شده‌اند.
🔻 اگر بتوان نتایج و تبیین ارائه شده برای این پیمایش را پذیرفت، آنگاه فرضیه‌ی دوم قوت می‌گیرد: فیلسوفان دین در این پیمایش دچار سوگیری انتخاب هستند، و نظرشان را نمی‌توان «نظر خبرگان» محسوب کرد. پیمایش دِ کروز با ملاحظاتی می‌تواند تفاوت فاحش نظر عموم فیلسوفان با فیلسوفان دین درباره‌ی خدا را توجیه کند. و از همین جا، تبیین یکم همچنان قابل قبول می‌نُماید: عموم فیلسوفان به‌منزله‌ی «خبرگان» به طور آماری «خداناباوری» را معقول‌تر و مقبول‌تر می‌دانند.
🔻 اما مسئله اینجا هم پایان نمی‌یابد. ملاحظه‌ها و نقدهایی در کارند که نمی‌توان نتایج این پیمایش‌ها را با خیال آسوده تعمیم داد. از جمله:
🔅 نفسِ پیمایش درباره‌ی مسائل فلسفی کاری غیرفلسفی است.
🔅 پرسش از خداباوری یا خداناباوری بسیار کلی است. انواع خداباوری یا خداناباوری در آن لحاظ نشده است.
🔅 پیمایش به سوی سنّت فلسفه‌ی تحلیلی تمایل دارد و سنت‌های دیگر، ازجمله سنت قاره‌ای یا سنت‌های غیرغربی، را لحاظ نکرده است.
🔅 جامعه‌ی آماری شرکت‌کننده در پیمایشِ دیوید بورژِی و دِیوید چالمِرز محدود است به فیلسوفانی که یا انگلیسی‌زبان‌اند یا به زبان انگلیسی مقالات فلسفی منتشر کرده‌اند.
🔅 جامعه‌ی آماری فیلسوفان محدود است به فیلسوفان امریکایی، اروپایی، و آسیا/استرالیایی.
🔅 زمینه‌های دینی بیشتر شرکت‌کنندگان در پیمایش، به واسطه‌ی محل زندگی و خاستگاه‌های فرهنگی، ادیان سامی است: یهودیّت، مسیحیّت، اسلام.
🔅 جامعه‌ی آماری پیمایش هِلِن دِ کروز با جامعه‌ی آماری پیمایشِ دیوید بورژِی و دِیوید چالمِرز تطبیق کامل ندارد و نتایج این دو پیمایش را نمی‌توان با هم سنجید.
🔻 به فهرست بالا می‌توان محدودیت‌های دیگری را نیز افزود که برای هر محقق دقیق و ریزبینی محل تأمل خواهند بود. اما با وجود همه‌ی این محدودیت‌های روشی و پیمایشی، نتایج این سه پیمایش (پیمایش یکم و دوم دیوید بورژِی و دِیوید چالمِرز، و پیمایش هِلِن دِ کروز) می‌توانند نشانگر روندی جدی در میان نخبگان فلسفی جامعه‌ی جهانی باشد:
بازنگری در عقاید دینی پیشین، تمایل به خداناباوری، و پذیرش خداناباوری به‌مثابه‌ی رأیی معقول و مقبول در میان فیلسوفان و حتی فیلسوفانِ دین.
📗 منابع این یادداشت با پیوندهایی در نوشته‌ها ارائه شده‌اند.
#فلسفه #فلسفه‌ی_دین #روز_جهانی_فلسفه #خداباوری #خداناباوری #پیمایش
#Philosophy #Philosophy_of_Religion #World_Philosophy_Day #Theism #Atheism #PhilPapers #Survey
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ تازه‌های نشر
📌 کتاب «کالبدشناسیِ خدا»
🔻 سه هزار سال پیش از این، در سرزمین‌های جنوب‌غرب آسیا که امروزه فلسطین و اسرائیل می‌نامیم، گروهی از مردم مجموعه‌ی از خدایان را می‌پرستیدند که پدرخدایی به نام «اِل» برترینِ آنها بود. اِل ۷۰ فرزند داشت که هریک به‌نوبه‌ی خود خدا بودند. یکی از آنها خدایی نه‌چندان بلندمرتبه بود: «یهوه» خدای طوفان. یهوه بدن‌مند بود، همسر و فرزند و شریک و وزیر داشت. با غول‌ها می‌جنگید، پُرخوری می‌کرد و شراب می‌نوشید، می‌نوشت، قدم می‌زد، و گاهی نیز چُرت می‌زد. اما بعداً به خدایی بسیار بزرگتر و انتزاعی‌تر تبدیل شد: خدای ادیان توحیدی.
🔻 فرانچِسکا استاوراکوپولو در این کتاب نشان می‌دهد که ریشه‌های انگاره‌ی این خدا و ویژگی‌هایش به سده‌ها پیش از نگارشِ بایبل بازمی‌گردد، و اینکه بایبل به انگاره‌های ما درباره‌ی خدا و دین شکل داده است. بایبل به مفاهیم زندگی و مرگ، رویکردمان به جنس و جنسیت، عادت‌هایمان در خوردن و نوشیدن و پوشیدن، و حتی تصورمان از تاریخ شکل داده است. نویسنده با بررسی و کالبدشناسیِ بدنِ مردانه‌ی خدا از سر تا پا، و دیگر اعضای بدن در این میان، می‌کوشد تا نشان بدهد که انگاره‌ی خدا در ادیان غربی (در یهودیّت، و به تبع آن در مسیحیّت و اسلام) چگونه شکل گرفته است و این انگاره چگونه بر فرهنگ ما تأثیر گذاشته است.
🔻 خانم فرانچِسکا استاوراکوپولو، دانش‌آموخته‌ی الهیات در دانشگاه آکسفورد و استادِ بایبلِ عبری و ادیان باستانی در دانشگاه اِکسِتِر در انگلستان است. او پیش از این، کتاب‌های دیگری نیز منتشر کرده است: تنوع دینی در یهودیه و اسرائیلِ باستان (۲۰۱۰ میلادی)؛ زمینِ پدرانمان: نقشِ نیاپرستی در مطالباتِ سرزمین در بایبل (۲۰۱۰ میلادی)؛ مَنَسیِ پادشاه و قربانی‌کردن فرزندان: تحریف واقعیت‌های تاریخی در بایبل (۲۰۰۴ میلادی).
🔻انتشاراتِ مک‌میلان این کتاب را در دسامبر ۲۰۲۱ میلادی در ۵۹۲ صفحه منتشر خواهد کرد. همچنین، انتشارات پنگوئن رندوم هاوس نیز این کتاب را در ژانویه ی ۲۰۲۲ میلادی منتشر خواهد کرد.
📗 برای دسترسی به کتاب، این عبارت را جستجو کنید:
Stavrakopoulou, Francesca. God: An Anatomy. Pan McMillan, 2021.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
📌 کتاب «کالبدشناسیِ خدا»
🔻 سه هزار سال پیش از این، در سرزمین‌های جنوب‌غرب آسیا که امروزه فلسطین و اسرائیل می‌نامیم، گروهی از مردم مجموعه‌ی از خدایان را می‌پرستیدند که پدرخدایی به نام «اِل» برترینِ آنها بود. اِل ۷۰ فرزند داشت که هریک به‌نوبه‌ی خود خدا بودند. یکی از آنها خدایی نه‌چندان بلندمرتبه بود: «یهوه» خدای طوفان. یهوه بدن‌مند بود، همسر و فرزند و شریک و وزیر داشت. با غول‌ها می‌جنگید، پُرخوری می‌کرد و شراب می‌نوشید، می‌نوشت، قدم می‌زد، و گاهی نیز چُرت می‌زد. اما بعداً به خدایی بسیار بزرگتر و انتزاعی‌تر تبدیل شد: خدای ادیان توحیدی.
🔻 فرانچِسکا استاوراکوپولو در این کتاب نشان می‌دهد که ریشه‌های انگاره‌ی این خدا و ویژگی‌هایش به سده‌ها پیش از نگارشِ بایبل بازمی‌گردد، و اینکه بایبل به انگاره‌های ما درباره‌ی خدا و دین شکل داده است. بایبل به مفاهیم زندگی و مرگ، رویکردمان به جنس و جنسیت، عادت‌هایمان در خوردن و نوشیدن و پوشیدن، و حتی تصورمان از تاریخ شکل داده است. نویسنده با بررسی و کالبدشناسیِ بدنِ مردانه‌ی خدا از سر تا پا، و دیگر اعضای بدن در این میان، می‌کوشد تا نشان بدهد که انگاره‌ی خدا در ادیان غربی (در یهودیّت، و به تبع آن در مسیحیّت و اسلام) چگونه شکل گرفته است و این انگاره چگونه بر فرهنگ ما تأثیر گذاشته است.
🔻 خانم فرانچِسکا استاوراکوپولو، دانش‌آموخته‌ی الهیات در دانشگاه آکسفورد و استادِ بایبلِ عبری و ادیان باستانی در دانشگاه اِکسِتِر در انگلستان است. او پیش از این، کتاب‌های دیگری نیز منتشر کرده است: تنوع دینی در یهودیه و اسرائیلِ باستان (۲۰۱۰ میلادی)؛ زمینِ پدرانمان: نقشِ نیاپرستی در مطالباتِ سرزمین در بایبل (۲۰۱۰ میلادی)؛ مَنَسیِ پادشاه و قربانی‌کردن فرزندان: تحریف واقعیت‌های تاریخی در بایبل (۲۰۰۴ میلادی).
🔻انتشاراتِ مک‌میلان این کتاب را در دسامبر ۲۰۲۱ میلادی در ۵۹۲ صفحه منتشر خواهد کرد. همچنین، انتشارات پنگوئن رندوم هاوس نیز این کتاب را در ژانویه ی ۲۰۲۲ میلادی منتشر خواهد کرد.
📗 برای دسترسی به کتاب، این عبارت را جستجو کنید:
Stavrakopoulou, Francesca. God: An Anatomy. Pan McMillan, 2021.
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 کتاب «کالبدشناسی خدا» نوشته‌ی فرانچِسکا استاوراکوپولو، ۲۰۲۱ میلادی.
@anqanotes
@anqanotes
🔍 آنگاه که «سامری» و «هارون» یک نفر می‌شوند!
✨ تازه‌ها و یادبودها
📌 جایزه‌ی سرآمدی در مطالعه‌ی دین در سال ۲۰۲۱ میلادی برای مایکل پرِجیل
🔻 فرهنگستانِ دین امریکا در سال ۲۰۲۱ میلادی جایزه‌ی «سرآمدی در مطالعه‌ی دین: متن‌کاوی» را به مایکل پرِجیل برای نگارش کتاب گوساله‌ی زرین میان بایبل و قرآن: کُراسه، مجادله، و تفسیر از باستانِ متأخر تا اسلام اعطاء کرد.
🔻 مایکل پرِجیل، استاد دین‌پژوهیِ تطبیقی در دانشگاه چَپمَن در کالیفرنیا، در این کتاب سیر پیدایش و دگرگونی روایت «گوساله‌ی زرین» (که در سنت اسلامی بیشتر با نام «گوساله‌ی سامری» شناخته می‌شود) را از یهودیّت تا مسیحیّت و اسلام بررسی کرده است. او افزون بر بررسی روایت‌های موجود در کراسه‌های یهودی، و به ویژه «بایبل عبری»، این روایت را در متون غیررسمی و متون تفسیری یهودی و مسیحی یافته است. بررسی‌های پرجیل نشان می‌دهند که روایت گوساله‌ی زرین چرا ساخته شده است، و چرا در دوره‌های گوناگون بنا بر نیازهای دینی و اجتماعی تغییر کرده است.
🔻 اما مهمترین یافته و ادعای پرجیل در این کتاب در بخش پایانی آن قرار گرفته است. او در بخش سوم کتاب (پس از پرداختن به «مبانی» در بخش یکم، و پرداختن به روایت گوساله‌ی زرین در سنت‌های یهودی و مسیحی در بخش دوم) به روایت قرآن از این ماجرا می‌پردازد و نشان می‌دهد که «سامری در قرآن همان هارون است». به بیان دیگر، پرجیل با بررسی‌های متن‌کاوانه، تاریخی، ریشه‌شناختی، و تطبیقی نشان می‌دهد که شخصیت سامری (که در سنت‌های تفسیری اسلامی همیشه محل نزاع و تأویل بوده است) بر شخصیت هارون منطبق است. جالب این است که در متون بایبلی نیز هارون گوساله‌ی زرین را در غیاب موسی می‌سازد. مبانی و مبادی پرجیل، و رهیافت و روش و شواهد او در نشان دادن این ادعا که از نگاه قرآن سامری همان هارون است بسیار خواندنی است.
🔻 پژوهش‌هایی از این دست نشان می‌دهند که خواندن متن قرآن در پرتوی زیرمتن‌هایش، از جمله متون بایبلی و پسابایبلی، نه کاری تفننی، بلکه لازمه‌ی درک و فهم عبارت‌هایی از قرآن است. این روش که ارتباط میان کراسه‌های ادیان سامی را لحاظ می‌کرد در نخستین سده‌های پس از اسلام از میان رفت و جایش را به تفسیرهای برآمده در سنّت اسلامی داد.
🔻 و اما بازگردم به جایزه‌ای که این کتاب از آنِ خود کرده است. تقریظ هیأت داوران درباره‌ی این کتاب از این قرار است:
American Academy of Religion | Award of Excellence in the Study of Religion: Textual Studies
Though the comparative enterprise has come under fire on account of its essentialism, Pregill’s work provides an outstanding example of the uses to which comparison can be put when done seriously and on a small-scale. While based on careful scholarship and responsible philological practice, his comfort with the material and the novelty of the analysis leads him to venture forth and make much bolder claims about the nature of the Hebrew Bible and the Quran. The result is a textually rich and theoretically sophisticated work that, while closely focused on one base text, that of the Golden Calf, subsequently moves out into much larger issues that deal with textuality, politics, and the nature of scholarship.
🔻 فرهنگستان دین امریکا، که از ۱۹۰۹ میلادی آغاز به کار کرده است، با بیش از ۸۰۰۰ عضو، بزرگترین انجمن علمی جهان در حوزه‌ی مطالعات ادیان است. دین‌پژوهان برجسته‌ای همچون نینیان اسمارت، جِین دَمِن مک‌الیف، و جان اسپوزیتو از جمله‌ی کسانی بوده‌اند که در سال‌های اخیر ریاست این انجمن را بر عهده داشته‌اند.
🔻 پیش از این، درباره‌ی یکی دیگر از نوشته‌های پرِجیل که در کتابی دیگر منتشر شده بود یادداشتی در عنقاء نوشته بودم. به این مناسب آن را دوباره منتشر می‌کنم. محتوای آن کتاب نیز، از قضا، درباره‌ی گوساله‌ی زرین و انطباق شخصیت سامری بر هارون در قرآن بود.
📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Pregill, Michael. The Golden Calf between Bible and Qur'an: Scripture, Polemic, and Exegesis from Late Antiquity to Islam. Oxford University Press, 2020.
#مایکل_پرجیل #گوساله‌ی_سامری #گوساله‌ی_زرین #قرآن #قرآن‌پژوهی #بایبل #پژوهش‌های_تطبیقی
#Michael_Pregill #The_Golden_Calf #AAR #Quran #Quranic_Studies #Bible #Comparative_Studies
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ تازه‌ها و یادبودها
📌 جایزه‌ی سرآمدی در مطالعه‌ی دین در سال ۲۰۲۱ میلادی برای مایکل پرِجیل
🔻 فرهنگستانِ دین امریکا در سال ۲۰۲۱ میلادی جایزه‌ی «سرآمدی در مطالعه‌ی دین: متن‌کاوی» را به مایکل پرِجیل برای نگارش کتاب گوساله‌ی زرین میان بایبل و قرآن: کُراسه، مجادله، و تفسیر از باستانِ متأخر تا اسلام اعطاء کرد.
🔻 مایکل پرِجیل، استاد دین‌پژوهیِ تطبیقی در دانشگاه چَپمَن در کالیفرنیا، در این کتاب سیر پیدایش و دگرگونی روایت «گوساله‌ی زرین» (که در سنت اسلامی بیشتر با نام «گوساله‌ی سامری» شناخته می‌شود) را از یهودیّت تا مسیحیّت و اسلام بررسی کرده است. او افزون بر بررسی روایت‌های موجود در کراسه‌های یهودی، و به ویژه «بایبل عبری»، این روایت را در متون غیررسمی و متون تفسیری یهودی و مسیحی یافته است. بررسی‌های پرجیل نشان می‌دهند که روایت گوساله‌ی زرین چرا ساخته شده است، و چرا در دوره‌های گوناگون بنا بر نیازهای دینی و اجتماعی تغییر کرده است.
🔻 اما مهمترین یافته و ادعای پرجیل در این کتاب در بخش پایانی آن قرار گرفته است. او در بخش سوم کتاب (پس از پرداختن به «مبانی» در بخش یکم، و پرداختن به روایت گوساله‌ی زرین در سنت‌های یهودی و مسیحی در بخش دوم) به روایت قرآن از این ماجرا می‌پردازد و نشان می‌دهد که «سامری در قرآن همان هارون است». به بیان دیگر، پرجیل با بررسی‌های متن‌کاوانه، تاریخی، ریشه‌شناختی، و تطبیقی نشان می‌دهد که شخصیت سامری (که در سنت‌های تفسیری اسلامی همیشه محل نزاع و تأویل بوده است) بر شخصیت هارون منطبق است. جالب این است که در متون بایبلی نیز هارون گوساله‌ی زرین را در غیاب موسی می‌سازد. مبانی و مبادی پرجیل، و رهیافت و روش و شواهد او در نشان دادن این ادعا که از نگاه قرآن سامری همان هارون است بسیار خواندنی است.
🔻 پژوهش‌هایی از این دست نشان می‌دهند که خواندن متن قرآن در پرتوی زیرمتن‌هایش، از جمله متون بایبلی و پسابایبلی، نه کاری تفننی، بلکه لازمه‌ی درک و فهم عبارت‌هایی از قرآن است. این روش که ارتباط میان کراسه‌های ادیان سامی را لحاظ می‌کرد در نخستین سده‌های پس از اسلام از میان رفت و جایش را به تفسیرهای برآمده در سنّت اسلامی داد.
🔻 و اما بازگردم به جایزه‌ای که این کتاب از آنِ خود کرده است. تقریظ هیأت داوران درباره‌ی این کتاب از این قرار است:
American Academy of Religion | Award of Excellence in the Study of Religion: Textual Studies
Though the comparative enterprise has come under fire on account of its essentialism, Pregill’s work provides an outstanding example of the uses to which comparison can be put when done seriously and on a small-scale. While based on careful scholarship and responsible philological practice, his comfort with the material and the novelty of the analysis leads him to venture forth and make much bolder claims about the nature of the Hebrew Bible and the Quran. The result is a textually rich and theoretically sophisticated work that, while closely focused on one base text, that of the Golden Calf, subsequently moves out into much larger issues that deal with textuality, politics, and the nature of scholarship.
🔻 فرهنگستان دین امریکا، که از ۱۹۰۹ میلادی آغاز به کار کرده است، با بیش از ۸۰۰۰ عضو، بزرگترین انجمن علمی جهان در حوزه‌ی مطالعات ادیان است. دین‌پژوهان برجسته‌ای همچون نینیان اسمارت، جِین دَمِن مک‌الیف، و جان اسپوزیتو از جمله‌ی کسانی بوده‌اند که در سال‌های اخیر ریاست این انجمن را بر عهده داشته‌اند.
🔻 پیش از این، درباره‌ی یکی دیگر از نوشته‌های پرِجیل که در کتابی دیگر منتشر شده بود یادداشتی در عنقاء نوشته بودم. به این مناسب آن را دوباره منتشر می‌کنم. محتوای آن کتاب نیز، از قضا، درباره‌ی گوساله‌ی زرین و انطباق شخصیت سامری بر هارون در قرآن بود.
📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Pregill, Michael. The Golden Calf between Bible and Qur'an: Scripture, Polemic, and Exegesis from Late Antiquity to Islam. Oxford University Press, 2020.
#مایکل_پرجیل #گوساله‌ی_سامری #گوساله‌ی_زرین #قرآن #قرآن‌پژوهی #بایبل #پژوهش‌های_تطبیقی
#Michael_Pregill #The_Golden_Calf #AAR #Quran #Quranic_Studies #Bible #Comparative_Studies
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 کتاب «گوساله‌ی زریّن میان بایبل و قرآن: کُراسه، جدل، و تفسیر از باستان متأخر تا اسلام» نوشته‌ی مایکل پرِجیل، ۲۰۲۰ میلادی.
@anqanotes
@anqanotes
Forwarded from عنقاء
🔍 سفر گوساله‌ی زرّین از هارونِ سامری در قرآن تا سامریِ ناشناخته در تفسیرهای اسلامی!
✨ بررسی منابع
📌 معرفی فصلی از کتاب «نقل‌های گوساله‌ی زرّین در اسلام، مسیحیّت، و یهودیّت آغازین» با عنوان «گوساله‌ای، کالبدی که او را بانگی است: گوساله‌ی زرّین از دوران باستان متأخر تا دوران اسلامِ سنّتی» نوشته‌ی مایکل پِرِجیل
🔻 دیر زمانی است که مشاهده شده است که هر جامعه‌ی مذهبیِ نوپایی در روند شگل‌گیری و بلوغ خود باید از خاستگاه‌های اولیه‌ی خود فاصله بگیرد. در روند ظهور اسلامِ سنّتی، تفسیرهای قرآن با متمایزساختنِ پیام قرآن از پیام‌های وحیانی و مکاشفه‌های پیش از قرآن، تسهیل‌گرِ فرآیندهای عظیمِ تمایز اجتماعی و مذهبی بودند که جامعه‌ی نوپای مسلمانان را از سایه‌ی ادیان یکتاپرستانه‌ی یهودی و مسیحیِ پیش از خود خارج می‌کردند و به مسلمانان اجازه می‌دادند که هویت منحصربه‌فرد خود را مطرح کنند. در همین زمینه است که با تفسیرهایی از قرآن مواجه می‌شویم که آیه‌های قرآن را نه در بستر تاریخی و اجتماعیِ هنگامه‌ی صدور آنها، بلکه در پاسخ به نیازهای اجتماعی، سیاسی، عقیدتی، و هویتی زمانه‌ی نگارش آن تفسیرها در دوران شکل‌گیری اسلام سنّتی معنا کرده‌اند.
🔻 مایکل پِرِجیل در فصل هفدهم از کتاب «نقل‌های گوساله‌ی زرّین در اسلام، مسیحیّت، و یهودیّت آغازین» یکی از نمونه‌های چنین تفسیرهایی را بازسازی داستانِ «گوساله‌ی زرّین» در تفسیرهای اسلامی می‌داند. مفسران مسلمان در تفسیر آیه‌های مربوط به روایت ساختِ گوساله‌ی زرّین —به‌جای «هارون» برادر موسی که در سنّت یهودی ملقّب به «سامری» (Samarian) بوده است— شخصیّتی مجعول به نام «سامری» (Samaritan) در قوم بنی‌اسرائیل را به‌عنوان سازنده‌ی گوساله‌ی زرّین معرفی می‌کنند. پِرِجیل در مقاله‌اش برای آنکه همسانیِ روایت بایبل و قرآن از ساختِ گوساله‌ی زرّین به دست هارون را نشان بدهد، علاوه بر بررسی تطبیقی میان روایت بایبل در سِفر پیدایش و روایت‌های موجود در قرآن، به بررسی شباهت عبارات و ترکیب‌های زبانی به‌کاررفته در روایت قرآن با مزمور ۱۰۶ از مزامیر نیز می‌پردازد و نزدیکی عبارات این دو متن را نشان می‌دهد.
🔻 پرِجیل این بازسازی را پاسخی به نیاز جامعه‌ی نوپای اسلامی برای توجیه بعضی باورهای کلامی درباره‌ی پیامبران پیش از محمد می‌داند. همانند رویکردی که پیش از اسلام در مسیحیّت وجود داشته است، شخصیّت‌های مطلوب و موجّهی که در بایبل عبری (عهد عتیق) نام‌شان ذکر شده است، از جمله انبیاء و اولیاء یهودی، همگی مقدمه‌ای و نمونه‌ای محدود برای ذی‌المقدمه و نمونه‌ای اعلی بوده‌اند: برای عیسی مسیح. به باور مسیحیان، ویژگی‌های مطلوب همه‌ی آن شخصیّت‌ها به‌نحو اعلی و اتمّ در عیسی مسیح جمع شده‌اند. همین رویکرد را می‌توانیم درباره‌ی نسبت شخصیّت‌های بایبلی با پیامبر اسلام در متون تفسیری اسلامی ببینیم. در این رویکرد تفسیری، همه‌ی انبیاء و اولیاء یهودی و مسیحی جملگی نمونه‌ای کوچک از شخصیّت پیامبر اسلام بوده‌اند. ردّ این ماجرا را می‌توان در روایات متعدّدی که این رویکرد را تأیید می‌کنند پیدا کرد، و حتی ادبیات مسلمان نیز از این نگاه تأثیر پذیرفته است: نام احمد نام جمله انبیاء است، چون که صد آمد نود هم پیش ماست.
🔻 بنابر ادعای پِرِجیل، آموزه‌ی «عصمت» پیامبران، و به‌ویژه پیامبر اسلام، جایی برای پذیرش این تفسیر باقی نگذاشته است که هارون، همان شخصیّتی که در نگاه قرآن مأموریتی پیامبرانه در سایه‌ی رسالت موسی دارد، گوساله‌ای زرّین ساخته باشد و قوم بنی‌اسرائیل به پرستش آن گوساله مشغول شده باشند. زیرا پذیرش این مطلب با اینکه هم در بایبل عبری و هم در قرآن روایت شده است باور به عصمت پیامبران را مخدوش می‌کرده است و بالتبع بر تصوّری که از شخصیّت پیامبر اسلام ساخته شده است نیز تأثیر می‌گذاشته است. بنابراین روایت قرآن از هارونِ سامری در تفسیرها به سامریِ ناشناخته تبدیل می‌شود تا دامان هارونِ پیامبر (از نگاه مفسران) از این گناه پاک بماند.
🔻 بررسی‌های متنی، تطبیقی، و زبان‌شناختی پِرِجیل درباره‌ی روایت گوساله‌ی زرّین در بایبل و در قرآن، و سیر حرکت روایت از بایبل تا قرآن فی‌نفسه جالب توجه‌اند و در یادداشتی دیگر به تفصیل به آنها خواهم پرداخت.
📗 مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Pregill, Michael E. "A Calf, a Body that Lows: The Golden Calf from Late Antiquity to Classical Islam." in Golden Calf Traditions in Early Judaism, Christianity, and Islam, ed. E. F. Mason and E. F. Lupieri (Leiden: Brill, 2019), 264–296.
#قرآن #قرآن‌پژوهی #بایبل #گوساله‌ی_زرین #مایکل_پرجیل
#Quran #Quranic_Studies #Bible #Golden_Calf #Michael_Pregill
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/20
✨ بررسی منابع
📌 معرفی فصلی از کتاب «نقل‌های گوساله‌ی زرّین در اسلام، مسیحیّت، و یهودیّت آغازین» با عنوان «گوساله‌ای، کالبدی که او را بانگی است: گوساله‌ی زرّین از دوران باستان متأخر تا دوران اسلامِ سنّتی» نوشته‌ی مایکل پِرِجیل
🔻 دیر زمانی است که مشاهده شده است که هر جامعه‌ی مذهبیِ نوپایی در روند شگل‌گیری و بلوغ خود باید از خاستگاه‌های اولیه‌ی خود فاصله بگیرد. در روند ظهور اسلامِ سنّتی، تفسیرهای قرآن با متمایزساختنِ پیام قرآن از پیام‌های وحیانی و مکاشفه‌های پیش از قرآن، تسهیل‌گرِ فرآیندهای عظیمِ تمایز اجتماعی و مذهبی بودند که جامعه‌ی نوپای مسلمانان را از سایه‌ی ادیان یکتاپرستانه‌ی یهودی و مسیحیِ پیش از خود خارج می‌کردند و به مسلمانان اجازه می‌دادند که هویت منحصربه‌فرد خود را مطرح کنند. در همین زمینه است که با تفسیرهایی از قرآن مواجه می‌شویم که آیه‌های قرآن را نه در بستر تاریخی و اجتماعیِ هنگامه‌ی صدور آنها، بلکه در پاسخ به نیازهای اجتماعی، سیاسی، عقیدتی، و هویتی زمانه‌ی نگارش آن تفسیرها در دوران شکل‌گیری اسلام سنّتی معنا کرده‌اند.
🔻 مایکل پِرِجیل در فصل هفدهم از کتاب «نقل‌های گوساله‌ی زرّین در اسلام، مسیحیّت، و یهودیّت آغازین» یکی از نمونه‌های چنین تفسیرهایی را بازسازی داستانِ «گوساله‌ی زرّین» در تفسیرهای اسلامی می‌داند. مفسران مسلمان در تفسیر آیه‌های مربوط به روایت ساختِ گوساله‌ی زرّین —به‌جای «هارون» برادر موسی که در سنّت یهودی ملقّب به «سامری» (Samarian) بوده است— شخصیّتی مجعول به نام «سامری» (Samaritan) در قوم بنی‌اسرائیل را به‌عنوان سازنده‌ی گوساله‌ی زرّین معرفی می‌کنند. پِرِجیل در مقاله‌اش برای آنکه همسانیِ روایت بایبل و قرآن از ساختِ گوساله‌ی زرّین به دست هارون را نشان بدهد، علاوه بر بررسی تطبیقی میان روایت بایبل در سِفر پیدایش و روایت‌های موجود در قرآن، به بررسی شباهت عبارات و ترکیب‌های زبانی به‌کاررفته در روایت قرآن با مزمور ۱۰۶ از مزامیر نیز می‌پردازد و نزدیکی عبارات این دو متن را نشان می‌دهد.
🔻 پرِجیل این بازسازی را پاسخی به نیاز جامعه‌ی نوپای اسلامی برای توجیه بعضی باورهای کلامی درباره‌ی پیامبران پیش از محمد می‌داند. همانند رویکردی که پیش از اسلام در مسیحیّت وجود داشته است، شخصیّت‌های مطلوب و موجّهی که در بایبل عبری (عهد عتیق) نام‌شان ذکر شده است، از جمله انبیاء و اولیاء یهودی، همگی مقدمه‌ای و نمونه‌ای محدود برای ذی‌المقدمه و نمونه‌ای اعلی بوده‌اند: برای عیسی مسیح. به باور مسیحیان، ویژگی‌های مطلوب همه‌ی آن شخصیّت‌ها به‌نحو اعلی و اتمّ در عیسی مسیح جمع شده‌اند. همین رویکرد را می‌توانیم درباره‌ی نسبت شخصیّت‌های بایبلی با پیامبر اسلام در متون تفسیری اسلامی ببینیم. در این رویکرد تفسیری، همه‌ی انبیاء و اولیاء یهودی و مسیحی جملگی نمونه‌ای کوچک از شخصیّت پیامبر اسلام بوده‌اند. ردّ این ماجرا را می‌توان در روایات متعدّدی که این رویکرد را تأیید می‌کنند پیدا کرد، و حتی ادبیات مسلمان نیز از این نگاه تأثیر پذیرفته است: نام احمد نام جمله انبیاء است، چون که صد آمد نود هم پیش ماست.
🔻 بنابر ادعای پِرِجیل، آموزه‌ی «عصمت» پیامبران، و به‌ویژه پیامبر اسلام، جایی برای پذیرش این تفسیر باقی نگذاشته است که هارون، همان شخصیّتی که در نگاه قرآن مأموریتی پیامبرانه در سایه‌ی رسالت موسی دارد، گوساله‌ای زرّین ساخته باشد و قوم بنی‌اسرائیل به پرستش آن گوساله مشغول شده باشند. زیرا پذیرش این مطلب با اینکه هم در بایبل عبری و هم در قرآن روایت شده است باور به عصمت پیامبران را مخدوش می‌کرده است و بالتبع بر تصوّری که از شخصیّت پیامبر اسلام ساخته شده است نیز تأثیر می‌گذاشته است. بنابراین روایت قرآن از هارونِ سامری در تفسیرها به سامریِ ناشناخته تبدیل می‌شود تا دامان هارونِ پیامبر (از نگاه مفسران) از این گناه پاک بماند.
🔻 بررسی‌های متنی، تطبیقی، و زبان‌شناختی پِرِجیل درباره‌ی روایت گوساله‌ی زرّین در بایبل و در قرآن، و سیر حرکت روایت از بایبل تا قرآن فی‌نفسه جالب توجه‌اند و در یادداشتی دیگر به تفصیل به آنها خواهم پرداخت.
📗 مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Pregill, Michael E. "A Calf, a Body that Lows: The Golden Calf from Late Antiquity to Classical Islam." in Golden Calf Traditions in Early Judaism, Christianity, and Islam, ed. E. F. Mason and E. F. Lupieri (Leiden: Brill, 2019), 264–296.
#قرآن #قرآن‌پژوهی #بایبل #گوساله‌ی_زرین #مایکل_پرجیل
#Quran #Quranic_Studies #Bible #Golden_Calf #Michael_Pregill
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
https://t.me/anqanest/20
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 گوساله‌ی زرّین
تصویر بالا: پرستش گوساله‌ی زرّین، اثر نیکولا پوسَن، حدود ۱۶۳۴ میلادی.
تصویر پایین راست: مایکل پِرِجیل، استاد ادیان تطبیقی در دانشگاه کالیفرنیا و پژوهشگر دوران باستان متأخر و اسلام آغازین و سنّتی.
تصویر پایین چپ: جلد کتاب «نقل‌های گوساله‌ی…
تصویر بالا: پرستش گوساله‌ی زرّین، اثر نیکولا پوسَن، حدود ۱۶۳۴ میلادی.
تصویر پایین راست: مایکل پِرِجیل، استاد ادیان تطبیقی در دانشگاه کالیفرنیا و پژوهشگر دوران باستان متأخر و اسلام آغازین و سنّتی.
تصویر پایین چپ: جلد کتاب «نقل‌های گوساله‌ی…
🔍 روایتی از فتوحات عربی بر پایه‌ی قدیمی‌ترین منابع غیرعربی و غیراسلامی
✨ معرفی منابع
📌 معرفی کتاب «فی سبیل‌الله: فتوحات عربی و تکوینِ حکمرانیِ اسلامی» نوشته‌ی رابِرت هُیلَند
🔻 در سیزدهمین شماره از فصل سوم دورنما کتاب «فی سبیل‌الله: فتوحات عربی و تکوینِ حکمرانیِ اسلامی» نوشته‌ی رابِرت هُیلَند را به اجمال معرفی کرده‌ام. فرسته‌های دورنما در این باره را در ادامه می‌آورم. از مهرداد عباسی و فاطمه مصلح‌زاده برای تلاش‌های بی‌دریغ‌شان در دورنما سپاس‌گزارم. همچنین، پیش از نوشته‌ی من، دوست پژوهشگر و گرامی‌ام، ایمان تاجی، مقاله‌ای خواندنی در معرفی این کتاب نوشته است که می‌توانید آن را در اینجا بیابید.
📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Hoyland, Robert. In God's Path: The Arab Conquests and the Creation of an Islamic Empire. Oxford: Oxford University Press, 2015.
#اسلام #اسلام_آغازین #اسلام‌پژوهی #محمد #فتوحات_عربی #رابرت_هیلند
#Islam #Early_Islam #Islamic_Studies #Muhammad #Arab_Conquests #Robert_Hoyland
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
@doornamaa
✨ معرفی منابع
📌 معرفی کتاب «فی سبیل‌الله: فتوحات عربی و تکوینِ حکمرانیِ اسلامی» نوشته‌ی رابِرت هُیلَند
🔻 در سیزدهمین شماره از فصل سوم دورنما کتاب «فی سبیل‌الله: فتوحات عربی و تکوینِ حکمرانیِ اسلامی» نوشته‌ی رابِرت هُیلَند را به اجمال معرفی کرده‌ام. فرسته‌های دورنما در این باره را در ادامه می‌آورم. از مهرداد عباسی و فاطمه مصلح‌زاده برای تلاش‌های بی‌دریغ‌شان در دورنما سپاس‌گزارم. همچنین، پیش از نوشته‌ی من، دوست پژوهشگر و گرامی‌ام، ایمان تاجی، مقاله‌ای خواندنی در معرفی این کتاب نوشته است که می‌توانید آن را در اینجا بیابید.
📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Hoyland, Robert. In God's Path: The Arab Conquests and the Creation of an Islamic Empire. Oxford: Oxford University Press, 2015.
#اسلام #اسلام_آغازین #اسلام‌پژوهی #محمد #فتوحات_عربی #رابرت_هیلند
#Islam #Early_Islam #Islamic_Studies #Muhammad #Arab_Conquests #Robert_Hoyland
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
@doornamaa
Telegram
آشیانه‌ی عنقاء
🖼 تصویر جلد کتاب «فی سبیل‌الله: فتوحات عربی و تکوینِ حکمرانیِ اسلامی» نوشته‌ی رابِرت هُیلَند، ۲۰۱۵ میلادی، انتشارات دانشگاه آکسفورد
@anqanotes
@anqanotes
Audio
رادیو دورنما
فصل سوم - اپیزود سیزدهم
🔹 مروری بر کتاب «فی سبیل‌الله: فتوحات عربی و تکوینِ حکمرانیِ اسلامی» نوشتۀ رابرت هُیلَند
✅ این پادکست و همۀ پادکست‌های رادیو دورنما در صفحۀ شنیدنی‌ها در تارنمای دورنما قابل شنیدن است.
#دورنما
#زهیر_میرکریمی #رابرت_هیلند
#فتوحات_اسلامی #تمدن_اسلامی
#فتوحات_عربی #حکمرانی_اسلامی
#اسلام_پژوهی_غربیان
#اسلام_پژوهی_آکادمیک
#مطالعات_آکادمیک_اسلام
#اسلام‌شناسی_در_عصر_مدرن
@doornamaa
فصل سوم - اپیزود سیزدهم
🔹 مروری بر کتاب «فی سبیل‌الله: فتوحات عربی و تکوینِ حکمرانیِ اسلامی» نوشتۀ رابرت هُیلَند
✅ این پادکست و همۀ پادکست‌های رادیو دورنما در صفحۀ شنیدنی‌ها در تارنمای دورنما قابل شنیدن است.
#دورنما
#زهیر_میرکریمی #رابرت_هیلند
#فتوحات_اسلامی #تمدن_اسلامی
#فتوحات_عربی #حکمرانی_اسلامی
#اسلام_پژوهی_غربیان
#اسلام_پژوهی_آکادمیک
#مطالعات_آکادمیک_اسلام
#اسلام‌شناسی_در_عصر_مدرن
@doornamaa