📌 خیلی دور، خیلی نزدیک (۳)
عربستان در دوران باستان متأخر
گفت‌وگو با #مجید_منتظرمهدی

🔹 مجید منتظرمهدی (متولد ۱۳۶۲، تهران)، دانش‌آموختۀ مقطع کارشناسی ارشد رشتۀ «فرهنگ‌های اسلامی» در دانشگاه بین‌المللی آقاخان در لندن بوده و دکتری خود را در «مطالعات اسلامی و عربی» در دانشگاه اِکسِتر در انگلستان گذرانده است. او پیش‌تر در این دانشگاه و مؤسسۀ مطالعات اسماعیلی لندن تدریس کرده، و اکنون پژوهشگر «دانشکدۀ مطالعات شرقی دانشگاه آکسفورد» است. منتظرمهدی به زبان‌های ترکی، انگلیسی، فرانسوی و عربی تسلط دارد و افزون بر انتشار مقاله‌هایی به زبان انگلیسی، چند مقاله نیز از فرانسوی و انگلیسی به فارسی ترجمه کرده است.

🔹 منتظرمهدی ساکن آکسفورد است و در سومین نشست #خیلی_دور_خیلی_نزدیک به پرسش‌های دورنما دربارۀ عربستان دوران باستان متأخر و ارتباط آن با پیدایی اسلام و قرآن پاسخ می‌دهد. میزبان گفت‌وگو زهیر میرکریمی، دین‌پژوهِ ساکن ملبورن، است.

✅ این گفت‌وگوی زنده پنج‌شنبه بیست‌وهشتم بهمن (برابر با هفدهم فوریه) رأس ساعت ۲۱ تهران (برابر با ۴:۳۰ آدینۀ ملبورن و ۱۷:۳۰ لندن) در صفحۀ اینستاگرام دورنما برگزار خواهد شد.

@doornamaa

📌 در باب توجه به #ریشه‌های_عربی_اسلام
ترجمۀ #مجید_منتظرمهدی*

🔹 هر چند که تأثیر مسیحیت و یهودیت بر اسلام کاملاً شناخته شده ولی جزئیاتش به‌خوبی فهمیده نشده است، و برای بررسی کامل نیاز به تلاش‌های بیشتری دارد. مشکلی ساختاری در نظام دانشگاهی که پیشرفت در این حوزه را مشخصاً کُند کرده بررسی ظهور اسلام به‌مثابۀ نقطۀ گسستگیِ شدید است. محققانی که به‌عنوان تاریخ‌نگاران اسلامی آموزش دیده‌اند معمولاً به دوره‌های پیشین توجه نمی‌کنند. محققانی هم که در تاریخِ باستان آموزش دیده‌اند معمولاً در زمان اسکندر کبیر متوقف می‌شوند. دورۀ میانی، بیش از نُه قرن، کم‌وبیش مورد توجه کسی نیست. تعداد کمی آن را با جدیت تا زمان ظهور اسلام بررسی کرده‌اند. چند مورد استثنائی هست مانند کتاب گُردُن نیوبی دربارۀ یهودیان عربستان، و مطالعات باوِرساک در باب اتیوپی و رابطه‌اش با شبه‌جزیرۀ عربستان، و کارهای عرفان شهید در مورد تاریخِ روابط بیزانس و عرب‌ها تا زمان ظهور اسلام. در سال‌های اخیر محققان سعی کرده‌اند از طریق برگزاری کنفرانس‌ها و انتشار مجموعه مقالات که در عنوان آنها «عهد باستان متأخر» ذکر شده است بر این گسست فائق آیند.

🔹 [موضوعی که در مطالعات قرآنی از آن غفلت شده] توجه به آیین مشرکانِ پیشااسلامی است که به‌وضوح تاثیر بسیاری بر قرآن و اسلام داشته است، ولی مسلمانان عموماً آن را تحقیر و سانسور کرده‌اند و تنها ردّ پایی از آن مثلاً در اصطلاح «قَوسُ قُزَح» به معنای «رنگین‌کمان» در عربی باقی مانده است («قُزَح» خدایِ رعد است). یا واژۀ «عَبقَریّ» به معنای «نابغه» که نامش را از درّه‌ای به نام «عبقر» گرفته که درۀ جنیان بوده است.

🔹 یونانی‌ها و رومی‌ها از طریق نوزایی (رنسانس) حیات دوباره یافتند، حال آنکه عرب‌های مسلمان هیچگاه رفتاری شبیه آن را با عرب‌های پیش از اسلام نداشتند و آن عرب‌ها هم‌چنان بدنامند، به‌ویژه هنگامی که صحبت از دین باشد. هر چند که مشرکانِ عرب به‌وضوح مجموعۀ پیچیده‌ا‌ی از خدایان، اسطوره‌های بسیار، و طیف وسیعی از آیین‌ها داشتند ولی اعمال دینی‌شان معمولاً در سنت اسلامی جدی گرفته نشده است. البته این مطلب باعث تعجب نیست، چرا که قرآن آیین آنان را «دست زدن و سوت کشیدن» نامیده است. داستان معروفی وجود دارد که بنی‌حنیفه از منطقۀ یَمامه هنگامی که دچار قحطی شدند خدایشان را ـ که از کشک درست شده بود ـ خوردند. داستان‌هایی از این دست با روایت قرآن تضاد دارد، چراکه مطابق تاریخِ نجات [که در قرآن و سنت اسلامی آمده است] مشرکان مخالف پیامبر در برابر تغییر دین به‌بهانۀ اینکه به آیین پدرانشان پایبند بودند ایستادگی می‌کردند.

🔹 تحقیقات غربی‌ها در باب اسلام و قرآن به‌صورت عمده از نگاه سنتی پیروی کرده است. مونتگُمری وات معتقد است که عرب‌ها پیش از اسلام دینِ واقعی نداشتند و نظام باور آن‌ها را «انسان‌گرایی قبیله‌ای» نام نهاده است. مطالعات قرآنی غربی وقتی که به دنبال منابع قرآن می‌گشتند توجه عمده‌شان به مسیحیت و یهودیت بوده است و کمتر به ریشه‌های عربی پرداخته‌اند؛ و به جز چند استثناء، بسیاری از کتاب‌های مقدماتی در باب اسلام به کلی از دین مشرکان غافل‌اند.

* ترجمۀ بریده‌ای از مقالۀ دوین استوارت با عنوان «پیشنهادی متواضعانه برای مطالعات اسلام»، که در کتاب «هویت، سیاست و اسلام‌پژوهی» (شفیلد ۲۰۱۸) منتشر شده است.

---------------

✅ گفت‌وگو با مجید منتظرمهدی دربارۀ عربستان در دوران باستان متأخر و اهمیت و ضرورت توجه به آن در اسلام‌پژوهی دانشگاهی پنج‌شنبه بیست‌وهشتم بهمن (برابر با هفدهم فوریه) رأس ساعت ۲۱ تهران (برابر با ۴:۳۰ آدینۀ ملبورن و ۱۷:۳۰ لندن) در صفحۀ اینستاگرام دورنما برگزار خواهد شد..

🌐 پیوند به صفحۀ اینستاگرام دورنما

@doornamaa

🔍 ماهیّتِ رابطه‌ و مواجهه‌ی محمّد و قرآن با یهودیان چه بوده است؟

✨ معرفی منابع

📌 معرفی کتاب «یهودیان و قرآن» نوشته‌ی مِئیر بَر–اَشِر با دیباجه‌ای از محمدعلی امیرمُعِزّی

بخش ۱ از ۲


🔻 مئیر بَر–اَشِر، استاد مطالعات اسلامی دانشگاه عِبری اورشلیم، در سال ۲۰۲۰ میلادی کتابی با عنوان «یهودیان در قرآن» [Les Juifs dans le Coran] به زبان فرانسوی در ۲۸۸ صفحه منتشر کرد که محمدعلی امیرمعزی دیباجه‌ای بر آن نوشته بود. مِئیر بَر–اَشِر در این کتاب به «بررسی ماهیتِ ارتباطِ نزدیک میان اسلام و یهودیّت» پرداخته است؛ و برای این کار به سرچشمه‌ها بازگشته است: به خود متنِ قرآن و به متونی که قرآن از آن‌ها تأثیر گرفته است.

🔻 این کتاب، یک سال پس از انتشار به زبان فرانسوی، ماه گذشته‌ی میلادی (ژانویه‌ی ۲۰۲۲) به قلم اِتان راندِل به انگلیسی ترجمه و منتشر شد. عنوان انگلیسیِ کتابِ ترجمه‌شده «یهودیان و قرآن» است [Jews and the Quran].

🔻 برای معرفی این کتاب و مسیرِ پژوهشی‌ای که این کتاب در آن جای می‌گیرد، دیباجه‌ی محمدعلی امیرمعزّی در این کتاب را به‌طور کامل به فارسی ترجمه کرده‌ام که در ادامه‌ی این فرسته می‌آورم. اما پیش از آن، نگریستن به فهرست مطالب کتاب نیز می‌تواند مفید باشد.

🔅 دیباجه
🔅 مقدمه
🔅۱. بافتارِ تاریخی
- پادشاهیِ یهودی در عربستان
- میان عربستان و ارض مقدّس
- حضور یهودیّت در حجاز در آغاز اسلام
- محمّد کدام یهودیّت را در عربستان می‌شناخت؟
- شاعران عربِ یهودی در پیش از اسلام
- عرب‌ها و فلسطین پیش از اسلام
- نخستین جماعت مسلمان و یهودیانِ مدینه
🔅 ۲. بازنماییِ یهودیّت و یهودیان در قرآن
- نام‌های گوناگونی که در قرآن به یهودیان اطلاق شده است
- بنی‌اسرائیل، قوم برگزیده
- میثاق خدا با قوم اسرائیل
- از مصر تا ارض مقدّس
- تورات به‌مثابه‌ی مؤید قرآن
- فرزندانِ نافرمان و عصیانگر
- بت‌پرستان و پرستندگانِ گوساله‌ی زرّین
- شخصیّتِ عُزَیر
- تحریف‌کنندگانِ تورات
- قاتلانِ انبیاء
- "مسخ‌شدگان به بوزینگان و خوکان"
- حدیث حَجَر و شَجَر
- "كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا"
🔅 ۳. حکایت‌های بایبلی و دگرگونی‌شان در قرآن
- واژگانِ عِبریِ قرآن
- قرآن و سِفر پیدایش
- قائن و هابیل
- ابراهیم
- یوسف
- داود
- شائول / طالوت
- گاو سرخ (البقرة)
- میدراش و اسرائیلیات
🔅 ۴. احکام قرآنی و احکام یهودی
- احکام نماز و قبله
- احکام روزه
- احکام مأکولات
- تقویم و سالِ نَسیء
- جمع‌بندی
🔅 ۵. منابعِ قرآنی ذِمّة
- معاهده‌ی عُمَر
- تدوینی درازمدت
- در میانِ گمان و واقعیت
- از مدرنیته به بنیادگرایی
🔅 ۶. جایگاه یهودیّت و یهودیان در شیعه‌ی اثنی‌عشری
- نجاستِ اهل‌کتاب
- روابط اجتماعی
- خاستگاه‌های سخت‌گیری‌های شیعی
- بنی‌اسرائیل: پیش‌نمونه‌ها و شاهدهایی برای موجودیّت قبلیِ تشیّع
🔅 جمع‌بندی
🔅 یادداشت‌ها
🔅 کتاب‌شناسی
🔅 نمایه

------------------------------
دیباجه | محمدعلی امیرمُعِزّی

🔅 در زمانه‌ای که مسئله‌ی رویکردِ اسلام نسبت به یهودیان اغلب در رسانه‌ها برجسته می‌شود، کتاب‌هایی مانند کتاب «یهودیان و قرآن» را نباید از دست داد. در تقابلِ میان کسانی که این تصوّر را ترویج می‌کنند که قرآن (گاهی بدون آنکه آن را خوانده باشند) «یهودستیزانه» است و کسانی که —با استعانت از چند آیه‌ی قرآن که با دقت گزینش شده‌اند— می‌خواهند به پیروان خود ذاتِ «پیمان‌شکن» یهودیان را نشان بدهند، رویکرد‌ِ واقع‌بینانه از بین می‌رود. با آنکه نمی‌توان اسلام را به قرآن تقلیل داد، اما قرآن هنوز سنگ بنای آن است. با این حال، فرد باید بتواند قرآن را به‌جِدّ بخواند، آن را همچون یک کلِ پیچیده در نظر بگیرد، و به بافتار آن توجه کند. همچنین، فرد باید در گره‌گشایی از روش‌هایی مهارت داشته باشد که اَشکال مختلف اسلام سنّتی و نوین در توسعه‌ی گفتمان خود درباره‌ی یهودیان و یهودیت از قرآن استفاده کرده‌اند، و شرایط تاریخی را همواره در نظر داشته باشد.

🔅 نزديك به دو سده است كه شرق‌شناسان و عرب‌شناسان مجذوبِ حضور بيش از حد عناصر متعلق به يهوديّت، يا منبعث از یهودیّت، در قرآن‌اند. از پژوهشِ آبراهام گایگِر با عنوان «محمّد چه چیزی را از یهودیت برگرفت؟» که در نیمه‌ی نخست سده‌ی نوزدهم میلادی منتشر شد، و کتاب گابرییِل سعید رِینولدز با عنوان «قرآن و بایبل: متن و تفسیر» که در سال ۲۰۱۸ میلادی منتشر شد، تا آثار محقّقان برجسته‌ای مانند ایگناس گلدتسیهر، داوید سیدِرسکی، شِلومو دوو گُیتایْن، پاتریشیا کرون، مایکِل کوک، اوری روبین، مایکل لِکِر، سیدنی گریفیث، و بسیاری دیگر، پژوهش‌های انتقادی از روش‌های دقیقِ تاریخی و متن‌شناختی برای گشودن مسیرهایی تازه برای مطالعه، برانگیختن بحث‌های جذاب، و نشان‌دادن پیچیدگی عظیم موضوع‌های موردِ نظر استفاده کرده‌اند.

@anqanotes
ادامه در 👇🏼

ادامه از 👆🏼

🔍 ماهیّتِ رابطه‌ و مواجهه‌ی محمّد و قرآن با یهودیان چه بوده است؟

✨ معرفی منابع

📌 معرفی کتاب «یهودیان و قرآن» نوشته‌ی مِئیر بَر–اَشِر با دیباجه‌ای از محمدعلی امیرمُعِزّی

بخش ۲ از ۲


🔅 ما در مورد چه شکل یا اَشکالی از یهودیّت صحبت می‌کنیم؟ کدام جریان‌ها و کدام منابعِ دینی می‌توانستند بر قرآن تأثیر بگذارند؟ اگر بر دین آن دسته از یهودیانی متمرکز بشویم که به باورها و راه‌ورسم‌های یهودی مانند ختنه، گرامی‌داشتِ شبات، و ممنوعیت مصرف گوشت خوک وفادار ماندند، اما همزمان به عیسی به‌مثابه‌ی نجات‌بخش در آخرالزمان ایمان آوردند —دسته‌ای که به «مَسیهودیان» معروفند— آنگاه مسیرِ پژوهش پربار به نظر می‌رسد. در اینجا نیز مطالعات بسیاری انجام شده است، از مطالعات هانْس یوآخیم شوپس و مارتینیانو پِلِگرینو رُنکایلیا گرفته تا مطالعاتِ کارلوس سُگُویا، شِلومو پینیس، و جوزِپه ریتْساردی. در کتابی [با عنوان «فرهنگ‌های اسلامی، بافتارهای اسلامی: جُستارهایی به یادِ استاد پاتریشیا کرون»] که اخیراً برای یادبودِ پاتریشیا کرون منتشر شده است گی اِستِرامسا [در فصلی با عنوان «مسیهودیّت و خاستگاه‌های قرآن»] تاریخ‌نگاری علمی این مسیرِ پژوهشی را ارائه کرده است. در همین حال، دومینیک بِرنارد در بررسی تأثیرگذار خود با عنوان «پیروانِ یهودیِ عیسی از سده‌ی یکم میلادی تا زمانِ محمّد»، که در سال ۲۰۱۷ میلادی در پاریس منتشر شده است، نشان می‌دهد که ابیونی‌ها/نصرانی‌ها در سده‌های نخستِ هجری، در درون جماعتِ مسلمان، حضور فعال داشته‌اند.

🔅 چرایی‌ها و علت‌جویی‌ها، و دلالت‌ها و مسیرهای کاوشِ این موضوعات بسیارند. نخستین پرسش‌هایی که این موضوعات پیش می‌کِشند چیزی نیست جز «دینِ خودِ محمّد». محیط دینی در هنگامه‌ی تولد او و در هنگامه‌ی آموزش‌دیدن او چه بوده است؟ او از کدام سنّت یا سنّت‌هایی برای فرونشاندنِ تشنگی معنوی خود استفاده کرده است؟ برخلاف آنچه بعدها مدافعه‌جویانِ مسلمان ادعا کردند، عربستانِ پیشااسلامی «عربستانِ جاهلی» و بت‌پرست نبود، و آغازگرِ یکتاپرستیِ عربی اسلام نبوده است. بت‌پرستی احتمالاً سده‌ها پیش از اسلام از میان رفته بوده است، شاید جز در میان معدودی از بادیه‌گردهای چادرنشین.

🔅 مطالعات متعددِ محققانی مانند فِرِدریک اَمبِر، کریستییَن روبَن، و یان رِتسو این واقعیت را به طور گسترده‌ای مستند کرده‌اند، به‌ویژه در خارج از حجاز. با این حال، قوی‌ترین تأیید متنی از خود قرآن می‌آید، از جمله: حضور بسیار زیادِ شخصیت‌های عهد قدیم و عهد جدید؛ ماهیتِ اِشاریِ داستان‌های بایبلی (که نشان‌دهنده آشنایی کامل بعضی از مخاطبان قرآن با این داستان‌ها است، زیرا در غیر این صورت چنین اشاراتی غیرقابل فهم می‌بودند)؛ شواهد واژه‌شناختیِ نام‌های بایبلیِ [موجود در قرآن] با خاستگاه‌هایی از مسیحیّت‌های شرقیِ سوری–فلسطینی؛ ریشه‌های عِبری، آرامی، و سُریانی واژه‌های مرکزیِ [موجود در قرآن] مانند قرآن، سوره (یک فصل از قرآن)، آیه (یک بند از قرآن)، زَکات (صدقه)، صَلات (نمازِ شرعی)، حج (زیارتِ اصلیِ مکّه) و عمره (زیارتِ فرعیِ مکّه).

🔅 در کتاب حاضر، مِئیر بَر–اَشِر پرفروغ از پسِ تلخیصِ مطالعات پیشین برمی‌آید، و در همان حال پرسش‌هایی نو و مرتبط نیز پیش می‌کِشد. بدون شک او از جمله‌ی آن محقّقانی در دوران معاصر است که برای انجام چنین کاری مناسب بوده‌اند. او متخصصِ برتر در شناخت اسلام و یهودیّت با تسلّط کامل بر زبان‌های مربوط به این دو دین، تحلیلگر زیرک اندیشه و معنویت در هر دو دین، و مورّخ و متن‌پژوه است. او در این کتاب استعداد عظیمی در انتقالِ واضح و آسان‌یابِ دانش خود درباره‌ی موضوعات بسیار دشوار از خود نشان می‌دهد. من از جایگاه متخصصی در شیعه‌پژوهی، به‌طور خاص خوشحالم که توجه شما را به این مطلب جلب می‌کنم که او فصل مهمی از کتاب را به این شاخه از اسلام [یعنی «تشیّع»] اختصاص داده است —که (علی‌رغم برخی پیشرفت‌های قابل‌توجه در سال‌های اخیر، هنوز) «عموزاده‌ی بی‌نوای» مطالعات اسلامی است. چه دانش‌آموزان و چه محقّقان جاافتاده، و نیز هر خواننده‌ی تحصیل‌کرده‌ای که به این موضوع علاقه دارد،‌ این کتاب را بسیار ارزشمند خواهند یافت.

محمدعلی امیرمُعِزّی | مدرسه‌ی عملی پژوهش‌های عالی، سوربُن (فرانسه)

------------------------------
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

❗️ هم‌رسان‌کردن این متن با ارسال (forward) همه‌ی این فرسته از شبکه‌ی عنقاء مجاز است.

📌 خیلی دور، خیلی نزدیک
گفت‌وگو با پژوهشگران ایرانیِ ساکن اروپا
به میزبانیِ زهیر میرکریمی (ملبورن)

🔷 نشست چهارم
زردشتیان و مسلمانان در بغدادِ سدۀ سوم
با حضور کیانوش رضانیا (بوخوم)

🔹 پنج‌شنبه ۱۲ اسفند/ ۳ مارس
ساعت ۲۱ تهران/ ۴:۳۰ آدینۀ ملبورن/ ۱۸:۳۰ اروپای مرکزی

✅ در صفحۀ اینستاگرام دورنما:
https://www.instagram.com/doornamaaa/

#خیلی_دور_خیلی_نزدیک
#کیانوش_رضانیا
#اسلام_و_ایران
#اسلام_و_دین_زردشتی
#با_دورنما_همراه_باشیم

@doornamaa

🔍 نقّادیِ روایتِ إقرأ از هنگامه‌ی بعثت محمّد

✨ معرفی منابع

🎞 گفت‌وگوی با شان اَنتونی درباره‌ی محمّد تاریخی و کتابش «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام»


🔻 شان اَنتونی، که در سال ۲۰۲۰ میلادی کتاب ««محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام»» را نوشت در این سخنرانی که در سال ۲۰۲۱ میلادی و به دعوت «برنامه‌ی مطالعات مسلمان در دانشگاه ایالتی میشیگان» انجام شده است به بررسیِ محمّدِ تاریخی، پیشینه‌ی پژوهشی در این حوزه‌ی مطالعاتی، و کتابش در این باره می‌پردازد.

🔻 گفت‌وگو به زبان انگلیسی است و زیرنویس ندارد. اما حتی اگر نمی‌توانید از این سخنان به زبان انگلیسی استفاده کنید پیشنهاد می‌کنم مطالبِ تصویری و اسلایدهایی که شان اَنتونی در سخنرانی‌اش ارائه می‌دهد را مشاهده کنید، زیرا که می‌توانند آموزنده باشند.

🔻 زمان‌بندی این گفت‌وگو به این قرار است:
⏰ از آغاز تا زمان ۰۲:۲۵ میزبان (محمد حسن خلیل) به معرفی اَنتونی می‌پردازد.
⏰ از زمان ۰۲:۲۶ تا زمان ۱:۰۱:۴۵ شان اَنتونی سخن می‌گوید.
⏰ از زمان ۱:۰۱:۴۶ تا ۱:۳۰:۰۲ پرسش‌وپاسخ برگزار می‌شود.

🔻 شان اَنتونی به‌ویژه به بررسی روایت إقرأ و وثاقت تاریخی آن پرداخته است و سخنانش را با همین موضوع آغاز می‌کند. پیش از این در عنقاء درباره‌ی این کتاب و درباره‌ی شباهت انکارناپذیر روایت إقرأ و روایت کدمن مطالبی نوشته‌ بودم که در ادامه آن‌ها را بازنشر می‌کنم.


#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #محمد #کدمن #شان_انتونی
#Islam #History_of_Islam #Muhammad #Cædmon #Sean_Anthony

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🔍 روایت إقرأ: بازگوییِ تاریخ یا آفرینشِ بافتار؟

✨ بررسی منابع

📌 معرفی فصلی از کتاب «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام» نوشته‌ی شان اَنتونی

بخش ۱ از ۲


🔻 بر طبق یکی از نوشته‌های تاریخیِ منسوب به سده‌ی هشتم میلادی (سده‌ی یکم و دوم هجری) "شخصی درست‌کار اما درس‌نخوانده در سده‌ی قبل (یعنی سده‌ی هفتم میلادی، مصادف با سده‌ی یکم پیش از هجرت و سده‌ی یکم هجری) می‌زیسته است که زندگی او با یک مکاشفه‌ی خارق‌العاده برای همیشه تغییر کرده است. با اینکه این شخص دور از تمدن‌های بزرگِ روزگار خودش زندگی می‌کرده است و قدرت‌های نظامی و تمدنی امپراتوری روم به سرزمین او دست نیافته بودند اما او نهایتاً شهرتی جهانی و همیشگی یافته است. بیشتر زندگی آن شخص مثل دیگر مردمان سرزمین‌اش گذشته بود، اما مردم او را به درست‌کاری و امانت‌داری می‌شناختند و احشام خود را به او می‌سپردند تا آن‌ها را چوپانی کند. اما یک شب زندگی او ناگهان تغییر می‌کند."

🔻 "هنگامی که او دور از هیاهوی مردمِ شهرِ محل سکونتش به خلوت رفته بود، به مراقبه‌ای وارد می‌شود و نهایتاً به خواب می‌رود. اما نه این خواب خوابی معمولی بود، ‌و نه آن شب شبی معمولی بود. در آن شب فرشته‌ای پرابهت بر آن شخص ظاهر می‌شود و او را به نام مخاطب می‌سازد و به او فرمان می‌دهد که «بخوان». آن شخص می‌گوید که «نمی‌توانم». فرشته به او دستور می‌دهد که جلال خدا و مبدأ مخلوقات را برای مردمش ذکر کند. اما چون آن شخص سواد نداشت و به زبانی که زبانِ تمدن‌های بزرگ نبود صحبت می‌کرده است در ابتدا از فرمان فرشته امتناع می‌کند. اما فرشته‌ی آسمانی با نیرویی بیشتر اصرار می‌کند. شخص پاسخ می‌دهد که «چه بخوانم؟» فرشته می‌گوید: «درباره‌ی مبدأ مخلوقات». نهایتاً هنگامی که آن شخص به فرمان فرشته گردن می‌نهد از آن حالت به‌نحوی برمی‌خیزد که انسانی متفاوت شده بود. او اکنون به طور معجزه‌آسایی این قدرت را داشت که بتواند فرمانِ آن‌جهانیِ فرشته را انجام دهد. او شگفتی‌های خدا و خلقت او را به زبان قومش برای آن‌ها بیان می‌کرد. او نخستین کسی بود که این‌چنین شیوا و زیبا آن مطالب را ابراز می‌کرد و مردمش متحیّرانه باور داشتند که آنچه او می‌گوید هدیه‌ای الهی است که به او عطا شده است و آن را معجزه‌ای از جانب خدا می‌دانستند."

🔻 احتمالاً تاکنون حدس زده‌اید که این مطالب باید درباره‌ی پیامبر اسلام، محمد ابن عبداله، باشد؛ و احتمالاً حدس زده‌اید که این مطالب به سرزمین حجاز که دور از امپراتوری‌های بزرگ بوده است، و به محمد که درس‌نخوانده بوده است، و به مکاشفه‌ی منسوب به او در غار حراء و رؤیت فرشته و دریافت آیه‌های آغازین سوره‌ی علق که از «اقرأ» و «ربّ» و «خَلَق» سخن می‌گویند اشاره دارد. اما در این موردِ خاص تمامی حدس‌های‌تان نادرستند.

🔻 این مطالب درباره‌ی شخص درست‌کار اما درس‌نخوانده‌ی دیگری است که در سده‌ی هفتم میلادی (مصادف با سده‌های یکم پیش از هجرت و سده‌ی یکم هجری) می‌زیسته است که نامش کَدمِن (Cædmon) بوده است، در سرزمینِ نورثامبریا در شمال انگلستانِ کنونی سکونت داشته است، و کارش چوپانی احشام صومعه‌ی ویتبی (Whitby Abbey) بوده است. طبق نقل‌ها در شبی که از مردم کناره گرفته بوده است شخصی/فرشته‌ای بر او ظاهر می‌شود و او را به «خواندن» امر می‌کند. پس از رد و بدل شدن گفت‌وگوهایی میان او و فرشته، مطابق آنچه در بالا نوشته شد، او می‌توانسته که بهترین سخنان و سرودهای مذهبی را در وصف خدا و عظمت او و خلقت او بگوید و بسراید. او از نخستین کسانی بوده است که متون مقدّس را به زبان قومش، آنگلوساکسون‌ها، سروده است.

🔻 داستانِ کَدمِن در کتاب «تاریخِ کلیساییِ مردم انگلستان» نوشته‌ی بیدِ قدّیس (Saint Bede) که در سال ۷۳۱ میلادی (۱۱۳ هجری) کتابت شده است آمده است. بیدِ قدّیس چهار سال بعد از نگارش این کتاب، یعنی در سال ۷۳۵ میلادی، از دنیا می‌رود. در این کتاب درباره‌ی شخصی (کَدمِن) نوشته شده است که به مدد عطیه‌ای الهی هرآنچه از متون مقدّس (که به لاتین بوده‌اند) می‌شنید به سرعت به شیوا‌ترین و زیباترین حالتی به زبان مردمش، یعنی انگلیسی، بازگو می‌کرد و به‌صورت سرودها و اشعار مذهبی بیان می‌کرد. هرچند افراد انگلیسی‌زبانِ دیگر نیز کوشیده بودند که مطالب کتاب مقدّس را به انگلیسی بیان کنند اما هیچ‌کدام به شیوایی و زیبایی آن‌چه کَدمِن می‌سرود نبودند "زیرا آنچه کَدمِن می‌سرود از جانب انسان‌ها نبود، بلکه از جانب خدا بود".

ادامه در 👇🏼

ادامه از 👆🏼

🔍 روایت إقرأ: بازگوییِ تاریخ یا آفرینشِ بافتار؟

بخش ۲ از ۲

🔻 داستان کَدمِن شباهت بسیار زیادی، حتی در جزئیات، با روایت آغاز دریافت وحی و آیه‌های آغازین سوره‌ی علق در غار حراء دارد. «روایت إقرأ» از آغاز وحی را نخستین بار محمد ابن اسحاق (درگذشت ۷۶۸م / ۱۵۰ق) در «کتاب المَغازی» آورده است. اما معنای این شباهتِ مو‌به‌مو میان نقل‌های اسلامی درباره‌ی محمد و دریافت نخستین آیه‌های سوره‌ی علق (و قرآن) از یک سو، و داستانِ کَدمِن و مکاشفه‌ی او از سوی دیگر چیست؟ آیا این دو روایت صرفاً به‌طور اتفاقی یکسان از آب درآمده‌اند؟ آیا، با نگاهی مؤمنانه، این سنّتی الهی است که این‌گونه با انسان‌ها ارتباط برقرار می‌کند؟ آیا، اگر نقّادانه بنگریم، می‌توانیم بگوییم که یکی از آن‌ها از دیگری اقتباس کرده است؟ یا آیا هر دو روایت از روایتی مشترک مقتبس شده‌اند و کوشیده‌اند تا بافتاری روایت‌گونه و الهی برای معنابخشی به اتفاقی تاریخی و انسانی بسازند؟

🔻 از یک سو، کتاب «تاریخِ کلیساییِ مردم انگلستان» نوشته‌ی بیدِ قدّیس که در سال ۷۳۱ میلادی (۱۱۳ هجری) کتابت شده است نمی‌تواند مقتبس از نقلی باشد که محمد ابن اسحاق (درگذشت ۷۶۸م / ۱۵۰ق) چندین سال بعد در «کتاب المَغازی» آورده است. زیرا در دهه‌ی ۷۳۰ میلادی (۱۱۲ تا ۱۲۲ هجری) ابن اسحاق هنوز طلبه‌ای بوده است که در جستجوی دانش در نزد یزید ابن ابی‌حبیب در مصر شاگردی می‌کرده است. با در نظر گرفتن تمام جوانب دیگر، احتمال انتقالِ مستقیمِ نقلِ «روایت اقرأ» از کتاب المغازی به کتاب بیدِ قدّیس محال است. اما اگر ابن اسحاق را نه «مؤلف» این نقل، بلکه بازگوکننده‌ی آن بدانیم چه؟ آیا امکان دارد همان نقل‌های شفاهی که در میان مسلمانان موجود بوده است و بعداً ماده‌ی اولیه‌ای برای نقلِ ابن اسحاق شده است به انگلستان رفته باشند و بیدِ قدّیس آن‌ها را دستما‌یه‌ی ساختنِ روایت خودش از مکاشفه‌ی کَدمِن کرده باشد؟

🔻 از سوی دیگر، می‌توان شباهت آشکار بعضی از روایت‌های موجود در بایبل را با هر دو روایتِ اقرأ و روایت کَدمِن را دید، به‌ویژه با توجه به آنچه در کتاب اِشَعیا، فصل ۲۹، بندهای ۱۰ تا ۱۲، و فصل ۴۰ بند ۶؛ کتاب یکم پادشاهان، فصل ۱۹، بندهای ۹ تا ۱۸؛ و کتاب اِرمیا، فصل ۱، بند ۶ آمده است. این شباهت‌ها، به‌طور جدّی متون بایبلی را به‌عنوان الگوی ساختنِ هر دو روایت مطرح می‌کنند، اما نمی‌توانند تبیین‌کننده‌ی شباهت تمام‌عیار هر دو روایت باشند. به بیان دیگر، استخوان‌بندی هر دو روایت از متون بایبلی وام گرفته‌اند اما شباهت مو‌به‌مو در این دو روایت نیازمند تبیین دقیق‌تری است.

🔻 شان اَنتونی در فصلِ پایانی تازه‌ترین کتابش با نام «محمد و امپراتوری‌های ایمان: فرآوریِ پیامبرِ اسلام»، به این دو روایت نگاهی محقّقانه انداخته است و این فرضیات و نظریه‌ها را بررسی کرده است و کوشیده‌است تبیینی کامل‌تر ارائه کند. نوشتن درباره‌ی شواهد و دلایل شان اَنتونی نیازمند یادداشتی جداگانه است، اما خلاصه می‌توان گفت که از نگاه اَنتونی هر دو روایتِ إقرأ و کَدمِن به میزان زیادی وام‌دار متون بایبلی، رسوم و سنّت‌های ادبی، مقاصد و نیّت‌های کلامی و مذهبی و عقیدتی، و زیبایی‌شناسیِ فرهنگیِ دورانِ باستان متأخرند که همه‌ی این موارد را می‌توان در تذکره‌نویسی‌ها و کتاب‌های قصص الأنبیاء و اولیاء یهودی و مسیحی که پیش از ظهور اسلام رواج داشته‌اند مشاهده کرد. این دو روایت مقتبس از یکدیگر نیستند، اما هر دو متأثر و مقتبس از متون و فرهنگی مشترکند که دریافت الهام/وحی/علم از سوی فرشتگان و خدایان در خواب یا در مراقبه کاملاً پذیرفته‌شده بوده است.

🔻 نتیجه‌ی بررسی‌های اَنتونی این است که چه روایت اقرأ و چه داستان کَدمِن بازگو کننده‌ی تاریخ نیستند، بلکه برساخته‌ای ادبی در زمانه‌ی خودشان بوده‌اند تا هم‌راستا و مشابه روایت‌های تذکره‌نویسی‌های موجود در دوران باستان متأخر بتواند بافتاری برای آغاز دریافت وحی و رسالت پیامبر اسلام و کَدمِن ایجاد کنند. این ادعا را بررسی بعضی دیگر از قرآن‌پژوهان همچون نیکولای سینایی و اَنجِلیکا نُیْوِرت تأیید می‌کند. آن‌ها با بررسی متنی سوره‌های قرآن و سوره‌ی علق نشان داده‌اند که سوره‌ی علق احتمالاً متعلق به دسته‌ی دوم از سوره‌های مکّی است که در سال‌های میانی حضور پیامبر در مکّه صادر شده‌اند، نه در سال‌های اولیه‌ی ظهور اسلام. در این باره در آینده بیشتر خواهم نوشت.


📗 مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Anthony, Sean. Muhammad and the Empires of Faith: The Making of the Prophet of Islam. Oakland: University of California Press, 2020.

#اسلام‌پژوهی #اسلام #تاریخ_اسلام #محمد #کدمن #شان_انتونی
#Islam #History_of_Islam #Muhammad #Cædmon #Sean_Anthony

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes


https://t.me/anqanest/18

📌 تصویر دین زردشتی در آثار اسلامی*
نوشتۀ #کیانوش_رضانیا

🔹سده‌های سوم و چهارم اسلامی پربارترین دوره در تاریخ تألیفات زردشتی در عهد باستان متأخر بوده‌اند. این متن‌های عمدتاً مدافعه‌جویانه حاوی شکلی اصلاح‌شده از الهیات زردشتی‌ بودند و نیز تحت‌تأثیر سیطرۀ روزافزون اسلام، شکلی جدید از الهیات را ـ که در دین زردشتی دورۀ ساسانیان وجود نداشت ـ در بر داشتند. در این متن‌ها، از یک دیدگاه الهیاتیِ جدید و مهم یعنی «ثَنویت» حمایت می‌شد. اما دین زردشتی، که به باور به ثنویت مشهور است، پیش از مواجهه با اسلام چندان دوگانه‌گرا نبوده است. به‌گفتۀ میشائیل اشتاوشبرگ، در متون زردشتی پیش از اسلام واژه‌ای در فارسی میانه برای «دوگانه‌گرایی» وجود ندارد، درحالی‌که در متون پهلوی سدۀ سوم هجری واژۀ «دوییه» را می‌یابیم. او تأکید می‌کند که در دین زردشتیِ پیش از اسلام دسته‌بندی «توحید/ثنویت/شرک» اهمیت الهیاتی چندانی نداشته است.

🔹ابن‌مَلاحمی [متکلم اسلامی سدۀ ششم هجری] می‌کوشد ثابت کند که زردشتیان مدافع کیهان‌شناسی دوگانه‌گرایانه بودند، اما هم‌زمان اسطورۀ «زُروان» را بازگو می‌کند که نوعی کیهان‌شناسی یگانه‌گرایانۀ زردشتی است. این اسطوره به شکلی دیگر در برخی منابع ساسانی و به ویژه آثار غیرزردشتی به چشم می‌خورد. گزارش ابن‌ملاحمی از دین زردشتی شامل روایت‌هایی از اسطورۀ زُروان است و به بحث دربارۀ این مفهوم و به تاریخ کیهان‌‌شناسی‌ زردشتی در اوایل دورۀ اسلامی کمک زیادی می‌کند. کیانوش رضانیا، بر اساس دیدگاه معتدلانۀ شائول شاکِد، تحولات تاریخی کیهان‌شناسی زردشتی را فراتر از چارچوب فرقه‌گرایانه به تصویر کشیده است.

🔹تألیفات عربی دربارۀ دین زردشتی برای بازسازی تاریخ این دین در اوایل دورۀ اسلامی به دلایلی بسیار اهمیت دارند. نخست اینکه منابع اصلی عربی دربارۀ دین زردشتی فقط حدود دو قرن پس از متون زردشتیِ دورۀ اسلامی تألیف شده‌اند و می‌توان آنها را، در کنار متون پهلویِ این دوره، نخستین منابع دربارۀ زردشتیان اولیۀ اسلامی دانست. دوم، نویسندگان منابع عربی طبعاً از طریق ارتباط با دین زردشتی، که ناشی از تبار احتمالی خاندان زردشتی آنها و/یا حضور این دین در محیط‌شان بوده، اطلاعات قابل‌قبولی از دین زردشتی داشته‌اند. سوم اینکه منابع عربی از نگاه رسمی روحانیان زردشتی نوشته نشده‌اند و از این رو، انواع اندیشه‌های زردشتی رایج در اوایل دورۀ اسلامی را که برخی از آنها در منابع زردشتی منعکس نشده است در خود دارند. دلیل چهارم تنوع جغرافیایی خاستگاه نویسندگان آثار عربی است. این ویژگی که تنوع جغرافیایی در سنت‌های بومی زردشتی را نشان می‌دهد با تصویر همگنِ ارائه‌شده در منابع پهلوی تألیف‌شده در بغداد و فارس در تضاد است.

🔹[در بررسی منابع عربی دربارۀ دین زردشتی با سه مشکل روش‌شناختی مواجهیم. نخست اینکه] برخی نویسندگان منابع عربی متکلمان مسلمان بوده‌اند. آنها مفاهیم زردشتیِ مربوط به خدایان و به‌ویژه کیهان‌شناسی‌های زردشتی را از منظر الهیات اسلامی بحث می‌کردند و ‌گاهی بحث‌هایی ساختگی با مخالفی فرضی داشتند. بنابراین، گاهی تشخیص اینکه آیا این رساله‌های الهیاتی بیانگر موضع واقعی یا صرفاً فرضیِ زردشتی است دشوار می‌نماید. مشکل روش‌شناختی دوم این است که در گزارش‌های عربی میان دین زردشتی و سایر اَشکال دین‌داری در ایران اسلامی در دورۀ آغازین تمایز آشکار وجود ندارد. طبعاً نه می‌توان فضای مذهبی ایران اسلامی را به دین زردشتی تقلیل داد و نه می‌توان دین زردشتی را به تصویر آن در منابع پهلوی فرو کاست. واقعیت باید جایی در این میان باشد. مشکل دیگر این است که ما نمی‌دانیم منابع عربی تا چه اندازه به منابع تاریخی قدیم‌تر تکیه کرده‌اند و ممکن است شرایطی را به تصویر کشیده باشند که دیگر در اوایل دورۀ اسلامی واقعیت نداشته‌اند. ما این سه مشکل را می‌دانیم اما متأسفانه باید پذیرفت که منابع و روش‌های موجود به ما اجازه نمی‌دهند که آنها را به‌طور کامل حل کنیم.

* متن بالا ترجمۀ بریده‌هایی از مقالۀ کیانوش رضانیا (و یونس دهقانی فارسانی) با عنوان «دیدگاه ابن‌ملاحمی دربارۀ دین زردشتی» است که به زبان انگلیسی در مجلۀ «مطالعات ایران» منتشر شده است.
___

✅ گفت‌وگو با کیانوش رضانیا دربارۀ تعامل زردشتیان و مسلمانان در بغدادِ سدۀ سوم هجری پنج‌شنبه دوازدهم اسفند (برابر با سوم مارس) رأس ساعت ۲۱ تهران (برابر با ۴:۳۰ آدینۀ ملبورن و ۱۸:۳۰ اروپای مرکزی) در صفحۀ اینستاگرام دورنما برگزار خواهد شد.

🌐 پیوند به صفحه اینستاگرام

@doornamaa

📌خیلی دور، خیلی نزدیک (۴)
زردشتیان و مسلمانان در بغدادِ سدۀ سوم
گفت‌وگو با #کیانوش_رضانیا

🔹کیانوش رضانیا (متولد ۱۳۵۰، تهران) استاد تاریخ دین‌های آسیای غربی در مرکز دین‌پژوهی دانشگاه بوخوم است. او همچنین مدیریت مدرسۀ «مطالعات استعاره و دین» و سرپرستی پروژۀ درازمدت «فارسی میانۀ زردشتی: پیکره و واژه‌نامۀ دیجیتال» را بر عهده دارد. رضانیا دارای مدرک کارشناسی ارشد در رشتۀ مهندسی کامپیوتر از دانشگاه صنعتی شریف، کارشناسی ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی از دانشگاه تهران و دکتریِ ایران‌شناسی از دانشگاه گئورگ آگوستِ گوتینگن در آلمان است.

🔹رضانیا ساکن بوخوم است و در چهارمین نشست #خیلی_دور_خیلی_نزدیک به پرسش‌های دورنما دربارۀ روابط زردشتیان و مسلمانان در بغدادِ سدۀ سوم هجری پاسخ می‌دهد. میزبان گفت‌وگو زهیر میرکریمی، دین‌پژوهِ ساکن ملبورن، است.

✅ این گفت‌وگوی زنده پنج‌شنبه دوازدهم اسفند (برابر با سوم مارس) رأس ساعت ۲۱ تهران (برابر با ۴:۳۰ آدینۀ ملبورن و ۱۸:۳۰ اروپای مرکزی) در صفحۀ اینستاگرام دورنما برگزار خواهد شد.

Photo credit: RUB, Marquard

@doornamaa

✨ تازه‌ها

🔻 امروز، ۱۷ اسفند ۱۴۰۰ خورشیدی، از ساعت ۱۱ صبح به وقت تهران، نشستِ معرفی و بررسی کتاب «تفسیر بایبل» به میزبانیِ شهرِ کتاب و با سخنان حسین خندق‌آبادی، مهرداد طباطبایی، و اعظم پویا (یکی از مترجمان کتاب) برگزار خواهد شد. هم کتاب و هم سخنرانان این رویداد را خواستنی و ارزشمند می‌کنند.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

📌 خیلی دور، خیلی نزدیک
گفت‌وگو با پژوهشگران ایرانیِ خارج از مرزها
به میزبانیِ زهیر میرکریمی (ملبورن)

🔷 نشست پنجم
نسخه‌پژوهی از مکه تا ملبورن
با حضور لیلا الحق (ملبورن)

🔹 پنج‌شنبه ۲۶ اسفند/ ۱۷ مارس
ساعت ۲۱ تهران/ ۴:۳۰ آدینۀ ملبورن

✅ در صفحۀ اینستاگرام دورنما:
https://www.instagram.com/doornamaaa/

#خیلی_دور_خیلی_نزدیک
#لیلا_الحق
#نسخه_پژوهی
#نسخه‌های_خطی_اسلامی
#با_دورنما_همراه_باشیم

🔍 نقشِ سُفراء امام دوازدهم شیعیان در شکل‌دهی به روایتِ عقیدتیِ تشیّع از غیبت

✨ معرفی منابع

📌 معرفی کتاب «وکلاءِ امامِ غایب: شکل‌دهی به تشیّع اثنی‌عشری (۲۳۵–۳۳۵ قمری)» نوشته‌ی اِدموند هِیز، فوریه‌ی ۲۰۲۲ میلادی

بخش ۱ از ۳


🔻 هنگامی که بحث امام دوازدهم شیعیان اثنی‌عشری مطرح می‌شود، اگر باورهای عقیدتی، پیش‌فرض‌های ماوراء الطبیعی، و پاسخ‌های همیشگی به کناری نهاده شوند، چند پرسش بنیادی نمایان می‌شوند که پاسخ‌دادن به آن‌ها با روش‌های معمول چندان آسان نخواهد بود:

۱. اساساً آیا امام یازدهم فرزندِ پسر داشته است؟ آیا شواهد قابل اعتماد، چه تاریخی چه روایی، بر وجود چنین فرزندی وجود دارند؟

۲. آیا اگر امام یازدهم فرزند پسر داشته است، این فرزند پس از درگذشت ایشان به امامت رسیده است؟ آیا شواهد قابل اعتماد، چه تاریخی چه روایی، بر امامت او وجود دارند؟

۳. چرا برادر امام یازدهم، جعفر، که مدعی امامت بوده است در نزد بعضی از شیعیان هم‌عصرش به امامت پذیرفته شد، اما شیعیان متأخر از دعوی امامت او منصرف شدند؟

۴. رویدادهای پیش‌آمده در چند روز نخست پس از درگذشت امام یازدهم چه بوده‌اند؟ نقش مادر، برادر، و کنیز یا همسر امام یازدهم چه بوده است؟

۵. وصیت و میراث امام یازدهم چگونه اجرا و تقسیم‌ شده است؟ چه کسی امام یازدهم را غسل داده است و بر او نماز خوانده است؟ چرا روایت‌های متقدم (که برادرِ خلیفه‌ی عباسی، ابن المتوکل، را به‌عنوان کسی که بر پیکر امام یازدهم نماز خوانده است معرفی می‌کنند) با روایت‌های متأخر (که نائب اول یا خود امام دوازدهم را کسی می‌دانند که بر پیکر پدر نماز خوانده است) تفاوت دارند؟ تفاوت این روایت‌ها را چگونه می‌توان تبیین کرد؟

۶. چرا امام دوازدهم، با این فرض که متولد شده است، پس از مدتی غایب شده است؟ فرضیه‌ی غیبت او را چه کسی مطرح کرده است؟ و چرا بعضی از شیعیان و پیروان امام یازدهم آن را پذیرفته‌اند؟ چه کسانی آن فرضیه را نپذیرفتند و چرا؟‌

۷. چه کسانی سفراء و وکلاء او را به پیروانش معرفی کردند؟ خود ایشان یا دیگران؟ با چه دلایل و شواهدی؟ چرا سفراء خاص ایشان ۴ نفر بوده‌اند؟ چرا پس از این ۴ نائب خاص، شخص دیگری به نیابت انتخاب نشده است؟

۸. چه روایت‌های بدیلی از ماجرای «شلمغانی» که مدتی از وکلاء خاصِ سفیر سوم بود (اما بعداً طرد و لعن و اعدام شد) وجود دارند؟‌

۹. چرا پایان دوره‌ی نیابت خاص یا غیبت صغری (حدوداً میان ۶۸ سال تا ۷۵ سال) با عمر معمول یک انسان تطابق دارد؟ آیا امکان دارد امام دوازدهم در پایان دوره‌ای که به «غیبت صغری» مشهور است به علل طبیعی از دنیا رفته باشد؟‌

۱۰. سفراء خاص چه شاهدی بر ارتباط با امام دوازدهم به پیروان ایشان ارائه می‌کردند؟ وثاقت نامه‌ها و توقیعاتی که سفراء خاص مدعی بوده‌اند که از جانب امام دوازدهم صادر می‌شوند به چه میزان است؟ آیا هیچ شاهد تاریخی یا سندی قابل اعتماد از این ارتباط اکنون باقی مانده است؟ آیا امکان دارد که نهاد «سفارت» اساساً برساخته‌ی بعضی از کسانی باشد که خود را سفیر معرفی کرده‌اند؟


🔻 البته در این زمان، و بسیار پیش از این، ادعا می‌شود که برای همه‌ی این پرسش‌ها (و بسیاری از پرسش‌های مشابه) پاسخ‌هایی دقیق و تاریخی و قانع‌کننده وجود دارند که در مجموع «روایت غالب تشیّع» از غیبت را شکل می‌دهند. اما خود این روایتِ غالب و مؤمنانه چگونه شکل گرفته است؟ چه کسانی از میان روایت‌های ضدونقیض و متفاوت درباره‌ی رویدادهای پیرامون درگذشت امام یازدهم و دوران غیبت امام دوازدهم آن‌هایی را گزینش کرده‌اند که این روایتِ غالب شکل بگیرد؟

🔻 این همان پرسش «بنیان‌برافکن» است که این کتاب به آن می‌پردازد. پاسخ این کتاب به اجمال این است: همان سفراء (و به‌ویژه سومین آن‌ها) این روایت غالب، یعنی انگاره‌ی سفارت، و پایه‌های انگاره‌ی غیبت را به این صورت شکل‌داده‌اند؛ یا اگر اندکی با جسارت بیشتر عنوان کتاب را ترجمه کنیم، آن را «ریخته‌گری» کرده‌اند. البته این کتاب به بسیاری از دیگر پرسش‌ها نیز پاسخ‌هایی نقادانه می‌دهد، پاسخ‌هایی که برآمده از باورهای پیشین یا پیش‌فرض‌های کلامی و عقیدتی نیست، بلکه منبعث از تحلیل‌های سیاسی، اجتماعی، و فرقه‌ای و دینی است و مؤیَّد به خوانشی نقادانه از متن خود روایتِ برجای مانده در متون روایی و تاریخی شیعیان است.


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼

ادامه از 👆🏼

🔍 نقشِ سُفراء امام دوازدهم شیعیان در شکل‌دهی به روایتِ عقیدتیِ تشیّع از غیبت

✨ معرفی منابع

📌 معرفی کتاب «وکلاءِ امامِ غایب: شکل‌دهی به تشیّع اثنی‌عشری (۲۳۵–۳۳۵ قمری)» نوشته‌ی اِدموند هِیز، فوریه‌ی ۲۰۲۲ میلادی

بخش ۲ از ۳


🔻 اموند هِیز در این کتاب به بررسی نقش کسانی در ایجادِ روایتِ عقیدتی شیعه از غیبت امام دوازدهم می‌پردازد که بعداً، با عطفِ به ما سَبَق، به سفیران (سفراء) معروف شده‌اند. چنانچه در این کتاب آمده است، در سال ۲۶۰ قمری امام یازدهم درگذشت و جامعه‌ی امامیه از هم پاشید، و پس از آن نهادِ امامت به‌دست کارگزاران امامِ تازه‌درگذشته نگهداری می‌شد که ادعا می‌کردند با امام دوازدهمِ غایب در ارتباطند. این آغاز تشیّع اثنی‌عشری بود.

🔻 نویسنده‌ی این کتاب، اِدموند هِیز، رویکردی نوآورانه برای کاوش درباره‌ی تشیّع اولیّه ارائه می‌کند و از تاریخِ عقیدتی فراتر می‌رود تا بتواند تحلیلی نقّادانه و غیرعقیدتی از فرآیندهای سیاسی و اجتماعی منتهی به رسمی‌سازیِ غیبت امام دوازدهم ارائه کند. هِیز نشان می‌دهد که چگونه کارگزارانِ امام با بازتولید نشانه‌های ظاهری امامت، از جمله رسوم و آدابِ وصایت، توقیعات و نامه‌ها، و وجوهات، اقتدار خود را تثبیت کردند. چهار نفر از این وکلاء در نهایت به عنوان «سفیر» یا «نائب» یا «باب» معرفی شدند، اما رگه‌هایی از انگاره‌های پیشین درباره‌ی مرجعیت در میان کارگزاران در نقل‌ها و روایت‌های متقدم نهفته است.

🔻 هیز روایات پیچیده و متناقض درباره‌ی غیبت را کالبدشکافی می‌کند تا نشان دهد که چگونه در میان ادعای بازیگران متعدد در این فضا، جایگاه نهادیِ سفراء و نُوّاب به آن‌ها اجازه می‌دهد تا در غیاب امام، برای خود مرجعیتی شبه‌امامی مطرح کنند. نویسنده دو گونه رویکرد به تاریخِ موجود درباره‌ی امامت،‌غیبت، وکالت، و سفارت را با هم مقایسه می‌کند: تاریخ عقیدتی و تاریخ نقادانه. خطوط کلی هریک را به اختصار می‌آورم.


🔅 تاریخِ عقیدتیِ سُفَراء امام دوازدهم

🔻 بخش‌هایی از روایت معروفِ شیعیان اثنی‌عشری از غیبتِ امام دوازدهم و سفراء خاص ایشان اینچنین است:
چند سال پیش از درگذشتِ امام یازدهم او صاحب فرزندی شد که او را به بعضی از نزدیکانش نشان داده بود، اما آن فرزند پس از آن سریعاً از دیده‌ها پنهان شده بود. سال ولادت این فرزند در منابع روایی دقیقاً مشخص نیست و همه‌ی این سال‌ها در منابع مختلف ذکر شده‌اند: ۲۵۴، ۲۵۵، ۲۵۶، ۲۵۷، ۲۵۸، ۲۵۹، و البته ۲۶۰ پس از درگذشت امام یازدهم از کنیز او به نام «صقیل» که به ایشان حامله بوده است (پرداختن به نقل‌های متأخر شیعی که همسر امام یازدهم را «نرجس» نواده‌ی قیصر روم شرقی می‌دانند، ولادت امام دوازدهم را در زمان حیات پدر می‌دانند، و بعضاً با مطالبی که بعداً افزوده شده‌اند در‌آمیخته‌اند، یادداشتی جداگانه می‌طلبد).

🔻 هنگامی که امام یازدهم درگذشت، این فرزند، امام شد. اما به علت خطری که از جانب خلیفه‌ی عباسی و عواملش وجود داشت همچنان به‌طور مخفی زندگی می‌کرد. سلسله‌ای از ۴ مرد به‌منزله‌ی مأمور یا سفیرِ امامِ پنهان در دوران غیبت‌اش منصوب شدند:

۱. عُثمان ابن سعید العَمْری (یا چنانکه کَشّی نقل می‌کند «حَفْص ابن عَمْر العَمْری »). درگذشته احتمالاً میان ۲۶۰ تا ۲۶۷ قمری؛ مدت سفارت حدوداً ۱ تا ۷ سال؛ در زمان درگذشت او امام غایب حدوداً ۶ تا ۱۳ ساله است؛

۲. فرزندِ سفیرِ یکم، ابوجعفر محمد ابن عثمان العَمْری. درگذشته به ۳۰۴ یا ۳۰۵ قمری؛ مدت سفارت حدوداً ۳۷ تا ۴۵ سال؛ در زمان درگذشت او امام غایب حدوداً ۴۵ تا ۵۰ ساله است؛

۳. ابوالقاسم حسین ابن روح النوبَختی. درگذشته به ۳۲۶ قمری؛ مدت سفارت ۲۱ تا ۲۲ سال؛ در زمان درگذشت او امام غایب حدوداً ۶۶ تا ۷۱ ساله است؛ [احمد ابن ابراهیم نوبختی، یکی دیگر از شخصیت‌های خاندان متنفّذ نوبختی، کاتبِ او و دامادِ سفیر دوم است.]

۴. ابوالحسن علی ابن محمد السَمُری. درگذشته به ۳۲۸ یا ۳۲۹ قمری؛ مدت سفارت ۲ یا ۳ سال؛ در زمان درگذشت او امام غایب حدوداً ۶۸ تا ۷۴ ساله است.

🔻 روایت عقیدتیِ تشیّع اثنی‌عشری دوره‌های امامت را اینگونه تقسیم‌بندی می‌کند:
۱. دوره‌ی ظهور امامان، از آغاز امامت علی ابن ابی‌طالب در ۱۱ قمری تا زمان درگذشت امام یازدهم در ۲۶۰ قمری؛
۲. دوره‌ی غیبت صُغریٰ از ۲۶۰ قمری تا درگذشت چهارمین سفیر خاص امام دوازدهم در ۳۲۹ قمری؛
۳. دوره‌ی غیبت کُبریٰ از ۳۲۹ قمری تاکنون.


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼

ادامه از 👆🏼

🔍 نقشِ سُفراء امام دوازدهم شیعیان در شکل‌دهی به روایتِ عقیدتیِ تشیّع از غیبت

✨ معرفی منابع

📌 معرفی کتاب «وکلاءِ امامِ غایب: شکل‌دهی به تشیّع اثنی‌عشری (۲۳۵–۳۳۵ قمری)» نوشته‌ی اِدموند هِیز، فوریه‌ی ۲۰۲۲ میلادی

بخش ۳ از ۳


🔅 تاریخِ نقّادانه‌ی سُفَراء امام دوازدهم

🔻 عالمان شیعی انبوهی از گزارش‌ها و نقل‌ها را گردهم آورده‌اند تا نشان بدهند وجودِ امامِ غایب آنچنان پذیرفته‌شده بوده است که هیچ شکی در آن راه نداشته است. اما این رویکرد به وضعیت بغرنجی بدل شده است که در آن گزارش‌های دست‌چین‌شده و گزینشی درباره‌ی سال‌های اولیه پس از درگذشت امام یازدهم و غیبت امام دوازدهم آنچنان با یکدیگر ضدونقیض‌اند که در مواردی در تقابل کامل با روایت‌های عقیدتیِ متأخر و رسمی‌شده‌ی شیعه قرار می‌گیرند.

🔻 تحقیقات کنونی درباره‌ی وکلاء،‌ سفراء، یا نُوّابِ امام غایب با دو مشکل رو‌به‌رویند:
۱. پذیرشِ غیرنقاّدانه‌ی روایت عقیدتی درباره‌ی جانشینیِ آسان و سرراست میان امامان و سفراء؛ و
۲. بی‌توجهی به تحلیل نقّادانه‌ی روایت‌های متقدّم درباره‌ی وقایعی که پیرامون غیبت رخ داده‌اند.

🔻 اکثر محققان تاکنون روایت عقیدتی شیعیان درباره‌ی سفراء امام غایب را کمابیش پذیرفته‌اند، اما رویکردهای شکّاکانه‌ای نیز وجود داشته‌اند، از جمله مقاله‌ی وِرِنا کِلِم در ۱۹۸۴ میلادی. او انگاره‌ی سفارت را متأخرتر از کسانی می‌داند که اکنون به نام سفیر یا نائب یکم و دوم امام غایب می‌شناسیم. به بیان دیگر، به ادعای او،‌ انگاره‌ی نیابت و سفارت امام غایب در زمان حسین ابن روح النوبَختی شکل گرفته است و این انگاره بعداً بر عُثمان ابن سعید العَمْری و محمد ابن عثمان العَمْری فراافکنی شده است تا این نهاد را تقویت کند:

"تمامی اطلاعاتی که درباره‌ی دو تن از وکلاء بغدادی، یعنی عثمان ابن سعید و محمد ابن عثمان، می‌توانیم بیابیم —یا بهتر بگویم، نمی‌توانیم بیابیم— نشان می‌دهند که آن‌ها بعداً در نهادِ «سفارت» گنجانده شده‌اند؛ نهادی که، به قصدِ ایجاد اعتبار برای آن، می‌بایست از همان هنگامِ درگذشت امام یازدهم آغاز می‌شده است... این مطلب غیرممکن نیست که ابوسهل نوبختی و حسین ابن روح نوبختی، به همراه دیگر بزرگان خاندانِ متنفّذ نوبختی، انگاره‌ی «سفارت» را برساخته باشند."

🔻 البته این نهاد در زمان قدرتِ خاندان نوبختی در خلاء و از هیچ برساخته نشده است، بلکه مرجعیتی بوده است که بر پایه‌های عقاید پیشین بنا نهاده شده است. با اینکه نهاد «سفارت» در دوران حسین ابن روح نوبختی قدرت می‌گیرد (یا حتی «ساخته می‌شود») اما چالش‌های سیاسی و حکومتی (از جمله اینکه هم حسین ابن روح و هم همکار پیشین و رقیب آینده‌اش، یعنی شلمغانی، از کارگزاران حکومت عباسیان بوده‌اند) نهاد سفارت را به سوی افول می‌برد. در عمل، نهاد سفارت ۳ سال پس از درگذشت حسین ابن روح، در پایان سفارت نائب چهارم، از میان می‌رود.

🔻 نویسنده در این کتاب افزون بر پرداختن به بسیاری از پرسش‌های دهگانه‌ای که در آغاز این یادداشت آمدند، به بررسی روایات متقدم درباره‌ی درگذشت امام یازدهم، ادعای فرزندداشتن او، نقش برادرش جعفر در واکنش بعضی از پیروان امام یازدهم به تمایل برای پذیرشِ این ادعا که امام فرزند داشته است، نقش مادر امام یازدهم (کنیز امام دهم) در مناقشات پدیدآمده پس از درگذشت او پیرامون جانشینی و میراث و اموال، و جایگاه کنیز امام یازدهم در انگاره‌ی غیبت نیز می‌پردازد.

🔻 رویکرد این کتاب در بررسی یکی از مهم‌‌ترین انگاره‌های اسلامی و شیعی، اگر نگوییم «مهمترین» انگاره، در کمتر کتاب و نوشته‌ای دیده می‌شود. از همین رو، مطالعه‌ی این کتاب برای علاقه‌مندان و پژوهشگران این حوزه از بایدها است. هِیز چند ماه پیش از انتشار کتاب، در یک سخنرانی در سال ۲۰۲۱ میلادی، رویکرد و انگاره‌ی اصلی کتابش را با جزئیات کافی توضیح داده است. این سخنرانی که به زبان انگلیسی است اینجا در دسترس است.


📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Hayes, Edmund. Agents of a the Hidden Imam: Forging Twelver Shi’ism (850–950 CE). Cambridge:Cambridge University Press, 2022.

#تشیع #شیعه #امامت #غیبت #وکلاء #سفراء #نواب

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

#خیلی_دور_خیلی_نزدیک (۵)

🔹این ویدئو بریده‌ای از ویدئوی معرفی «مجموعهٔ نسخه‌های خطی خاورمیانه» است، مجموعه‌ای که جان بومَن، استاد دانشگاه ملبورن، با سفر به کشورهای مختلف گرد آورد و شامل حدود دویست نسخهٔ خطی به عربی و فارسی و دیگر زبان‌های جهان اسلام در موضوعاتی چون تاریخ، شعر و تفسیر متون دینی است. بومن در ترویج مطالعات خاورمیانه در استرالیا در دهه‌های میانی قرن بیستم نقش مهمی داشت و این مجموعه اکنون در زمرهٔ گنجینه‌های فرهنگی دانشگاه ملبورن به حساب می‌آید. این مجموعه، به‌‌رغم اهمیتش، طی چند دهه تقریبآً دست‌نخورده باقی مانده بود تا اینکه به‌تازگی دوباره مورد توجه قرار گرفت و چند دانشجوی دکتری پژوهش دربارهٔ تعدادی از نسخه‌ها را آغاز کردند.

🔹#لیلا_الحق یکی از اعضای گروه پژوهش دربارۀ این مجموعۀ نسخه‌های خطی بوده است که در ویدئوی بالا، در ادامۀ توضیحات رابین اسلاگت سرپرست گروه، برخی نسخه‌های مجموعه را معرفی می‌کند.

🔹گفت‌وگوی زندۀ دورنما با لیلا الحق دربارۀ نسخه‌پژوهی پنج‌شنبه بیست‌وششم اسفند رأس ساعت نُه شب در صفحۀ اینستاگرام دورنما برگزار می‌شود.

🔻ترجمه و تدوین ویدئو در #دورنما انجام شده است.

@doornamaa

🔷 رویکرد میان‌رشته‌ای به نسخه‌های خطیِ دورافتاده‌از‌مبدأ
یادداشتی از #لیلا_الحق

🔹در مجموعه‌های تاریخی و هنریِ گوناگون در سرتاسر جهان، نسخه‌های خطی متنوعی قرار دارند که از بافت فرهنگی خود جدا شده‌اند. نسخه‌های خطی خاورمیانه که در کتابخانه‌ها، موزه‌ها، و مجموعه‌های خصوصی در سرتاسر جهان یافت می‌شوند در نتیجۀ تجارت، نقلِ مکانِ دارندۀ نسخه، یا مصادره‌شدن از مکانِ اصلی خود جابه‌جا شده‌اند، و در نتیجه درکِ معنا، اهمیت، اعتبار، و منشأ آن‌ها مشکل‌ساز شده است. این جدایی از بافتارِ فرهنگی چالش‌هایی را در راه مطالعۀ نسخه‌های خطیِ شرقیِ دورافتاده‌از‌مبدأ در مجموعه‌های تحقیقاتی ایجاد می‌کند، ازجمله: عدم آشنایی با زبانِ نسخه‌ها، تاریخ و سرگذشتِ ناکامل، فهرست‌های غیردقیق و نامنقّح، و محدودشدن تحقیقات به نسخه‌های خطی منفرد. در نتیجه، پاسخ به پرسش‌های مربوط به معنا و اهمیت چنین نسخه‌های خطی دشوار خواهند بود.

🔹در طول سالیان گذشته تمرکز تحقیقات من بر چگونگی پرداختن به پرسش از «معنا» و «اهمیت» این نسخه‌های خطی بوده است. پرسش از «معنا» شامل کاوش دربارۀ مفاهیم بالقوه‌ای است که این نسخ خطی دربردارند یا می‌توان به آن‌ها نسبت داد، چه آن هنگام که به‌منزلۀ یک کتاب درک می‌شوند و چه آن هنگام که به‌مثابۀ یک شیء فهمیده می‌شوند. ممکن است این معانی و مفاهیم در بافتار اولیه و اصلی نسخه‌ها شکل گرفته باشند، یا در مکان و زمان کنونی ساخته شوند. پرسش از «اهمیت» شامل جستجوی اهمیت هر نسخۀ خطی است: هم در زمان حال و هم در زمان و مکانِ اصلی و اولیۀ آن. برای پرداختن به این پرسش‌ها دربارۀ نسخه‌های خطیِ دورافتاده‌از‌مبدأ، ضروری است که به هر نسخۀ خطی به شکلی همه‌جانبه بنگریم، و در عین حال توجه داشته باشیم که این نسخه جزئی از یک مجموعۀ بزرگتر است. پژوهش‌های من بر روی چنین نسخه‌هایی، به‌ویژه نسخه‌های موجود در مجموعۀ خاورمیانه در دانشگاه ملبورن استرالیا، نشان می‌دهند که افزون بر اینکه نسخه‌ها از مبدأ خود فاصله ‌گرفته‌اند، خودِ پژوهش‌‌های انجام‌شده دربارۀ آن‌ها نیز پراکنده بوده‌اند. برای مجموعۀ خاورمیانۀ دانشگاه ملبورن، از سال ۱۹۹۵ میلادی، بدنۀ اصلی پژوهش‌ها بر مطالعۀ مواد و حفظ جنبه‌های مادی و ملموس این دست‌نوشته‌ها متمرکز شده‌اند. بنابراین، پژوهش‌های اخیرِ من بر رویکردی میان‌رشته‌ای و کل‌نگرانه استوار بود که هدف آن حفظ جنبه‌های ناملموسِ متون است.

🔹 این شیوه از پژوهش بر ایجادِ رویکردی نظام‌مند برای جمع‌آوری داده‌ها، تجزیه و تحلیل آن‌ها، و درک نسخه‌های خطیِ اسلامیِ دورافتاده‌از‌مبدأ با انجام مطالعه‌ای عمیق از نسخه‌های خطی منفرد تمرکز دارد. مجموعه‌ای از روش‌های نسخه‌شناختی، نقد متن، ترجمه، تاریخ هنر، و روش‌شناسی تاریخی برای مطالعۀ میان‌رشته‌ای این نسخه‌های خطی استفاده شده‌اند. پرسش از «معنا» و «اهمیت» را نیز می‌توان به زیر پرسش‌های موضوعی تقسیم کرد ازجمله اینکه: آیا اطلاعات کتاب‌شناختیِ فهرست‌های فراهم آمده از نسخۀ خطی صحیح و کامل است؟ تاریخچه و منشأ هر نسخۀ خطی چیست؟ صاحبان و دلّالان پیشین آن‌ها چه کسانی بوده‌اند؟ کاربرد اصلی این نسخه‌های خطی چه بوده است؟ متن دربارۀ چیست؟ تاریخِ متن، به ویژه در هر نسخۀ خاص، کدام است؟ افرادی که در ابتدا از آن نسخه‌ها استفاده می‌کرده‌اند چه درکی از تصاویر نسخه‌های خطی داشته‌اند؟ ویژگی‌های شاخص متن، تاریخِچه تغییرات متن، نسخه‌های بدل، مواد و فنون ساخت، و تزئینات چیستند؟ چه مداخلات قابل‌توجهی در نسخه انجام شده است؟ آیا مالک معروفی برای این نسخه وجود داشته است؟ و بالاخره آیا کاتب معروفی آن را نگاشته است؟ مطالعۀ میان‌رشته‌ای نه‌تنها به این پرسش‌ها، بلکه به پرسش‌های مرتبط با «معنا» و «اهمیت» نسخه‌ها، با نظر به داده‌های کتاب‌شناختی، و با روشن‌ساختنِ تاریخِ متن و سرگذشت و منشأ نسخۀ خطی، پاسخ می‌دهد. این رویکرد همچنین به فرآیند معناسازی برای ذی‌نفعان بالقوۀ نسخه‌ها از جمله خوانندگان، موزه‌ها، گروه‌های اجتماعی، کتابداران، معلمان، و پژوهشگران کمک می‌کند.

***

✅ گفت‌وگو با لیلا الحق دربارۀ نسخه‌پژوهی و مطالعۀ میان‌رشته‌ایِ نسخه‌های خطی اسلامی پنج‌شنبه بیست‌وششم اسفند (برابر با هفدهم مارس) رأس ساعت ۲۱ تهران (برابر با ۴:۳۰ آدینۀ ملبورن) در اینستاگرام دورنما برگزار خواهد شد.

🌐 پیوند به صفحۀ اینستاگرام دورنما

@doornamaa

🎞🎤 نما و آوای نشست‌های «خیلی دور، خیلی نزدیک» در سال ۱۴۰۰


🔻 در دی، بهمن، و اسفند سال ۱۴۰۰ خورشیدی فرصتی ارزشمند یافتم و از سوی دورنما میزبان مجموعه نشست‌های «خیلی دور، خیلی نزدیک» بودم. تاکنون پنج نشست از این مجموعه برگزار شده است، و در هر کدام با یک پژوهشگر ایرانیِ خارج از مرزهای ایران درباره‌ی موضوعات گوناگون در حوزه‌های دین‌پژوهی، اسلام‌پژوهی، یا قرآن‌پژوهی گفت‌وگو کرده‌ام.

🔻 نما و آوای این نشست‌ها در شبکه‌ی تلگرام و اینستاگرام دورنما در دسترس‌اند. همچنین، برای دسترسی آسان‌تر مخاطبان عنقاء، آن‌ها را در شبکه‌ی «آشیانه‌ی عنقاء» نیز بارگیری کرده‌ام و پیوندهایشان را در ادامه می‌آورم.


🔅 نشست یکم، ۳۰ دی ۱۴۰۰ | «قرآن مورّخان»: تفسیری تاریخی-انتقادی
پژوهشگر مهمان: مجید سلیمانی (پژوهشگر ادبیات و دین) از پاریس در فرانسه
پیوند به آوا (صوت)
پیوند به نما (تصویر)

🔅 نشست دوم، ۱۴ بهمن ۱۴۰۰ | مدافعه‌جویی‌های آشکار و پنهان در اسلام‌پژوهی
پژوهشگر مهمان: مجید دانشگر (دین‌پژوه و شرق‌شناس) از فرایبورگ در آلمان
پیوند به آوا (صوت)
پیوند به نما (تصویر)

🔅 نشست سوم، ۲۸ بهمن ۱۴۰۰ | عربستان در دوران باستان متأخر
پژوهشگر مهمان: مجید منتظرمهدی (پژوهشگر مطالعات اسلام) از آکسفورد در انگلستان
پیوند به آوا (صوت)
پیوند به نما (تصویر)

🔅 نشست چهارم، ۱۲ اسفند ۱۴۰۰ | زردشتیان و مسلمانان در بغدادِ سده‌ی سوم هجری
پژوهشگر مهمان: کیانوش رضانیا (استاد دین‌پژوهی) از بوخوم در آلمان
پیوند به آوا (صوت)
پیوند به نما (تصویر)

🔅 نشست پنجم، ۲۶ اسفند ۱۴۰۰ | نسخه‌پژوهی از مکّه تا ملبورن
پژوهشگر مهمان: لیلا الحق (پژوهشگر نسخه‌های خطی) از ملبورن در استرالیا
پیوند به آوا (صوت)
پیوند به نما (تصویر)

🔻 نشست‌های «خیلی دور، خیلی نزدیک» در سال ۱۴۰۱ نیز ادامه خواهند داشت و دورنما برنامه‌ی آن را اعلام خواهد کرد.

#دین‌پژوهی #اسلام‌پژوهی #قرآن‌پژوهی #دورنما #خیلی_دور_خیلی_نزدیک
#Religious_Studies #Islamic_Studies #Quranic_Studies #Doornamaa #Too_Far_Too_Close

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

#خیلی_دور_خیلی_نزدیک

🔹 مجموعۀ «خیلی دور، خیلی نزدیک» با برگزاری پنج نشست در زمستان گذشته به پایان رسید و به دلیل استقبال خوب مخاطبان و همراهان دورنما از این گفت‌وگوها، در همین قالب اما با میهمان‌ها و موضوع‌هایی جدید در آینده ادامه خواهد یافت. جزئیات نشست‌های جدید به‌تدریج از طریق صفحات مجازی دورنما به اطلاع علاقه‌مندان خواهد رسید.

🔹 برگزاری این مجموعه در قالب پنج نشست پیاپی و منظم ـ که در نهایت به حدود پانصد دقیقه گفت‌وگو انجامید ـ بدون همدلی و همیاری جمعی از دوستان و یاران دورنما میسر نمی‌شد. از میهمانان دانای دورنما (مجید سلیمانی، مجید دانشگر، مجید منتظرمهدی، کیانوش رضانیا و لیلا الحق)، از میزبان توانای دورنما (زهیر میرکریمی)، و از همکاران کوشای دورنما (عاطفه بیگدلی، نرگس طوافی، فاطمه عباسی، ریحانه علیرضائی و فاطمه مصلح‌زاده)، که همگی سهمی در تهیه و تولید و انتشار این گفت‌وگوها داشتند، صمیمانه سپاسگزاری می‌کنیم و تلاش‌ها و تکاپوهای این عزیزان را ارج می‌نهیم.

✅ نسخۀ‌ کامل ویدئو و پادکست همۀ نشست‌های «خیلی دور، خیلی نزدیک» در صفحات مجازی دورنما در دسترس علاقه‌مندان قرار دارد:

۱. «قرآن مورخان» تفسیری تاریخی‌ـ‌‌انتقادی
مجید سلیمانی (پاریس)
آپارات یوتوب اینستاگرام تلگرام

۲. مدافعه‌جویی‌های آشکار و پنهان در اسلام‌پژوهی
مجید دانشگر (فرایبورگ)
آپارات یوتوب اینستاگرام تلگرام

۳. عربستان در دوران باستان متأخر
مجید منتظرمهدی (آکسفورد)
آپارات یوتوب اینستاگرام تلگرام

۴. زردشتیان و مسلمانان در بغدادِ سدۀ سوم هجری
کیانوش رضانیا (بوخوم)
آپارات یوتوب اینستاگرام تلگرام

۵. نسخه‌پژوهی از مکه تا ملبورن
لیلا الحق (ملبورن)
آپارات یوتوب اینستاگرام تلگرام

#دورنما_را_ببینیم
#دورنما_را_بشنویم
#با_دورنما_همراه_باشیم
@doornamaa

✨ تأملی نقادانه‌ی درباره‌ی کتاب «المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام»

📌 به بهانه‌ی انتشار خبری درباره‌ی ترجمه‌ی دوباره‌ی کتاب «المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام» به فارسی

بخش ۱ از ۲


🔻 جواد علی، مورّخ و پژوهشگر شیعه و عراقی (۱۹۰۷-۱۹۸۷ میلادی) ۵۴ سال پیش از این، در سال ۱۹۶۸ انتشار مجموعه‌ کتاب‌هایی را آغاز کرد که آخرین مجلّد آن در سال ۱۹۷۴ به بازار آمد: المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام.

🔻 این مجموعه‌ی سترگ، که اکنون در ۱۰ جلد و بالغ بر ۷۰۰۰ صفحه به زبان عربی در دسترس است، در زمانه‌اش (و حتی اکنون) جامع‌ترین کتابی بود که درباره‌ی عرب‌های پیشااسلامی تألیف شده بود. چنانچه خود جواد علی در مقدمه‌ی جلد یکم نوشته است، در زمانه‌ی انتشار نخستین مجلد این کتاب او خود نمی‌دانست که کتاب در نهایت به چند جلد خواهد رسید، اما حدس می‌زده است که بالغ بر ۱۰ جلد بشود (و حدس صائبی بود). بنای او این بوده است که درباره‌ی بسیاری از حوزه‌های زندگی عرب‌های پیشااسلامی بنویسد: سیاسی، اجتماعی، دینی، علمی، ادبی، فنی، و تشریعی.

🔻 گرچه کتاب جواد علی کار سترگی است، اما کار سترگ الزاماً به معنای روش‌مندبودن، نقّادانه‌بودن، یا مناسب‌بودن برای ارجاعات پژوهشی در زمانه‌ی ما نیست. کاستی‌های کار جواد علی را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:

۱. کار جواد علی با معیارهای پژوهشی نوین اساساً کاری «پژوهشی» نبوده است، بلکه کاری «مروری» است. متن این کتاب در واقع تجمیع و تبویب مطالبی است که عموماً در منابع متنی و رواییِ عربی-اسلامی موجود بوده‌اند، به‌علاوه‌ی ارجاعات پراکنده و محدود به بعضی از کارهای کلاسیک یا کارهای مرجع بعضی از پژوهشگران غربی که در زمانه‌ی نگارش اثر (یعنی بیش از ۵۰ سال پیش از این) موجود بوده‌اند.

۲. کتاب المفصل درباره‌ی روش کار و تألیف مطالب هیچ توضیحی به‌همراه ندارد. کتاب خالی از هرگونه روش‌شناسی است و به مصادر تاریخِ جاهلی صرفاً اشاره‌ای گذرا کرده است، بدون هرگونه پرداخت روش‌مند. هیچ فصلی از کتاب به روش‌شناسی کار اختصاص داده نشده است.

۳. المفصل کتاب‌شناسی ندارد، نه در انتهای فصول، نه در انتهای هر جلد، و نه حتی در جلد دهم که عملاً فهرست و نمایه‌ها‌ی کل کتاب را تشکیل داده‌ است. ارجاعات صرفاً در پانویس‌ها آمده‌اند. حتی ارجاعات موجود در پانویس‌ها نیز غالباً برای مطالبی آمده‌اند که از آن‌ها در متن کتاب نقل‌قول مستقیم شده‌ است.

۴. دسترسی جواد علی به منابع اروپایی محدود است. آشنایی او به آلمانی، به علت تحصیل در آلمان برای دوره‌ی دکتری، باعث شده است که از میان همان منابع محدودِ اروپایی بیشترشان به زبان آلمانی باشند. البته او به انگلیسی نیز تسلط داشته است، اما در مجموع منابع کتاب او به زبان‌های اروپایی یا منابع کلاسیک‌اند، یا دائرة المعارف‌هایند، یا آثاری کلی‌ و عمومی‌اند؛ ارجاع به منابع متأخرتر و جزئی‌تر در کتاب او معدود و محدود است.

۵. جواد علی در این کتاب به نقادیِ روش‌مندِ منابع نیز نمی‌پردازد و صرفاً از آن‌ها برای نگارش متنی روان و گزارش‌گونه بهره می‌برد. یعنی مخاطب در این مجموعه‌ی ۷۰۰۰ صفحه‌ای جایی با بررسی نقادانه‌ی منابع و تاریخ‌گذاری آن‌ها و بررسی وثاقت آن‌ها رو‌به‌رو نمی‌شود، چه متون ادبی و چه روایات و احادیث. جواد علی از منابع در مجموع تلقیِ قبول داشته است. او صرفاً نقادی‌هایی جسته‌گریخته داشته است، از همان سنخی که در کتاب‌نویسی‌های معمول اسلامی و عربی می‌توان یافت، یعنی زدنِ نقلی بر نقل دیگر، بدون کندوکاوهای تاریخی و نسخه‌شناختی و سندی.


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼