هسته و انواع وابسته
هر گروه اسمی از یک اسم به عنوان هسته درست می شود که می تواند یک یا چند وابسته در پیش یا پس نیز بگیرد .ساختمان گروه اسمی را می توان اینگونه نشان داد:
(وابسته پیشین) +هسته +(وابسته پسین)
مثال: (این) کتاب (خواندنی)
پرانتز علامت اختیاری بودن است و عنصر بیرون پرانتز اجباری است؛ به عبارت دیگر اسم وابسته هم نگیرد باز هم گروه اسمی است چون بالقوه می توان برای اسم، وابسته یا وابسته های متعدد آورد.
هستۀ گروه اسمی، اسم است یا هرچه در حکم اسم باشد. ملاک تشخیص هسته، اضافه است که به طریق زیر عمل می کند:
اولین کلمه ای که نقش نمای اضافه یا همان کسره می گیرد، هسته است: کتاب ِخواندنی
حداکثر سه وابستۀ پیشین می تواند پیش از هسته قرار گیرد.
وابسته های پیشین:
1)صفت اشاره: هرگاه واژه های «این»و «آن»و مشتقات آنها همراه با اسم و جانشینان اسم ذکر شوند «صفت اشاره است.
مثال: این دوست من
صفات اشاره عبارت اند از: این، آن، همین، همان، چنین، چنان، این چنین، آن چنان، این گونه، آن گونه این سان، آن سان، این طور، آن طور، این همه، آن همه، این قدر، آن قدر، همین قدر، همان قدر، این اندازه، آن اندازه، همین اندازه و همان اندازه
2)صفت پرسشی: هرگاه واژه های «کدام، کدامین، چه، چگونه، چطور، چه جور، چه سان، چه قدر، چه اندازه، چه مقدار، چند، چندم، چندمین، هیچ و....» همراه با اسم یا جانشینان اسم بیایند «صفت پرسشی» نامیده می شوند. مثال: کدام قلب مهربان؟
3) صفت مبهم: هرگاه نشانه های مبهم «هر، همه، هیچ، فلان، چندین، خیلی، کمی، بسیاری، اندکی، قدری، برخی، بعضی، پاره ای، چندان، ...» همراه اسم یا جانشینان اسم ذکر شوند، «صفت مبهم» اند.
مثال: آن همه مردم
نکته: هرگاه «چند، چندین، هیچ» مفهوم پرسشی داشته باشند دیگر نشانه مبهم نیستند.
مثال: هیچ عاقلی را می شناسی؟
4) صفت تعجبی: هرگاه واژه های «چه، عجب، چقدر» همراه اسم یا جانشینان اسم باشند «صفت تعجبی» است.
مثال: چه کار خوبی!
5) صفت شمارشی:
الف)صفت شمارشی اصلی: هرگاه اعداد یک تا بی نهایت با اسم یا جانشینان اسم همراه گردند، «صفت شمارشی» اصلی اند
مثال: یک روز
ب) صفت شمارشی ترتیبی: صفتی است که با لفظ «-مین» یا «-م» همراه است. صفتی که با «_مین» همراه می شود وابسته پیشین و صفتی که با « -م» همراه می شود وابسته پسین است.
مثال: چهارمین ماه از آشنایی ما فرا رسید
ماه چهارم فرا رسید.
وابسته پسین:
۱.صفت بیانی: هرکلمه ای بعد از هسته بیاید و با نشانه تر و ترین معنی بدهد.
مثال: مرد مقاوم -> مقاوم تر
باغ سبز -> سبز تر
مقاوم ترین مردم - سبزترین باغ
2. مضاف الیه: کلماتی که بعد از هسته بیایند و با نشانه تر و ترین معنی نداشته باشند.
مثال: ورزش فوتبال - فوتبال تر
روز من - من تر
هر گروه اسمی از یک اسم به عنوان هسته درست می شود که می تواند یک یا چند وابسته در پیش یا پس نیز بگیرد .ساختمان گروه اسمی را می توان اینگونه نشان داد:
(وابسته پیشین) +هسته +(وابسته پسین)
مثال: (این) کتاب (خواندنی)
پرانتز علامت اختیاری بودن است و عنصر بیرون پرانتز اجباری است؛ به عبارت دیگر اسم وابسته هم نگیرد باز هم گروه اسمی است چون بالقوه می توان برای اسم، وابسته یا وابسته های متعدد آورد.
هستۀ گروه اسمی، اسم است یا هرچه در حکم اسم باشد. ملاک تشخیص هسته، اضافه است که به طریق زیر عمل می کند:
اولین کلمه ای که نقش نمای اضافه یا همان کسره می گیرد، هسته است: کتاب ِخواندنی
حداکثر سه وابستۀ پیشین می تواند پیش از هسته قرار گیرد.
وابسته های پیشین:
1)صفت اشاره: هرگاه واژه های «این»و «آن»و مشتقات آنها همراه با اسم و جانشینان اسم ذکر شوند «صفت اشاره است.
مثال: این دوست من
صفات اشاره عبارت اند از: این، آن، همین، همان، چنین، چنان، این چنین، آن چنان، این گونه، آن گونه این سان، آن سان، این طور، آن طور، این همه، آن همه، این قدر، آن قدر، همین قدر، همان قدر، این اندازه، آن اندازه، همین اندازه و همان اندازه
2)صفت پرسشی: هرگاه واژه های «کدام، کدامین، چه، چگونه، چطور، چه جور، چه سان، چه قدر، چه اندازه، چه مقدار، چند، چندم، چندمین، هیچ و....» همراه با اسم یا جانشینان اسم بیایند «صفت پرسشی» نامیده می شوند. مثال: کدام قلب مهربان؟
3) صفت مبهم: هرگاه نشانه های مبهم «هر، همه، هیچ، فلان، چندین، خیلی، کمی، بسیاری، اندکی، قدری، برخی، بعضی، پاره ای، چندان، ...» همراه اسم یا جانشینان اسم ذکر شوند، «صفت مبهم» اند.
مثال: آن همه مردم
نکته: هرگاه «چند، چندین، هیچ» مفهوم پرسشی داشته باشند دیگر نشانه مبهم نیستند.
مثال: هیچ عاقلی را می شناسی؟
4) صفت تعجبی: هرگاه واژه های «چه، عجب، چقدر» همراه اسم یا جانشینان اسم باشند «صفت تعجبی» است.
مثال: چه کار خوبی!
5) صفت شمارشی:
الف)صفت شمارشی اصلی: هرگاه اعداد یک تا بی نهایت با اسم یا جانشینان اسم همراه گردند، «صفت شمارشی» اصلی اند
مثال: یک روز
ب) صفت شمارشی ترتیبی: صفتی است که با لفظ «-مین» یا «-م» همراه است. صفتی که با «_مین» همراه می شود وابسته پیشین و صفتی که با « -م» همراه می شود وابسته پسین است.
مثال: چهارمین ماه از آشنایی ما فرا رسید
ماه چهارم فرا رسید.
وابسته پسین:
۱.صفت بیانی: هرکلمه ای بعد از هسته بیاید و با نشانه تر و ترین معنی بدهد.
مثال: مرد مقاوم -> مقاوم تر
باغ سبز -> سبز تر
مقاوم ترین مردم - سبزترین باغ
2. مضاف الیه: کلماتی که بعد از هسته بیایند و با نشانه تر و ترین معنی نداشته باشند.
مثال: ورزش فوتبال - فوتبال تر
روز من - من تر
طرز پیدا کردن مصدر:
هرگاه کلمه ای(فعل، اسم، صفت و قید) را به ما دادند که مصدر آن را پیدا کنیم به کلمۀ داده شده خوب دقّت کرده و سؤال زیر را در مورد آن مطرح می کنیم:
این کلمه بر چه کار یا حالتی دلالت می کند؟
مثلاً برای پیداکردن مصدر کلمۀ ‹آموزگار› که صفت است اوّلین کاری که می کنیم سؤال بالا را از آن می پرسیم:
کلمۀ ‹آموزگار› بر چه کاری دلالت می کند؟
جواب: آموختن است. پس مصدر ‹آموزگار› کلمۀ ‹آموختن› است. اگر متوجه شده باشید ‹آموختن› به فعل شباهت دارد و با ‹ن› پایان یافته است. پس در واقع، آموختن یک مصدر است.
توجّه کنید که مصدر، یک یا چند حرف از خود را در کلمۀ مورد نظر قرار میدهد چنانکه ‹آموختن› در کلمۀ آموزگار، ‹آمو› را جا گذاشته است.
شما می توانید با این روش، مصدر فعل ها، اسم ها، صفت ها و قیدهای مصدر دار را به آسانی و سریع بیابید. به نظر شما مصدر این کلمه ها کدام اند؟: آزمایش، آفریده، رفتار، می بینم، دوان دوان، ساختمان، و...
آزمودن. آفریدن. رفتن. دیدن. دویدن. ساختن
هرگاه کلمه ای که بیشتر از یک جزء باشد به جزء مصدر دار آن توجّه کنید. مثلاً به کلمۀ ‹جمع آوری› دقّت کنید از دو جزء جمع و آوری ساخته شده است که جزء دوم آن یعنی ‹آوری› مصدر دار است. که از مصدر ‹آوردن› گرفته شده است.
کلمه های زیر از این دسته اند: جلوگیری، از خود گذشتگی، بازدید، دستگیره، فنّاوری، برنامه ریزی، خودرو سازی، سرنشین، روان شناسی
هرگاه کلمه ای(فعل، اسم، صفت و قید) را به ما دادند که مصدر آن را پیدا کنیم به کلمۀ داده شده خوب دقّت کرده و سؤال زیر را در مورد آن مطرح می کنیم:
این کلمه بر چه کار یا حالتی دلالت می کند؟
مثلاً برای پیداکردن مصدر کلمۀ ‹آموزگار› که صفت است اوّلین کاری که می کنیم سؤال بالا را از آن می پرسیم:
کلمۀ ‹آموزگار› بر چه کاری دلالت می کند؟
جواب: آموختن است. پس مصدر ‹آموزگار› کلمۀ ‹آموختن› است. اگر متوجه شده باشید ‹آموختن› به فعل شباهت دارد و با ‹ن› پایان یافته است. پس در واقع، آموختن یک مصدر است.
توجّه کنید که مصدر، یک یا چند حرف از خود را در کلمۀ مورد نظر قرار میدهد چنانکه ‹آموختن› در کلمۀ آموزگار، ‹آمو› را جا گذاشته است.
شما می توانید با این روش، مصدر فعل ها، اسم ها، صفت ها و قیدهای مصدر دار را به آسانی و سریع بیابید. به نظر شما مصدر این کلمه ها کدام اند؟: آزمایش، آفریده، رفتار، می بینم، دوان دوان، ساختمان، و...
آزمودن. آفریدن. رفتن. دیدن. دویدن. ساختن
هرگاه کلمه ای که بیشتر از یک جزء باشد به جزء مصدر دار آن توجّه کنید. مثلاً به کلمۀ ‹جمع آوری› دقّت کنید از دو جزء جمع و آوری ساخته شده است که جزء دوم آن یعنی ‹آوری› مصدر دار است. که از مصدر ‹آوردن› گرفته شده است.
کلمه های زیر از این دسته اند: جلوگیری، از خود گذشتگی، بازدید، دستگیره، فنّاوری، برنامه ریزی، خودرو سازی، سرنشین، روان شناسی
هرگاه دو اسم (مضاف و مضاف الیه ) در کنار هم بیایند. و بین آن ها (کسره یا ی) قرار بگیرد و یکی از دو اسم به دیگری شبیه شده باشد به آن ترکیب، اضافۀ تشبیهی میگویند.
مثال: چراغ دانش
هر دو کلمه اسم می باشد و کلمه دانش به چراغی شبیه شده است.
نکته: روش پیدا کردن اضافۀ تشبیهی: کافی است که بین دو اسم، کلمه (مثل) را قرار دهیم که اگر معنی بدهد اضافۀ تشبیهی است. چراغ مثل دانش است. و مثال های دیگر: خواب جهالت. گوی سعادت. قلک ذهن و...
حالا به ترکیب زیر توجه کنید که اضافۀ تشبیهی نیست. کتاب علی. زیرا هیچ کدام به دیگری تشبیه نشده است. مثل لامپ اتاق. کاخ پادشاه. مدرسه من و...
مثال: چراغ دانش
هر دو کلمه اسم می باشد و کلمه دانش به چراغی شبیه شده است.
نکته: روش پیدا کردن اضافۀ تشبیهی: کافی است که بین دو اسم، کلمه (مثل) را قرار دهیم که اگر معنی بدهد اضافۀ تشبیهی است. چراغ مثل دانش است. و مثال های دیگر: خواب جهالت. گوی سعادت. قلک ذهن و...
حالا به ترکیب زیر توجه کنید که اضافۀ تشبیهی نیست. کتاب علی. زیرا هیچ کدام به دیگری تشبیه نشده است. مثل لامپ اتاق. کاخ پادشاه. مدرسه من و...
نکاتی درباره اسم
*اسم: كلمه ای است كه برای ناميدن موجودات یا مفاهیم به كار می رود.
مانند: رضا - طراوت - اسب - شیراز - دیو - ذهن
*اسم ها از نظر تعداد عبارتند از:
1- مفرد 2- جمع 3- اسم جمع 4- جمع مکسّر
اسم مفرد: اسمی كه بدون نشانۀ جمع بيايد و بر بيش از یکی دلالت نكند.
مانند: خيابان، دشت، خانه، جنگل و...
جمع: اسمی كه بر بيش از یکی دلالت كند و علامت جمع هم داشته باشد.
مانند: شب ها، مردان، پسرها، پسران و ...
*نكته : در زبان فارسی دو نوع پسوند جمع وجود دارد.
1- ها -> روزها – راه ها
2- ان -> درختان – روزگاران
*توجه: تقريبا همۀ اسم ها را با (ها) میتوان جمع بست.
مانند: ميزها - كاغذها
بيشتر جانداران را می توان با (ان) جمع بست.
مانند: جانوران – گوسفندان
*نكته: كلمه هایی كه به (ا) يا (و) ختم می شوند، هنگام جمع بستن با (ان) بين كلمه و (ان) جمع، حرف (ی) اضافه می شود.
مانند: آشنا + ان = آشنايان
دانشجو + ان = دانشجويان
دانا + ان = دانايان
جنگجو + ان = جنگجويان
*توجه: (ان) هميشه نشانۀ جمع نيست بلكه كاربردهای مختلفی دارد كه عبارتند
1- نشانۀ زمان -> بامدادان–سحرگاهان–بهاران
2- نشانۀ مكان -> گيلان – سپاهان
3- نشانۀ صفت -> گريان–خندان–نالان–دوان
4- نشانۀ جمع -> مردان – اميران – پسران
نشانههای جمع عربی:
1- (ات)-> معلومات–امكانات–اطلاعات–آیات
2- (ين)-> معلمين – محصلين – مدرسين
3- (ون)-> انقلابيون – روحانيون – ملّيّون
نکتۀ مهم: جمع بستن واژه های فارسی با نشانه های جمع عربی از نظر نوشتن درست نيست بنابر اين جمع واژه های (پيشنهادات – گزارشات – فرمايشات – آزمايشات – بازرسين) نادرست است. و جمع اين كلمه های فارسی با نشانه های (ها) و (ان) درست هستند. جمع اين كلمات به ترتيب چنين است.
(پيشنهادها – گزارش ها – فرمايش ها – آزمايش ها – بازرسان)
اسم جمع: اسم جمع اسمی مفرد است بدون نشانۀ جمع اما در مفهوم بر بيش از یکی دلالت دارد.
مانند: قوم، قبيله، گروه، عده، مردم، ملت، طايفه، كاروان، رمه، گله، سپاه، لشكر و ...
توجه: اسم جمع، جمع هم بسته می شود.
مانند: لشكرها، كاروان ها، مردمان و ...
جمع مكسر: اين جمع ویژۂ زبان عربی است و برای خود مفرد هم دارد و برخی از آنها در زبان فارسی هم كاربُرد دارند.
مانند: كتب (كتاب) - مدارس (مدرسه) - آثار (اثر) - نكات (نكته) - اماكن (مكان) - آداب (ادب) - حكّام (حاكم) - اديان (دين) - سوانح (سانحه) - وظايف (وظيفه) - هدايا (هديه) - علوم (علم) - زوايا (زاويه) - شروط (شرط) - علما (عالم) - اعمال (عمل) - فرايض (فريضه ) - قبايل (قبيله) - مجالس (مجلس) - انبيا (نبی) - ادبا (اديب) - اصول (اصل) - حواس (حس) - علل (علت) - اوامر (امر) - صنايع (صنعت) - اشكال (شكل) - تصاوير (تصوير) - عقايد (عقيده) - مذاهب (مذهب) - نوابغ (نابغه) - اُسرا (اسير) - احكام (حكم) - رسوم (رسم)
نکتۀ مهم: جمع مكسر عربی با نشانه های جمع فارسی همراه نمی شوند، یعنی نبايد بنويسيم: حواس ها، احكام ها، عقايد ها، صنايع ها و ...
اما می توان مفرد اين كلمات را با نشانه های جمع فارسی، جمع بست. یعنی می توانيم بنويسيم: حس ها، حكم ها، عقيده ها، صنعت ها و ...
*اسم: كلمه ای است كه برای ناميدن موجودات یا مفاهیم به كار می رود.
مانند: رضا - طراوت - اسب - شیراز - دیو - ذهن
*اسم ها از نظر تعداد عبارتند از:
1- مفرد 2- جمع 3- اسم جمع 4- جمع مکسّر
اسم مفرد: اسمی كه بدون نشانۀ جمع بيايد و بر بيش از یکی دلالت نكند.
مانند: خيابان، دشت، خانه، جنگل و...
جمع: اسمی كه بر بيش از یکی دلالت كند و علامت جمع هم داشته باشد.
مانند: شب ها، مردان، پسرها، پسران و ...
*نكته : در زبان فارسی دو نوع پسوند جمع وجود دارد.
1- ها -> روزها – راه ها
2- ان -> درختان – روزگاران
*توجه: تقريبا همۀ اسم ها را با (ها) میتوان جمع بست.
مانند: ميزها - كاغذها
بيشتر جانداران را می توان با (ان) جمع بست.
مانند: جانوران – گوسفندان
*نكته: كلمه هایی كه به (ا) يا (و) ختم می شوند، هنگام جمع بستن با (ان) بين كلمه و (ان) جمع، حرف (ی) اضافه می شود.
مانند: آشنا + ان = آشنايان
دانشجو + ان = دانشجويان
دانا + ان = دانايان
جنگجو + ان = جنگجويان
*توجه: (ان) هميشه نشانۀ جمع نيست بلكه كاربردهای مختلفی دارد كه عبارتند
1- نشانۀ زمان -> بامدادان–سحرگاهان–بهاران
2- نشانۀ مكان -> گيلان – سپاهان
3- نشانۀ صفت -> گريان–خندان–نالان–دوان
4- نشانۀ جمع -> مردان – اميران – پسران
نشانههای جمع عربی:
1- (ات)-> معلومات–امكانات–اطلاعات–آیات
2- (ين)-> معلمين – محصلين – مدرسين
3- (ون)-> انقلابيون – روحانيون – ملّيّون
نکتۀ مهم: جمع بستن واژه های فارسی با نشانه های جمع عربی از نظر نوشتن درست نيست بنابر اين جمع واژه های (پيشنهادات – گزارشات – فرمايشات – آزمايشات – بازرسين) نادرست است. و جمع اين كلمه های فارسی با نشانه های (ها) و (ان) درست هستند. جمع اين كلمات به ترتيب چنين است.
(پيشنهادها – گزارش ها – فرمايش ها – آزمايش ها – بازرسان)
اسم جمع: اسم جمع اسمی مفرد است بدون نشانۀ جمع اما در مفهوم بر بيش از یکی دلالت دارد.
مانند: قوم، قبيله، گروه، عده، مردم، ملت، طايفه، كاروان، رمه، گله، سپاه، لشكر و ...
توجه: اسم جمع، جمع هم بسته می شود.
مانند: لشكرها، كاروان ها، مردمان و ...
جمع مكسر: اين جمع ویژۂ زبان عربی است و برای خود مفرد هم دارد و برخی از آنها در زبان فارسی هم كاربُرد دارند.
مانند: كتب (كتاب) - مدارس (مدرسه) - آثار (اثر) - نكات (نكته) - اماكن (مكان) - آداب (ادب) - حكّام (حاكم) - اديان (دين) - سوانح (سانحه) - وظايف (وظيفه) - هدايا (هديه) - علوم (علم) - زوايا (زاويه) - شروط (شرط) - علما (عالم) - اعمال (عمل) - فرايض (فريضه ) - قبايل (قبيله) - مجالس (مجلس) - انبيا (نبی) - ادبا (اديب) - اصول (اصل) - حواس (حس) - علل (علت) - اوامر (امر) - صنايع (صنعت) - اشكال (شكل) - تصاوير (تصوير) - عقايد (عقيده) - مذاهب (مذهب) - نوابغ (نابغه) - اُسرا (اسير) - احكام (حكم) - رسوم (رسم)
نکتۀ مهم: جمع مكسر عربی با نشانه های جمع فارسی همراه نمی شوند، یعنی نبايد بنويسيم: حواس ها، احكام ها، عقايد ها، صنايع ها و ...
اما می توان مفرد اين كلمات را با نشانه های جمع فارسی، جمع بست. یعنی می توانيم بنويسيم: حس ها، حكم ها، عقيده ها، صنعت ها و ...
روش پیدا کردن جمله ها:
تعداد جمله ها= شبه جمله+ فعل های حذف شده+ فعل های موجود
تعریف شبه جمله: کلمه یا عبارتی که شبیه به جمله بوده و در شمارش تعداد جمله، یک جمله به حساب می آید.
نکته: شبه جمله به دو قسمت اصوات و منادا تقسیم می شود.
1- اصوات: به کلمه هایی می گویند که برای یکی از عواطف انسانی به کار می روند. مثلاً وقتی بیماری می گوید:« آه » با همین یک کلمه همۀ درد و رنج خود را بیان می کند.
نکته: مهم ترین اصوات عبارتند از: (به به ! آه! آفرین! دریغا! خوشا! افسوس! آخ! وای!مرحبا!)
نکته: اصوات جانشین جمله های تعجّبی یا عاطفی هستند.
2- منادا: هرگاه بعد از حرف ندا مانند: ( ای، یا، ایا، الف ندا، ایّها) اسمی بیاید. منادا نامیده می شود و می توان آن را یک جمله به حساب آورد.
مانند: حافظا = ای حافظ (یک جمله)
ای یاران بیایید تا با هم برویم. (سه جمله)
حرف ندا منادا یک جمله یک جمله
نکته: از میان حروف ندا ، فقط (ای) می تواند به تنهایی یک شبه جمله باشد به شرطی که در اوّل عبارت باشد و بعد از آن در معنی، کلمه های کسی یا کسی که اضافه شود.
مانند: ای نام بهترین سر آغاز
ای کسی که نام تو بهترین سر آغاز است.
اکنون این بیت از چند جمله تشکیل شده است؟
برو شیر درنده باش ای دغل
مینداز خود را چو روباه شل
توجه: برو /باش/مینداز 3 فعل
ای(حرف ندا) دغل(منادا) یک شبه جمله
پس در کل کل چهار جمله است.
البته می توان آن را طبق رابطه ای که برای محاسبه تعداد جمله ها بود به این صورت بیان نمود.
تعداد جمله ها= شبه جمله+فعل های حذف شده+فعل های موجود
4 = (1) + (0) + (3)
نه در کوه سبزی نه در باغ شخ
ملخ بوستان خورد و مردم ملخ
توجه: نه در کوه سبزی (ماند) نه در باغ شخ(ماند)ملخ بوستان خورد و مردم ملخ (خوردند) این 3 فعل حذف شده اند.
تعداد جمله ها= شبه جمله+فعل های حذف شده+فعل های موجود
(4) = (0) + (3) + (1)
نان خود خوردن و نشستن به که کمر زرّین بستن و به خدمت ایستادن
توجه: این عبارت فقط یک جمله است که البتّه فعل آن هم حذف شده است فعل حذف شده (است ) می باشد.
نان حود خوردن و نستن بهتر است از کمر زرّین بستن و به خدمت ایستادن
نکته: کلمه هایی مانند « خوردن /نشستن/بستن/ایستادن» همگی مصدر هستند که هنگام شمارش ّجمله به حساب نمی آیند.
نکته: اگر بعد از فعلِ یک جمله (واو) یا (یا) قرار بگیرد و بعد از (واو) یا (یا) کلمه ای دیگر بیاید، آن کلمه به خودی خود یک جمله به حساب می آید.مانند:
او رفت و خواهرش = او رفت و خواهرش (نیز رفت)
او بگوید یا بهرام=او بگوید یا بهرام(بگوید)
تعداد جمله ها= شبه جمله+ فعل های حذف شده+ فعل های موجود
تعریف شبه جمله: کلمه یا عبارتی که شبیه به جمله بوده و در شمارش تعداد جمله، یک جمله به حساب می آید.
نکته: شبه جمله به دو قسمت اصوات و منادا تقسیم می شود.
1- اصوات: به کلمه هایی می گویند که برای یکی از عواطف انسانی به کار می روند. مثلاً وقتی بیماری می گوید:« آه » با همین یک کلمه همۀ درد و رنج خود را بیان می کند.
نکته: مهم ترین اصوات عبارتند از: (به به ! آه! آفرین! دریغا! خوشا! افسوس! آخ! وای!مرحبا!)
نکته: اصوات جانشین جمله های تعجّبی یا عاطفی هستند.
2- منادا: هرگاه بعد از حرف ندا مانند: ( ای، یا، ایا، الف ندا، ایّها) اسمی بیاید. منادا نامیده می شود و می توان آن را یک جمله به حساب آورد.
مانند: حافظا = ای حافظ (یک جمله)
ای یاران بیایید تا با هم برویم. (سه جمله)
حرف ندا منادا یک جمله یک جمله
نکته: از میان حروف ندا ، فقط (ای) می تواند به تنهایی یک شبه جمله باشد به شرطی که در اوّل عبارت باشد و بعد از آن در معنی، کلمه های کسی یا کسی که اضافه شود.
مانند: ای نام بهترین سر آغاز
ای کسی که نام تو بهترین سر آغاز است.
اکنون این بیت از چند جمله تشکیل شده است؟
برو شیر درنده باش ای دغل
مینداز خود را چو روباه شل
توجه: برو /باش/مینداز 3 فعل
ای(حرف ندا) دغل(منادا) یک شبه جمله
پس در کل کل چهار جمله است.
البته می توان آن را طبق رابطه ای که برای محاسبه تعداد جمله ها بود به این صورت بیان نمود.
تعداد جمله ها= شبه جمله+فعل های حذف شده+فعل های موجود
4 = (1) + (0) + (3)
نه در کوه سبزی نه در باغ شخ
ملخ بوستان خورد و مردم ملخ
توجه: نه در کوه سبزی (ماند) نه در باغ شخ(ماند)ملخ بوستان خورد و مردم ملخ (خوردند) این 3 فعل حذف شده اند.
تعداد جمله ها= شبه جمله+فعل های حذف شده+فعل های موجود
(4) = (0) + (3) + (1)
نان خود خوردن و نشستن به که کمر زرّین بستن و به خدمت ایستادن
توجه: این عبارت فقط یک جمله است که البتّه فعل آن هم حذف شده است فعل حذف شده (است ) می باشد.
نان حود خوردن و نستن بهتر است از کمر زرّین بستن و به خدمت ایستادن
نکته: کلمه هایی مانند « خوردن /نشستن/بستن/ایستادن» همگی مصدر هستند که هنگام شمارش ّجمله به حساب نمی آیند.
نکته: اگر بعد از فعلِ یک جمله (واو) یا (یا) قرار بگیرد و بعد از (واو) یا (یا) کلمه ای دیگر بیاید، آن کلمه به خودی خود یک جمله به حساب می آید.مانند:
او رفت و خواهرش = او رفت و خواهرش (نیز رفت)
او بگوید یا بهرام=او بگوید یا بهرام(بگوید)
نکته آموزشی
روش ساختن بن ماضی و بن مضارع
مثلا: خوردنی
۱. به دست آوردن مصدر کلمه (خوردن)
۲. حذف نون پایانی کلمه (خورد) = بن ماضی
۳. امری کردن فعل مورد نظر (بخور)
۴.حذف نشانه ب ابتدای کلمه (خور)= بن مضارع
تذکر: در صورت حذف نشانه (ب) ابتدای کلمه، اگر حرف (ی) بیاید آن هم حذف می شود.
مثال: آمد ، بیا -> آ -> که موقع اضافه کردن ضمیر (ی) میانجی می آوریم . آیم، آیی، آید
روش ساختن بن ماضی و بن مضارع
مثلا: خوردنی
۱. به دست آوردن مصدر کلمه (خوردن)
۲. حذف نون پایانی کلمه (خورد) = بن ماضی
۳. امری کردن فعل مورد نظر (بخور)
۴.حذف نشانه ب ابتدای کلمه (خور)= بن مضارع
تذکر: در صورت حذف نشانه (ب) ابتدای کلمه، اگر حرف (ی) بیاید آن هم حذف می شود.
مثال: آمد ، بیا -> آ -> که موقع اضافه کردن ضمیر (ی) میانجی می آوریم . آیم، آیی، آید
انواع فعل مضارع:
۱.مضارع اخباری (می+ بن مضارع) + شناسه مضارع(م، ی، د - یم، ید، ند)
مثال: می + خور + م= می خورم
۲.مضارع التزامی (ب + بن مضارع )+ شناسه مضارع (م، ی، د - یم، ید، ند)
ب + خور + م= بخورم
۳.مضارع مستمر (جاری)
دار + شناسه مضارع(م، ی، د - یم، ید، ند)+
مضارع اخباری
مثال: دار + م + می خورم
نکته: گاهی در نثر و شعر های کهن نشانه (ب و می) از ابتدای افعال حذف می شوند و باید با توجه به معنا، نوع فعل را تشخیص داد.
مثال:
اگر در خانهای شوی (وارد بشوی)
مدتی دراز وصف آن گویی (میگویی)
۱.مضارع اخباری (می+ بن مضارع) + شناسه مضارع(م، ی، د - یم، ید، ند)
مثال: می + خور + م= می خورم
۲.مضارع التزامی (ب + بن مضارع )+ شناسه مضارع (م، ی، د - یم، ید، ند)
ب + خور + م= بخورم
۳.مضارع مستمر (جاری)
دار + شناسه مضارع(م، ی، د - یم، ید، ند)+
مضارع اخباری
مثال: دار + م + می خورم
نکته: گاهی در نثر و شعر های کهن نشانه (ب و می) از ابتدای افعال حذف می شوند و باید با توجه به معنا، نوع فعل را تشخیص داد.
مثال:
اگر در خانهای شوی (وارد بشوی)
مدتی دراز وصف آن گویی (میگویی)
1. ضَربُ المَثَل(تَمثیل):
سُخَنی که در میان عُموم مردم معروف شده و در بَردارندۂ نکته یا لطیفه یا پندی باشد.
(دربارۂ نیکی کردن)تو نیکی می کُن و دَر دِجله اَنداز/ که ایزَد دَر بیابانَت دَهَد باز
(دربارۂ دوستی): دوست آن باشد که گیرَد دست دوست/ دَر پریشان حالی ودَرماندِگی (سعدی)
(امیدواری): دَر نااُمیدی بَسی اُمید است
پایانِ شَبِ سیه سِپید است
(نظامی گنجَوی)
(نداشتنِ غرور): آینه چون نقشِ تو بنمود راست/ خودشِکن آیینه شِکستن خَطاست
(نظامی گنجَوی)
(دربارۂ کار بیهوده کردن): (زیره به کرمان می برد چُغُندَر به هَرات) (آب در هاوَن کوبیدَن)
(دربارۂ صبر و بردباری داشتن): گر صبر کُنی زِ غوره حَلوا سازی یا «صبر و ظَفَر هر دو دوستانِ قدیم اند/ بر اثرِ صبر نوبتِ ظَفَر آیَد»
تخلّص: به اسم شاعر، تخلّص می گویند که معمولاً در بیت آخر یا یک بیت مانده به آخر می آید.
مثال:
سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی/ عشق محمد بس است و آل محمد (سعدی: تخلّص)
قالب هایِ شعری:
قالب: شکلی است که قافیه به شعر می دهد و بر اساسِ این نامگذاری، شعردارایِ قالب هایِ گوناگون می شود.
مانند:
1 ـ مثنوی(دوگانی): شعری است که هر بیتِ آن، دو مصراعِ هم قافیه دارد. به عبارت دیگر، هر بیت قافیه ای جداگانه دارد و مصراع های آن، دو به دو هم قافیه اند. تعداد بیت های قالب مثنوی را، حداقل دو بیت دانسته اند و حداکثری برای آن قایل نشده اند و به جهتِ اینکه تنها قالب شعری است که مصراع هایش دو به دو هم قافیه اند«دوگانه» هم نامیده می شود خاص زبان فارسی است و از قدیمی ترین قالب های شعری است.
*مناسب ترین قالب برای بیان داستان ها و مطالب طولانی است. مطالب زیر در مورد مثنوی جهت مطالعه بیشتر است
از نظر موضوع به 4 دسته تقسیم می شوند:
1 ـ حماسی و تاریخی؛ مانند: شاهنامه فردوسی، اسکندر نامه نظامی گنجه ای
2ـ اخلاقی و تعلیمی؛ مانند: بوستان سعدی
3 ـ عاشقانه و بزمی؛ مانند: خسرو و شیرین، لیلی و مجنون نظامی
4 ـ عارفانه؛ مانند: حدیقه سنایی، مثنوی معنوی مولوی، منطق الطیر عطار نیشابوری
شکل قالب مثنوی:
ـــــــــــــــــــــــــــــ * ـــــــــــــــــــــــــــــــ *
ــــــــــــــــــــــــــــــ × ـــــــــــــــــــــــــــــــ ×
ــــــــــــــــــــــــــــــ + ـــــــــــــــــــــــــــــــ +
ـــــــــــــــــــــــــــــ ÷ ـــــــــــــــــــــــــــــ ÷
دو بیتی: جهت مطالعه
شعری است که از دو بیت تشکیل شده که گاه مصراع سوّم آن قافیه ندارد.
*درون مایه و موضوع دوبیتی: عاشقانه وعارفانه
*رایج ترین قالب در میان روستاییان است. دو بیتی را در فارسی، ترانه می گویند.
شکل قالب دوبیتی:
ــــــــــــــــــــــــــــــ * ـــــــــــــــــــــــــــــ *
ـــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــ *
چهار پاره
شعری است شامل چند دوبیتی با قافیه های مختلف که از نظر معنی باهم ارتباط دارند چهارپاره معمولاً مصراعهای زوج هم قافیهاند؛ به عبارتی دیگر چهارپاره، دوبیتیهایی است با قافیههای متفاوت که از نظر معنی با هم ارتباط دارند و فقط مصراعهای زوج هم قافیه است، وزنش آزاد است و پس از مشروطیت در ایران رواج یافته، درون مایۀ چهارپاره بیشتراجتماعی است. این نوع شعر در روزگار معاصر پدید آمده ست.
شعرنیمایی
نیمایی ''سبکی از شعر معاصر فارسی است که نخستین نمونه شعر نو در ادبیات فارسی بوده و برآمده از نظریه ادبی [نیما یوشیج] شاعر معاصر ایرانی است.
*منظومهای بلند و موزون که در آن مشکل قافیه پس از هر چهار مصراع با یک مصراع آزاد حل شده است.
*توجه شاعر به واقعیتهای ملموس و در عین حال نگرشی عاطفی و شاعرانهٔ او به اشیا.
*فرق نگاه شاعر با شاعران گذشته و تازگی و دور بودن آن از تقلید.
سُخَنی که در میان عُموم مردم معروف شده و در بَردارندۂ نکته یا لطیفه یا پندی باشد.
(دربارۂ نیکی کردن)تو نیکی می کُن و دَر دِجله اَنداز/ که ایزَد دَر بیابانَت دَهَد باز
(دربارۂ دوستی): دوست آن باشد که گیرَد دست دوست/ دَر پریشان حالی ودَرماندِگی (سعدی)
(امیدواری): دَر نااُمیدی بَسی اُمید است
پایانِ شَبِ سیه سِپید است
(نظامی گنجَوی)
(نداشتنِ غرور): آینه چون نقشِ تو بنمود راست/ خودشِکن آیینه شِکستن خَطاست
(نظامی گنجَوی)
(دربارۂ کار بیهوده کردن): (زیره به کرمان می برد چُغُندَر به هَرات) (آب در هاوَن کوبیدَن)
(دربارۂ صبر و بردباری داشتن): گر صبر کُنی زِ غوره حَلوا سازی یا «صبر و ظَفَر هر دو دوستانِ قدیم اند/ بر اثرِ صبر نوبتِ ظَفَر آیَد»
تخلّص: به اسم شاعر، تخلّص می گویند که معمولاً در بیت آخر یا یک بیت مانده به آخر می آید.
مثال:
سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی/ عشق محمد بس است و آل محمد (سعدی: تخلّص)
قالب هایِ شعری:
قالب: شکلی است که قافیه به شعر می دهد و بر اساسِ این نامگذاری، شعردارایِ قالب هایِ گوناگون می شود.
مانند:
1 ـ مثنوی(دوگانی): شعری است که هر بیتِ آن، دو مصراعِ هم قافیه دارد. به عبارت دیگر، هر بیت قافیه ای جداگانه دارد و مصراع های آن، دو به دو هم قافیه اند. تعداد بیت های قالب مثنوی را، حداقل دو بیت دانسته اند و حداکثری برای آن قایل نشده اند و به جهتِ اینکه تنها قالب شعری است که مصراع هایش دو به دو هم قافیه اند«دوگانه» هم نامیده می شود خاص زبان فارسی است و از قدیمی ترین قالب های شعری است.
*مناسب ترین قالب برای بیان داستان ها و مطالب طولانی است. مطالب زیر در مورد مثنوی جهت مطالعه بیشتر است
از نظر موضوع به 4 دسته تقسیم می شوند:
1 ـ حماسی و تاریخی؛ مانند: شاهنامه فردوسی، اسکندر نامه نظامی گنجه ای
2ـ اخلاقی و تعلیمی؛ مانند: بوستان سعدی
3 ـ عاشقانه و بزمی؛ مانند: خسرو و شیرین، لیلی و مجنون نظامی
4 ـ عارفانه؛ مانند: حدیقه سنایی، مثنوی معنوی مولوی، منطق الطیر عطار نیشابوری
شکل قالب مثنوی:
ـــــــــــــــــــــــــــــ * ـــــــــــــــــــــــــــــــ *
ــــــــــــــــــــــــــــــ × ـــــــــــــــــــــــــــــــ ×
ــــــــــــــــــــــــــــــ + ـــــــــــــــــــــــــــــــ +
ـــــــــــــــــــــــــــــ ÷ ـــــــــــــــــــــــــــــ ÷
دو بیتی: جهت مطالعه
شعری است که از دو بیت تشکیل شده که گاه مصراع سوّم آن قافیه ندارد.
*درون مایه و موضوع دوبیتی: عاشقانه وعارفانه
*رایج ترین قالب در میان روستاییان است. دو بیتی را در فارسی، ترانه می گویند.
شکل قالب دوبیتی:
ــــــــــــــــــــــــــــــ * ـــــــــــــــــــــــــــــ *
ـــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــ *
چهار پاره
شعری است شامل چند دوبیتی با قافیه های مختلف که از نظر معنی باهم ارتباط دارند چهارپاره معمولاً مصراعهای زوج هم قافیهاند؛ به عبارتی دیگر چهارپاره، دوبیتیهایی است با قافیههای متفاوت که از نظر معنی با هم ارتباط دارند و فقط مصراعهای زوج هم قافیه است، وزنش آزاد است و پس از مشروطیت در ایران رواج یافته، درون مایۀ چهارپاره بیشتراجتماعی است. این نوع شعر در روزگار معاصر پدید آمده ست.
شعرنیمایی
نیمایی ''سبکی از شعر معاصر فارسی است که نخستین نمونه شعر نو در ادبیات فارسی بوده و برآمده از نظریه ادبی [نیما یوشیج] شاعر معاصر ایرانی است.
*منظومهای بلند و موزون که در آن مشکل قافیه پس از هر چهار مصراع با یک مصراع آزاد حل شده است.
*توجه شاعر به واقعیتهای ملموس و در عین حال نگرشی عاطفی و شاعرانهٔ او به اشیا.
*فرق نگاه شاعر با شاعران گذشته و تازگی و دور بودن آن از تقلید.
سجع
الهی دلی ده که در کار تو جان بازیم، جانی ده که کار آن جهان سازیم.
دانایی ده که از راه نیفتیم. بینایی ده تا در چاه نیفتیم.
توفیق ده تا در دین استوار شویم. نگاه دار تا پریشان نشویم.
هنگام خواندن این عبارت ها احساس خوبی از نظم و هماهنگی به ما دست می دهد. این به خاطر آن است که نویسنده عمداً در پایان جملات دو به دو واژگانی را آورده است که حرف آخر آنها یکی است این کار تقریبا شبیه به آوردن کلمات قافیه در پایان مصراع های شعر است که به این آرایه سجع گویند.
تضمین
گاهی شاعران و نویسندگان در ضمن شعر یا نوشته خود مصراع یا بیتی از شعر شاعری دیگر و یا سخنی از نویسنده ای را می آورند به این کار تضمین گفته می شود مانند درس شعر خوانی جلوه ی روی خدا که محمود کیانوش در شعرش شعر سعدی را به کار برده است واز تضمین استفاده کرده است.
هر ورقش دفتری است معرفت کردگار این شعر سعدی که کیانوش از آن بهره برده است
هر گاه شاعر یا نویسندهای، بخشی از نوشته فردی دیگر را در میان اثر خود جای دهد، آن شعر یا نوشته را تضمین نمودهاست.
مثال بسم الله الرحمن الرحیم هست کلید در گنج حکیم
چه خوش گفت فردوسی پاک زاد
که رحمت برآن تربت پاک باد
میازار موری که دانه کش است
که جان دارد و جان شیرین خوش است
این دو بیت بخشی از بوستان سعدی است و سعدی بیتی معروف ازفردوسی را در میان شعر خود عیناً نقل کردهاست.
پروانه ز من، شمع ز من، گل ز من آموخت
افروختن و سوختن و جامه دریدن
تلمیح (اشاره)
هر گاه با شنیدن بیت یه عبارتی به یاد داستان و افسانه، رویدادی تاریخی و مذهبی یا آیه و حدیثی بیفتیم، بدون آنکه آن موضوع مستقیماً تعریف شده باشد، آن بیت یا عبارت دارای آرایه تلمیح است.
پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت
من چرا ملک جهان را به جویی نفروشم
(اشاره به داستان حضرت آدم و رانده شدن او به خاطر خوردن گندم.)
ارکان تشبیه
تشبیه: یعنی مانند کردن چیزی به چیز دیگر که به جهت داشتن صفت یا صفاتی با هم مشترک باشند.
هر تشبیه دارای چهار رکن یا پایه است:
۱- مشبه: کلمه ای که آن را به کلمه ای دیگر تشبیه می کنیم.
۲- مشبهٌ به: کلمه ای که کلمۀ دیگر به آن تشبیه می شود.
۳- ادات تشبیه: کلمات یا واژه هایی هستند که نشان دهندۂ پیوند شباهت می باشند و عبارتنداز: همچون، چون، مثل، مانند، به سان، شبیه، نظیر، همانند، به کردار و ... .
۴- وجه شبه: صفت یا ویژگی مشترک بین مشبه و مشبهٌ به می باشد. (دلیل شباهت)
مثال: علی مانند شیر شجاع است. به ترتیب: مشبه (علی)؛ ادات تشبیه(مانند)؛ مشبه به(شیر)؛ وجه شبه(شجاع) اگر تشبیهی ادات تشبیه داشته باشد تشبیه را مرسل میگویند.
کنایه
به جملات زیر توجه کنید
تنها همان رتبه های بالا را وعده بگیر و مابقی را نقداً خط بکش
با حال استیصال پرسیدم پس چه خاکی بر سرم بریزم؟
در جمله های بالا دو عبارت مشخص شده دارای دو معنی نزدیک و دور هستند اما معنی دور آنها مورد نظر است. خط بکش در اصطلاح یعنی نادیده بگیر و چه خاکی به سرم بریزم یعنی چه کار باید بکنم در جمله های ذکر شده این معانی دور مورد نظر است و معانی نزدیک و واقعی مقصود نویسنده را نمی رساند و به این کاربرد کنایه می گویند. مثال هنوزم از دهانت بوی شیر می آید: بوی شیر کنایه از خردسال بودن هست.
تشخیص(جان بخشی)
هرگاه صفات انسان را به غیر جاندار ربط بدیم از تشخیص استفاده کردیم مثال: به جای اینکه بگوییم، من این کتاب را می خوانم. بگوییم:
این کتاب من را به خواندنش دعوت می کند. نکته: اگر اشیا یا موجودات غیر انسان را با حرف (ای) مورد خطاب قرار دهیم، مانند:
ای ماه امشب چه غمگینی! نیز آرایه تشخیص دارد.
الهی دلی ده که در کار تو جان بازیم، جانی ده که کار آن جهان سازیم.
دانایی ده که از راه نیفتیم. بینایی ده تا در چاه نیفتیم.
توفیق ده تا در دین استوار شویم. نگاه دار تا پریشان نشویم.
هنگام خواندن این عبارت ها احساس خوبی از نظم و هماهنگی به ما دست می دهد. این به خاطر آن است که نویسنده عمداً در پایان جملات دو به دو واژگانی را آورده است که حرف آخر آنها یکی است این کار تقریبا شبیه به آوردن کلمات قافیه در پایان مصراع های شعر است که به این آرایه سجع گویند.
تضمین
گاهی شاعران و نویسندگان در ضمن شعر یا نوشته خود مصراع یا بیتی از شعر شاعری دیگر و یا سخنی از نویسنده ای را می آورند به این کار تضمین گفته می شود مانند درس شعر خوانی جلوه ی روی خدا که محمود کیانوش در شعرش شعر سعدی را به کار برده است واز تضمین استفاده کرده است.
هر ورقش دفتری است معرفت کردگار این شعر سعدی که کیانوش از آن بهره برده است
هر گاه شاعر یا نویسندهای، بخشی از نوشته فردی دیگر را در میان اثر خود جای دهد، آن شعر یا نوشته را تضمین نمودهاست.
مثال بسم الله الرحمن الرحیم هست کلید در گنج حکیم
چه خوش گفت فردوسی پاک زاد
که رحمت برآن تربت پاک باد
میازار موری که دانه کش است
که جان دارد و جان شیرین خوش است
این دو بیت بخشی از بوستان سعدی است و سعدی بیتی معروف ازفردوسی را در میان شعر خود عیناً نقل کردهاست.
پروانه ز من، شمع ز من، گل ز من آموخت
افروختن و سوختن و جامه دریدن
تلمیح (اشاره)
هر گاه با شنیدن بیت یه عبارتی به یاد داستان و افسانه، رویدادی تاریخی و مذهبی یا آیه و حدیثی بیفتیم، بدون آنکه آن موضوع مستقیماً تعریف شده باشد، آن بیت یا عبارت دارای آرایه تلمیح است.
پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت
من چرا ملک جهان را به جویی نفروشم
(اشاره به داستان حضرت آدم و رانده شدن او به خاطر خوردن گندم.)
ارکان تشبیه
تشبیه: یعنی مانند کردن چیزی به چیز دیگر که به جهت داشتن صفت یا صفاتی با هم مشترک باشند.
هر تشبیه دارای چهار رکن یا پایه است:
۱- مشبه: کلمه ای که آن را به کلمه ای دیگر تشبیه می کنیم.
۲- مشبهٌ به: کلمه ای که کلمۀ دیگر به آن تشبیه می شود.
۳- ادات تشبیه: کلمات یا واژه هایی هستند که نشان دهندۂ پیوند شباهت می باشند و عبارتنداز: همچون، چون، مثل، مانند، به سان، شبیه، نظیر، همانند، به کردار و ... .
۴- وجه شبه: صفت یا ویژگی مشترک بین مشبه و مشبهٌ به می باشد. (دلیل شباهت)
مثال: علی مانند شیر شجاع است. به ترتیب: مشبه (علی)؛ ادات تشبیه(مانند)؛ مشبه به(شیر)؛ وجه شبه(شجاع) اگر تشبیهی ادات تشبیه داشته باشد تشبیه را مرسل میگویند.
کنایه
به جملات زیر توجه کنید
تنها همان رتبه های بالا را وعده بگیر و مابقی را نقداً خط بکش
با حال استیصال پرسیدم پس چه خاکی بر سرم بریزم؟
در جمله های بالا دو عبارت مشخص شده دارای دو معنی نزدیک و دور هستند اما معنی دور آنها مورد نظر است. خط بکش در اصطلاح یعنی نادیده بگیر و چه خاکی به سرم بریزم یعنی چه کار باید بکنم در جمله های ذکر شده این معانی دور مورد نظر است و معانی نزدیک و واقعی مقصود نویسنده را نمی رساند و به این کاربرد کنایه می گویند. مثال هنوزم از دهانت بوی شیر می آید: بوی شیر کنایه از خردسال بودن هست.
تشخیص(جان بخشی)
هرگاه صفات انسان را به غیر جاندار ربط بدیم از تشخیص استفاده کردیم مثال: به جای اینکه بگوییم، من این کتاب را می خوانم. بگوییم:
این کتاب من را به خواندنش دعوت می کند. نکته: اگر اشیا یا موجودات غیر انسان را با حرف (ای) مورد خطاب قرار دهیم، مانند:
ای ماه امشب چه غمگینی! نیز آرایه تشخیص دارد.
❤1
کلمات هم آوا (مُتَشابه): به کلماتی می گویند که به یک صورت تلفّظ و خوانده می شوند اما املا و معنای آنها با هم فرق دارد.
مانند:
خار: تیغه هایِ همراهِ گُل/ خوار: ذِلَّت، پَستی
صَفَر: ماهِ دوّمِ قَمَری/ سَفَر: از جایی به جایِ دیگر رفتن
اساس: بنیاد، پایه/ اَثاث: لوازمِ خانه
حَیات: زندگی/حَیاط: مُحَوَّطۀ گوشۀ خانه
خاست: بلند شد/ خواست: طَلَب کردن
خان: مرد بزرگ، سرا/ خوان: سُفره
خُرد: کوچکی/ خورد: میل کردن
خویش: خود، فامیل/ خیش: گاو آهن
رازی: اهلِ ری/ راضی: خشنود
اَمَل: آرزو/ عَمَل: کار
ثواب: پاداش، اَجر/صَواب: صَحیح، دُرُست خویش: خود/ خویش: فامیل
صَبا: نامِ بادی که از شرق می وَزَد/سَبا: نامِ سرزمینی در یَمَن در داستانِ حضرت سُلیمان(ع)
پرتقال: یک نوع میوه/ پرتغال: نامِ کشوری در اروپا
اَرز: واحدِ پولِ خارجی/اَرض:ز مین/عَرض:پهنا
تَضاد (طِباق، مُتَّضاد، مُخالف):
دو کلمه از نظر معنی، مُخالف همدیگر باشند.
نادانی≠ دانایی
استوار≠ سُست
آزادی≠ اِسارَت
فَقر ≠ ثِروَت
خنده≠ گریه
دانا≠ نادان
غَمناک≠ خوشحال، شاد
زِنده≠ مُرده
خالص ≠ ناخالص
جَهل≠ عِلم ،دانش
نَشیب≠ فَراز
نافرمانی≠ اطاعت
لَیل≠ نَهار
کلماتِ زیر به همراهِ مُخَفَّفِ آن آمده است:
گر= اگر
ار= اگر
سَحرگَهان= سَحرگاهان
بُرون= بیرون
سِپَه= سِپاه
زِ= از
بِه= بهتر
کِه= کوچکتر
کلمات چند شکلی:
در زبان فارسی کلمه هایی وجود داردکه چند شکل شبیه به هم دارند و از آنها در موقعیّت های مختلف استفاده می شود:
هوشیار: هشیار
آینه: آیینه
پرهیزکار: پرهیزگار
اِفریقا: آفریقا
پیامبر: پیغامبر
سپید: سفید
«معنای واژه با تشدید و بدون تشدید»
در زبان فارسی، برخی از واژه ها، شکل نوشتاری یکسانی دارند امّا درتلفّظ ومعنا با یکدیگر متفاوت اند.
(در واقع برخی از کلمه ها تنها با گرفتن تشدید معنی و تلفّظ شان تغییر می کند.)
آنچه باعث تشخیص تفاوت بین این کلمه ها می شود، کاربرد این واژه ها در جمله است. نشانۀ دیگری که در تشخیص درست آنها به ما کمک می کند، وجود نشانه «تشدید» است.
مُقدّم: گرامی داشتن، برتر بودن
مَقدَم: قدم گذاشتن
قوت: وعدۂ غذایی/ قُوَّت: نیرو، توان
مُسلِم: مُسلمان/ مُسَلَّم: قطعاً، حتمی
مَسکَن: خانه، منزل/ مُسَکِّن: آرام بخش
مُعین: کمک، یاری، فریاد رَس/ مُعَیَّن: مشخّص، تعیین شده
مُبین: آشکار/ مبیّن: بیان شده
کلمات هم نویسه: کلماتی که دارایِ املایِ یکسانی هستند ولی از لحاظِ تلفّظ ومعنی هیچ ارتباطی با هم ندارند.
مانند: حُسن: خوبی/ حَسَن: نیکو
قَمَری: منظور ماهِ قمری/ قُمری: نوعی پرنده
شُکر: سپاس گذاری، تشکّر/شِکَر: شکرِ خوراکی
کِرم: نوعی حیوان/ کَرَم: بخشش، بزرگواری
واج آرایی (نغمۀ حروف): هر گاه یک حرف چندین بار برای تاًکید تکرار شود.
مثال:
جان بی جمال جانان میل جهان ندارد
هر کس که این ندارد حَقّا که آن ندارد
(واج آرایی با تکرار صامت «ج»)
رشته تسبیح اگر بگسست معذورم بدار
دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود
(واج آرایی با تکرار صامت «س»)
تکرار: هرگاه یک یا چند کلمه بیش از یک بار در شعر یا نثر بیاید به طوری که بر زیبایی سخن یا شعر بیفزاید. مثال:
از دَر دَر آمدی و من اَز خود به دَر شُدم
گویی کَزین جَهان به جَهان دِگر شدم
( تکرار واژۂ « در» و «جهان»)
تَضاد (طِباق، مُتَّضاد ، مُخالف) : دو کلمه از نظر معنی، مُخالف همدیگر باشند
مثال:
شاه وگدا به دیده دریادلان یکیست
پوشیده است پست وبلند زمین درآب
مانند:
خار: تیغه هایِ همراهِ گُل/ خوار: ذِلَّت، پَستی
صَفَر: ماهِ دوّمِ قَمَری/ سَفَر: از جایی به جایِ دیگر رفتن
اساس: بنیاد، پایه/ اَثاث: لوازمِ خانه
حَیات: زندگی/حَیاط: مُحَوَّطۀ گوشۀ خانه
خاست: بلند شد/ خواست: طَلَب کردن
خان: مرد بزرگ، سرا/ خوان: سُفره
خُرد: کوچکی/ خورد: میل کردن
خویش: خود، فامیل/ خیش: گاو آهن
رازی: اهلِ ری/ راضی: خشنود
اَمَل: آرزو/ عَمَل: کار
ثواب: پاداش، اَجر/صَواب: صَحیح، دُرُست خویش: خود/ خویش: فامیل
صَبا: نامِ بادی که از شرق می وَزَد/سَبا: نامِ سرزمینی در یَمَن در داستانِ حضرت سُلیمان(ع)
پرتقال: یک نوع میوه/ پرتغال: نامِ کشوری در اروپا
اَرز: واحدِ پولِ خارجی/اَرض:ز مین/عَرض:پهنا
تَضاد (طِباق، مُتَّضاد، مُخالف):
دو کلمه از نظر معنی، مُخالف همدیگر باشند.
نادانی≠ دانایی
استوار≠ سُست
آزادی≠ اِسارَت
فَقر ≠ ثِروَت
خنده≠ گریه
دانا≠ نادان
غَمناک≠ خوشحال، شاد
زِنده≠ مُرده
خالص ≠ ناخالص
جَهل≠ عِلم ،دانش
نَشیب≠ فَراز
نافرمانی≠ اطاعت
لَیل≠ نَهار
کلماتِ زیر به همراهِ مُخَفَّفِ آن آمده است:
گر= اگر
ار= اگر
سَحرگَهان= سَحرگاهان
بُرون= بیرون
سِپَه= سِپاه
زِ= از
بِه= بهتر
کِه= کوچکتر
کلمات چند شکلی:
در زبان فارسی کلمه هایی وجود داردکه چند شکل شبیه به هم دارند و از آنها در موقعیّت های مختلف استفاده می شود:
هوشیار: هشیار
آینه: آیینه
پرهیزکار: پرهیزگار
اِفریقا: آفریقا
پیامبر: پیغامبر
سپید: سفید
«معنای واژه با تشدید و بدون تشدید»
در زبان فارسی، برخی از واژه ها، شکل نوشتاری یکسانی دارند امّا درتلفّظ ومعنا با یکدیگر متفاوت اند.
(در واقع برخی از کلمه ها تنها با گرفتن تشدید معنی و تلفّظ شان تغییر می کند.)
آنچه باعث تشخیص تفاوت بین این کلمه ها می شود، کاربرد این واژه ها در جمله است. نشانۀ دیگری که در تشخیص درست آنها به ما کمک می کند، وجود نشانه «تشدید» است.
مُقدّم: گرامی داشتن، برتر بودن
مَقدَم: قدم گذاشتن
قوت: وعدۂ غذایی/ قُوَّت: نیرو، توان
مُسلِم: مُسلمان/ مُسَلَّم: قطعاً، حتمی
مَسکَن: خانه، منزل/ مُسَکِّن: آرام بخش
مُعین: کمک، یاری، فریاد رَس/ مُعَیَّن: مشخّص، تعیین شده
مُبین: آشکار/ مبیّن: بیان شده
کلمات هم نویسه: کلماتی که دارایِ املایِ یکسانی هستند ولی از لحاظِ تلفّظ ومعنی هیچ ارتباطی با هم ندارند.
مانند: حُسن: خوبی/ حَسَن: نیکو
قَمَری: منظور ماهِ قمری/ قُمری: نوعی پرنده
شُکر: سپاس گذاری، تشکّر/شِکَر: شکرِ خوراکی
کِرم: نوعی حیوان/ کَرَم: بخشش، بزرگواری
واج آرایی (نغمۀ حروف): هر گاه یک حرف چندین بار برای تاًکید تکرار شود.
مثال:
جان بی جمال جانان میل جهان ندارد
هر کس که این ندارد حَقّا که آن ندارد
(واج آرایی با تکرار صامت «ج»)
رشته تسبیح اگر بگسست معذورم بدار
دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود
(واج آرایی با تکرار صامت «س»)
تکرار: هرگاه یک یا چند کلمه بیش از یک بار در شعر یا نثر بیاید به طوری که بر زیبایی سخن یا شعر بیفزاید. مثال:
از دَر دَر آمدی و من اَز خود به دَر شُدم
گویی کَزین جَهان به جَهان دِگر شدم
( تکرار واژۂ « در» و «جهان»)
تَضاد (طِباق، مُتَّضاد ، مُخالف) : دو کلمه از نظر معنی، مُخالف همدیگر باشند
مثال:
شاه وگدا به دیده دریادلان یکیست
پوشیده است پست وبلند زمین درآب
بن – شناسه
ساختمان هر فعل دارای دو جزء است:
بن – شناسه
بن چیست؟
بخشی از فعل که مفهوم اصلی آنرا در بر دارد و در همۀ ساختهای فعل ثابت است و تغییر نمی کند. مثال:
نوشتم، نوشتی، نوشت
نوشتیم، نوشتید، نوشتند
می بینیم که جزء "نوشت" در همۀ آنها تکرار شده و ثابت است. و یا در افعال:
می نویسم، می نویسی، می نویسد می نویسیم، می نویسید، می نویسند
جزء " نویس" ثابت است و تکرار شده.
بنابر این جزء نوشت و نویس بن هستند.
انواع بن:
1- بن ماضی: برای ساختن انواع فعلهای ماضی، فعل آینده و بعضی اسمها و صفتها به کار می رود. مثال:
رفتم، می رفتم، رفته بودی، خواهیم رفت، رفتار، رفته و...
2- بن مضارع: برای ساختن انواع فعلهای مضارع، فعل امر، فعل نهی و برخی اسمها و صفت ها به کار می رود. مثال:
می روم، بروند، برو، نرو، روان، روش، رونده و...
نکته: بن ماضی و بن مضارع از مصدر به دست می آیند.
مصدر چیست؟ مصدر، ریشه اصلی فعل است که همیشه با حرف (ن) خاتمه می یابد و فقط مفهوم انجام کار را می رساند.
به کلمات زیر دقت کنید: رفتن، دیدن، شنیدن، رسیدن، افتادن، پرسیدن، گرفتن و...
چه مفهومی در می یابید؟ آیا مشخص است که چه کسی و در چه زمانی کار انجام شده؟ همه کلمات بالا مصدرند.
طریقه به دست آوردن بن ماضی:
1- اگر از مصدر، حرف (ن) را برداریم، بن ماضی به دست می آید.
مثال: رفتن: رفت/ پرسیدن: پرسید
2- اگر بخواهیم بن ماضی را در فعل ماضی، مضارع و یا آینده پیدا کنیم، راحت ترین راه این است که اول مصدر فعل را پیداکنیم. چگونه؟ مثال می زنم.
وقتی می شنوید: "می سازند" به ذهن خودتان رجوع کنید، این فعل چه کاری را می رساند؟ ساختن. (ساختن مصدر است.) حالا (ن) را از آن بردارید: ساخت= بن ماضی است.
دانستن: دانست/ نشستن: نشست
می خوانیم: خواندن/ خواند
بدوزد: دوختن/ دوخت
روش مشخص کردن بن مضارع:
ابتدا مصدر فعل را به روش قبل پیدا می کنیم.
مثال:
ساخته بودید-> ساختن/ بشناسم-> شناختن
حالا فعل امر آنرا پیدا می کنیم. به این ترتیب که در ذهن خود دستور انجام آن کار را میدهیم. اگر به کسی دستور ساختن بدهید چه می گویید؟ بساز= فعل امر است. حالا حرف (ب) را از آن حذف می کنیم: ساز= بن مضارع است.
ریختن: بریز= ریز/ کاشتن: بکار= کار
انداختن: بینداز= انداز/ شنیدن: بشنو= شنو
ساختمان هر فعل دارای دو جزء است:
بن – شناسه
بن چیست؟
بخشی از فعل که مفهوم اصلی آنرا در بر دارد و در همۀ ساختهای فعل ثابت است و تغییر نمی کند. مثال:
نوشتم، نوشتی، نوشت
نوشتیم، نوشتید، نوشتند
می بینیم که جزء "نوشت" در همۀ آنها تکرار شده و ثابت است. و یا در افعال:
می نویسم، می نویسی، می نویسد می نویسیم، می نویسید، می نویسند
جزء " نویس" ثابت است و تکرار شده.
بنابر این جزء نوشت و نویس بن هستند.
انواع بن:
1- بن ماضی: برای ساختن انواع فعلهای ماضی، فعل آینده و بعضی اسمها و صفتها به کار می رود. مثال:
رفتم، می رفتم، رفته بودی، خواهیم رفت، رفتار، رفته و...
2- بن مضارع: برای ساختن انواع فعلهای مضارع، فعل امر، فعل نهی و برخی اسمها و صفت ها به کار می رود. مثال:
می روم، بروند، برو، نرو، روان، روش، رونده و...
نکته: بن ماضی و بن مضارع از مصدر به دست می آیند.
مصدر چیست؟ مصدر، ریشه اصلی فعل است که همیشه با حرف (ن) خاتمه می یابد و فقط مفهوم انجام کار را می رساند.
به کلمات زیر دقت کنید: رفتن، دیدن، شنیدن، رسیدن، افتادن، پرسیدن، گرفتن و...
چه مفهومی در می یابید؟ آیا مشخص است که چه کسی و در چه زمانی کار انجام شده؟ همه کلمات بالا مصدرند.
طریقه به دست آوردن بن ماضی:
1- اگر از مصدر، حرف (ن) را برداریم، بن ماضی به دست می آید.
مثال: رفتن: رفت/ پرسیدن: پرسید
2- اگر بخواهیم بن ماضی را در فعل ماضی، مضارع و یا آینده پیدا کنیم، راحت ترین راه این است که اول مصدر فعل را پیداکنیم. چگونه؟ مثال می زنم.
وقتی می شنوید: "می سازند" به ذهن خودتان رجوع کنید، این فعل چه کاری را می رساند؟ ساختن. (ساختن مصدر است.) حالا (ن) را از آن بردارید: ساخت= بن ماضی است.
دانستن: دانست/ نشستن: نشست
می خوانیم: خواندن/ خواند
بدوزد: دوختن/ دوخت
روش مشخص کردن بن مضارع:
ابتدا مصدر فعل را به روش قبل پیدا می کنیم.
مثال:
ساخته بودید-> ساختن/ بشناسم-> شناختن
حالا فعل امر آنرا پیدا می کنیم. به این ترتیب که در ذهن خود دستور انجام آن کار را میدهیم. اگر به کسی دستور ساختن بدهید چه می گویید؟ بساز= فعل امر است. حالا حرف (ب) را از آن حذف می کنیم: ساز= بن مضارع است.
ریختن: بریز= ریز/ کاشتن: بکار= کار
انداختن: بینداز= انداز/ شنیدن: بشنو= شنو
❤1
#9
شناسه: شناسه یعنی وسیله شناختن شخص فعل، اینکه ما بدانیم چه کسی انجام دهندۂ کار است؟
شناسه بخشی از ساختمان فعل است که در ساختهای مختلف فعل ثابت نیست و تغییر می کند و به وسیلۀ آن می فهمیم کنندۂ کار کیست؟ چندم شخص مفرد یا جمع است.
شناسه ها عبارتند از:
م - ی - د / یم - ید - ند
(می روم، می روی، می رود، می رویم، می روید، می روند)
م = من/ ی= تو/ د = او
یم = ما / ید = شما / ند = آنها - ایشان
آشنایی با ماضی ساده و ماضی استمراری
الف): ماضی ساده: این ماضی به طور ساده نشان می دهد که کاری در زمان گذشتۀ دور یا نزدیک رخ داده و پایان یافته است.
ساختمان این ماضی بسیار ساده است: (بن ماضی فعل + شناسه)
مثال: من به دوستم نامه نوشتم.
این ماضی چنین صرف می شود:
نوشتم – نوشتی – نوشت
نوشتیم – نوشتید – نوشتند
ب ) : ماضی استمراری:
استمرار در لغت یعنی ادامه داشتن؛
اگر در زمان گذشته کاری را به طور مرتب انجام دهیم و یا چند بار کاری را تکرار کنیم، برای بیان آن از ماضی استمراری استفاده می کنیم. مثال:
من به کتابخانه می رفتم.
فعل "می رفتم " نشان می دهد که عمل رفتن در گذشته چند بار تکرار شده و یا مدتی ادامه داشته است.
مورد استفاده دیگر ماضی استمراری، زمانی است که دو کار همزمان در زمان گذشته اتفاق افتاده باشد. مثال:
من به مدرسه می رفتم که باران بارید.
ساختمان این فعل چنین است:
می + ماضی ساده اگر به ماضی ساده، می اضافه کنیم، ماضی استمراری به دست می آید. و چنین صرف می شود:
می رفتم، می رفتی، می رفت می رفتیم، می رفتید، می رفتند
شناسه: شناسه یعنی وسیله شناختن شخص فعل، اینکه ما بدانیم چه کسی انجام دهندۂ کار است؟
شناسه بخشی از ساختمان فعل است که در ساختهای مختلف فعل ثابت نیست و تغییر می کند و به وسیلۀ آن می فهمیم کنندۂ کار کیست؟ چندم شخص مفرد یا جمع است.
شناسه ها عبارتند از:
م - ی - د / یم - ید - ند
(می روم، می روی، می رود، می رویم، می روید، می روند)
م = من/ ی= تو/ د = او
یم = ما / ید = شما / ند = آنها - ایشان
آشنایی با ماضی ساده و ماضی استمراری
الف): ماضی ساده: این ماضی به طور ساده نشان می دهد که کاری در زمان گذشتۀ دور یا نزدیک رخ داده و پایان یافته است.
ساختمان این ماضی بسیار ساده است: (بن ماضی فعل + شناسه)
مثال: من به دوستم نامه نوشتم.
این ماضی چنین صرف می شود:
نوشتم – نوشتی – نوشت
نوشتیم – نوشتید – نوشتند
ب ) : ماضی استمراری:
استمرار در لغت یعنی ادامه داشتن؛
اگر در زمان گذشته کاری را به طور مرتب انجام دهیم و یا چند بار کاری را تکرار کنیم، برای بیان آن از ماضی استمراری استفاده می کنیم. مثال:
من به کتابخانه می رفتم.
فعل "می رفتم " نشان می دهد که عمل رفتن در گذشته چند بار تکرار شده و یا مدتی ادامه داشته است.
مورد استفاده دیگر ماضی استمراری، زمانی است که دو کار همزمان در زمان گذشته اتفاق افتاده باشد. مثال:
من به مدرسه می رفتم که باران بارید.
ساختمان این فعل چنین است:
می + ماضی ساده اگر به ماضی ساده، می اضافه کنیم، ماضی استمراری به دست می آید. و چنین صرف می شود:
می رفتم، می رفتی، می رفت می رفتیم، می رفتید، می رفتند
قابل توجه همکاران، اولیا و دانش آموزان:
املا دارای فواید زیادی است، از جمله:
1. دانش آموز شكل درست كلمات و جملات را می آموزد.
2. مهارت گوش كردن را كسب می كند.
3- هماهنگی بین چشم، گوش، مغز، دست و … را افزایش می دهد.
4. تلفّظ درست كلمات و جملات را می آموزد. 5. مهارت تبدیل گفتار به نوشتار را كسب می كند.
6.دقّت و حافظه را تقویت می كند.
7. موجب درک بیشتر شنیده ها می شود.
8. از طریق به كار گیری خط تحریری هنر خوشنویسی را می آموزیم.
9. موجب كسب مهارت در پاكیزه نویسی و صفحه آرایی می شود.
10. خواندن و قرائت متن تقویت می شود. برای رسیدن به اهداف املای فارسی و آموزش كارآمد و اثر بخش آن نیاز داریم كه به اصول و مبانی درس املا پای بند باشیم كه به پاره ای از این اصول و مبانی اشاره می شود: 1. در آموزش آن از رسم الخط نوین و حاكم بر نظام آموزشی و كتاب های درسی كشور تبعیت كنیم.
2- در خواندن املا توجه كنیم كه واحد سخن جمله است نه كلمه پس بهتر است جمله را یکجا بخوانیم نه آن كه كلمه به كلمه و منقطع. 3. در خواندن املا فرآیند های واجی سخن را كه در گفتار وجود دارد، تغییر ندهیم و بر اساس آنها بخوانیم تا دانش آموز با زبان گفتار به صورت طبیعی آن آشنا شود. (از آوردن فرآیند های غیر اجباری بپرهیزیم.) فرآیند های واجی مهم: افزایش (سیاست، دانایان و … ) كاهش (دستگیره، قندشكن، … ) ابدال(انبار، اجتماع، …) ادغام (بدتر، یاد داشت، …)
4. در هنگام خواندن املا از قدم زدن و حركت هایی كه با عث اختلال و پژواک در صدا و نرسیدن آن به دانش آموز می گردد، بپرهیزیم و در مكانی مناسب قرار گیریم تا دانش آموز بتواند حركت لب های مارا ببیند.
5. خط مناسب برای نوشتن املا، خط تحریری است پس به دانش آموز بیاموزیم كه به این خط بنویسد نه به خط شكسته.
6. هر جمله یا تركیب را فقط دو بار بخوانیم نه بیشتر تا در تقویت دقّت، مؤثر باشد
7. در خواندن و تلفّظ از لهجه ها و گویش های محلّی و صورت عامیانۀ واژه ها و تركیب ها و جمله ها بپرهیزیم و حتما از زبان و لهجۀ معیار استفاده كنیم.
زبان معیار زبان نظام آموزشی كشور و تحصیل كرده ها و رسانه ها و صدا و سیما و زبانی كه به غیر فارسی زبان ها آموزش می دهیم، می باشد.
8. با تغییر در خواندن، شكل نوشتاری كلمات را به دانش آموزان یادآور نشویم؛ مثلا، سر هم نویسی یا جدانویسی و تلفظ عربی برای واج هایی كه در حروف فارسی چند شكل نوشتاری دارند. تغییر در خواندن بسیاری از اهداف املا را با مشكل روبه رو می كند و آموزش املا ناكار آمد می شود.
9. از آوردن املای یک كلمه ای برای تعدیل در متن املا بپرهیزیم.
10- برای تعدیل و ایجاد تناسب در متن املا جهت ارزشیابی و برای كلماتی كه اهمیت املایی دارند و در متن املا منظور نشده اند می توانیم از گروه كلمه استفاده كنیم و حداكثر بیست مورد به متن املا بیفزاییم. گروه كلمه تركیبی است كه جمله نیست و بین كلمات آن به نحوی رابطۀ معنایی وجود دارد: ترادف (حیات و زندگی) تضاد(حیات و ممات) تضمن (شهر وكشور) موصوف و صفت (حیات زود گذر) مضاف و مضاف الیه (حیاط منزل) تناسب (گل و باغ)
11- تعداد واژه های مهم و دارای اهمیت املایی در یک متن املایی بیش از بیست واژه نباشد.
12. معلم سرعت خواندن املا و دفعات خواندن آن را تابع سرعت نوشتن دانش آموزان قرار دهد.
این كار را می تواند با توجه به یک یا چند دانش آموز انجام دهد.
13. استفاده از دانش آموزان برای تصحیح املا می تواند در آموزش املا و کمک به معلم در كلاس های شلوغ مفید باشد.البته این كار باید با نظارت كامل معلم انجام شود.
14. علائم نگارشی در خواندن املا به طور كامل رعایت شود و معلم سعی كند با نظارت بر كاربرد نشانه ها در متن املا آنها را عملی به دانش آموز بیاموزد.
15. معلم باید در خواندن املا علاوه بر شكل درست واحدهای زنجیری گفتار (واج، تكواژ، واژه، گروه، جمله و جملۀ مستقل) واحدهای زبر زنجیری یا عوامل فرا زبانی را به صورت صحیح و كامل به كار ببرد. واحد های زبر زنجیری: آهنگ، تكیه، مكث، شدت و... برخی از ویژگی های مهم رسم الخط به كار گرفته شده در املای فارسی:
1. رعایت موازین دستور زبان فارسی.
2. رعایت استقلال كلمه.
3. همخوانی نوشتار با گفتار.
4. پیروی واژگان بیگانه از خط فارسی.
5. آسانی در خواندن و نوشتن.
6. گزینش بهترین شكل نوشتاری.
7. انعطاف پذیری.
8. چشم نوازی و زیبایی خط.
املا دارای فواید زیادی است، از جمله:
1. دانش آموز شكل درست كلمات و جملات را می آموزد.
2. مهارت گوش كردن را كسب می كند.
3- هماهنگی بین چشم، گوش، مغز، دست و … را افزایش می دهد.
4. تلفّظ درست كلمات و جملات را می آموزد. 5. مهارت تبدیل گفتار به نوشتار را كسب می كند.
6.دقّت و حافظه را تقویت می كند.
7. موجب درک بیشتر شنیده ها می شود.
8. از طریق به كار گیری خط تحریری هنر خوشنویسی را می آموزیم.
9. موجب كسب مهارت در پاكیزه نویسی و صفحه آرایی می شود.
10. خواندن و قرائت متن تقویت می شود. برای رسیدن به اهداف املای فارسی و آموزش كارآمد و اثر بخش آن نیاز داریم كه به اصول و مبانی درس املا پای بند باشیم كه به پاره ای از این اصول و مبانی اشاره می شود: 1. در آموزش آن از رسم الخط نوین و حاكم بر نظام آموزشی و كتاب های درسی كشور تبعیت كنیم.
2- در خواندن املا توجه كنیم كه واحد سخن جمله است نه كلمه پس بهتر است جمله را یکجا بخوانیم نه آن كه كلمه به كلمه و منقطع. 3. در خواندن املا فرآیند های واجی سخن را كه در گفتار وجود دارد، تغییر ندهیم و بر اساس آنها بخوانیم تا دانش آموز با زبان گفتار به صورت طبیعی آن آشنا شود. (از آوردن فرآیند های غیر اجباری بپرهیزیم.) فرآیند های واجی مهم: افزایش (سیاست، دانایان و … ) كاهش (دستگیره، قندشكن، … ) ابدال(انبار، اجتماع، …) ادغام (بدتر، یاد داشت، …)
4. در هنگام خواندن املا از قدم زدن و حركت هایی كه با عث اختلال و پژواک در صدا و نرسیدن آن به دانش آموز می گردد، بپرهیزیم و در مكانی مناسب قرار گیریم تا دانش آموز بتواند حركت لب های مارا ببیند.
5. خط مناسب برای نوشتن املا، خط تحریری است پس به دانش آموز بیاموزیم كه به این خط بنویسد نه به خط شكسته.
6. هر جمله یا تركیب را فقط دو بار بخوانیم نه بیشتر تا در تقویت دقّت، مؤثر باشد
7. در خواندن و تلفّظ از لهجه ها و گویش های محلّی و صورت عامیانۀ واژه ها و تركیب ها و جمله ها بپرهیزیم و حتما از زبان و لهجۀ معیار استفاده كنیم.
زبان معیار زبان نظام آموزشی كشور و تحصیل كرده ها و رسانه ها و صدا و سیما و زبانی كه به غیر فارسی زبان ها آموزش می دهیم، می باشد.
8. با تغییر در خواندن، شكل نوشتاری كلمات را به دانش آموزان یادآور نشویم؛ مثلا، سر هم نویسی یا جدانویسی و تلفظ عربی برای واج هایی كه در حروف فارسی چند شكل نوشتاری دارند. تغییر در خواندن بسیاری از اهداف املا را با مشكل روبه رو می كند و آموزش املا ناكار آمد می شود.
9. از آوردن املای یک كلمه ای برای تعدیل در متن املا بپرهیزیم.
10- برای تعدیل و ایجاد تناسب در متن املا جهت ارزشیابی و برای كلماتی كه اهمیت املایی دارند و در متن املا منظور نشده اند می توانیم از گروه كلمه استفاده كنیم و حداكثر بیست مورد به متن املا بیفزاییم. گروه كلمه تركیبی است كه جمله نیست و بین كلمات آن به نحوی رابطۀ معنایی وجود دارد: ترادف (حیات و زندگی) تضاد(حیات و ممات) تضمن (شهر وكشور) موصوف و صفت (حیات زود گذر) مضاف و مضاف الیه (حیاط منزل) تناسب (گل و باغ)
11- تعداد واژه های مهم و دارای اهمیت املایی در یک متن املایی بیش از بیست واژه نباشد.
12. معلم سرعت خواندن املا و دفعات خواندن آن را تابع سرعت نوشتن دانش آموزان قرار دهد.
این كار را می تواند با توجه به یک یا چند دانش آموز انجام دهد.
13. استفاده از دانش آموزان برای تصحیح املا می تواند در آموزش املا و کمک به معلم در كلاس های شلوغ مفید باشد.البته این كار باید با نظارت كامل معلم انجام شود.
14. علائم نگارشی در خواندن املا به طور كامل رعایت شود و معلم سعی كند با نظارت بر كاربرد نشانه ها در متن املا آنها را عملی به دانش آموز بیاموزد.
15. معلم باید در خواندن املا علاوه بر شكل درست واحدهای زنجیری گفتار (واج، تكواژ، واژه، گروه، جمله و جملۀ مستقل) واحدهای زبر زنجیری یا عوامل فرا زبانی را به صورت صحیح و كامل به كار ببرد. واحد های زبر زنجیری: آهنگ، تكیه، مكث، شدت و... برخی از ویژگی های مهم رسم الخط به كار گرفته شده در املای فارسی:
1. رعایت موازین دستور زبان فارسی.
2. رعایت استقلال كلمه.
3. همخوانی نوشتار با گفتار.
4. پیروی واژگان بیگانه از خط فارسی.
5. آسانی در خواندن و نوشتن.
6. گزینش بهترین شكل نوشتاری.
7. انعطاف پذیری.
8. چشم نوازی و زیبایی خط.
انواع لحن ها
1- لحن ستایشی:
ستایش مخصوص خداست و شاعر یا نویسنده در آن خداوند را به خاطر الطاف بی نظیرش می ستاید.
خواننده باید خود را موجودی بداند که تسلیم او و شاکر بخشش های اوست.
مثال: آفرین، جان آفرین پاک را
آن که جان بخشید و ایمان خاک را
آسمان چون خیمه ای بر پای کرد
بی ستون کرد و زمینش جای کرد (عطار)
2- لحن مدح:
مدح نوشته ای در بارۂ انسان است که شاعر، با کوچکتر دانستن خود در مقابل ممدوح، به بیان آن می پرازد. فرقش با ستایش در این است که در ستایش، شاعر یا نویسنده آزادانه تر می تواند حرف خود را بزند امّا در مدح، به ویژه مدح حاکمان، این کار امکان پذیر نیست.
انواع مدح:
مدح بزرگان دینی و مذهبی
محمّد کآفرینش هست خاکش
هزاران آفرین بر جان پاکش
چراغ افروز چشم اهل بینش
طراز کارگاه آفرینش (نظامی)
مدح سلاطین و حاکمان
آیا شنیده هنرهای خسروان عجم
بیا ز خسرو خاور عیان ببین تو هنر ...
در این جهان که تواند چو شاه بود به
کدام خار بود چون صنوبر و عرعر (فلاح)
مدح افرادی بزرگ که خدمتی به جامعه یا شخصی کرده اند.
«آفرین بر روان فردوسی
آن همایون نهاد فرخنده
او نه استاد بود و ما شاگرد
او خداوند بود و ما بنده» (انوری)
3- لحن خاطره:
داستان یا اتفاقی است که در خاطر باقی می ماند و آنقدر برای نویسنده اهمّیّت داشته که آنرا نوشته است.خوانندۂ خاطره باید آنرا به شیوه ای بخواند که گویی ماجرا برای خودش اتّفاق افتاده است.
انواع خاطره: خاطرات بد، خوش، عجیب، اوّلین آشنایی ها و برخوردها با اشیا و افراد و...
4- لحن حماسی:
حماسه به معنای داستان دلاوری و شجاعت است. کسیکه شعر حماسی را می خواند
باید به گونه ای بخواند که آنرا به شنونده منتقل کند، پس لحن حماسی، لحنی کوبنده و استوار است.
مثال:
«به مغز پشنگ اندرآمد شتاب
ت تن تن، ت تن تن، ت تن تن، ت تن
چو دید آن سهی قدّ افراسیاب
ت تن تن، ت تن تن، ت تن تن، ت تن(فردوسی)
5- لحن داستانی–روایی:
حکایت، تعریف کردن صمیمانۀ داستانی کوتاه با آهنگی نرم و ملایم است به گونه ای
که شنونده یا از آن پند بگیرد یا تحت تأثیر قرار بگیرد.
حکایات معمولاً با عباراتی نظیر"آورده اند که ..."،"یکی را شنیدم ..."،"روزی ..."،
" شنیدم ..."" نقل است که ..."،" یکی بود، یکی نبود"
مثال:
«یک روز به وقت نیم روزان
شد پیش شبان، ز درد سوزان»(فتوحی)
«شنیدم که خروسی بود جهان دیده ...» (وراوینی)
6- لحن تعلیمی:
این لحن به لحن اندرزی نیز موسوم است، تلاش می کند با گویشی آرام در دل شنونده
نفوذ کرده و نکات مهمّ خوب زیستن را به مخاطب خود القا کند. در ایران این گونه نوشته بیشتر برای پندو اندرز به کار می رود.
مثال:
«زخاک آفریدت خداوند پاک
پس ای بنده !افتادگی کن چو خاک
حریص و جهان سوز و سرکش مباش
ز خاک آفریدت، آتش مباش»(سعدی)
7- لحن تغزّلی:
شعرتغزّلی شعری است که با احساسات و عواطف انسان سر وکار دارد.شاعر احساسات خود را در قالب اشعار منتشر می کند و این احساسات می توانند حالات مختلفی را به خود بگیرد. سروده ها ممکن است از روی شادی سروده شده باشند یا از روی غم، به خاطر وصال و رسیدن به یار نوشته شده باشند یا ناشی از فراق یار.
مثال:
«شب عاشقان بی دل چه شبی دراز باشد!
تو بیا کز اوّل شب در صبـح باز باشد
عجب است اگر توانم زمحبّت گریزم
به کجا رود کبوتر که اسیر باز باشد»( سعدی)
8- لحن مناجات:
مناجات به معنی راز و نیاز و نیایش با خداوند است. انسان در این زمان خود را بسیار کوچک فرض کرده، آنچه را که در حضور دیگران نمی تواند بیان کند، با آه و زاری یا شکر و سپاس بیان می کند. از خدا می خواهد که عاقبت به خیرش کند.
لحن مناجات آکنده از عاطفه و احساس و بیانگر حالت فروتنی و خاکساری بنده است.
مثال:
«خداوندگارا نظر کن به جود
که جرم آمد از بندگان در وجود
گناه آید از بندۂ خاکسار
به امّید عفو خداوندگار (مولوی)
9- لحن گفت و گو( مناظره، پرسش و پاسخ)
مناظره: یعنی رقابت کردن با یکدیگر در بحث و گفت و گو یا پرسش و پاسخ است.
لحن پرسش کننده معمولاً تند و محکم، به دور از خردگرایی و همراه با فخر فروشی است. در حالی که لحن پاسخ دهنده همواره آرام و متین و توأم با خرد است.
مثال:
«نخستین بار گفتش کز کجایی؟
بگفت از دار ملک آشنایی
بگفت آنجا به صنعت در چه کوشند؟ بگفت انده خرند و جان فروشند»(نظامی)
رجز خوانی: که هر دو نفر به شرح دلاوری ها و نژاد و افتخارات خود با لحنی حماسی می پردازند. مانند: رستم و اسفندیار
10- لحن طنز:
بیشتر در قالب حکایت خود نمایی می کند.
طنزها معمولاً در پایان خود به نتیجه
می رسند وخواننده را تحت تأثیر قرار می دهند و می خنداند.
مثال:«وای وای! الهی رودت ببره! حوصله ام سر رفت...»(دهخدا)
برگرفته از کتاب مبانی خواندن در زبان فارسی
نوشته ی دکتر فریدون اکبری شلدره
حجت کجانی حصاری
رضاخاتمی
1- لحن ستایشی:
ستایش مخصوص خداست و شاعر یا نویسنده در آن خداوند را به خاطر الطاف بی نظیرش می ستاید.
خواننده باید خود را موجودی بداند که تسلیم او و شاکر بخشش های اوست.
مثال: آفرین، جان آفرین پاک را
آن که جان بخشید و ایمان خاک را
آسمان چون خیمه ای بر پای کرد
بی ستون کرد و زمینش جای کرد (عطار)
2- لحن مدح:
مدح نوشته ای در بارۂ انسان است که شاعر، با کوچکتر دانستن خود در مقابل ممدوح، به بیان آن می پرازد. فرقش با ستایش در این است که در ستایش، شاعر یا نویسنده آزادانه تر می تواند حرف خود را بزند امّا در مدح، به ویژه مدح حاکمان، این کار امکان پذیر نیست.
انواع مدح:
مدح بزرگان دینی و مذهبی
محمّد کآفرینش هست خاکش
هزاران آفرین بر جان پاکش
چراغ افروز چشم اهل بینش
طراز کارگاه آفرینش (نظامی)
مدح سلاطین و حاکمان
آیا شنیده هنرهای خسروان عجم
بیا ز خسرو خاور عیان ببین تو هنر ...
در این جهان که تواند چو شاه بود به
کدام خار بود چون صنوبر و عرعر (فلاح)
مدح افرادی بزرگ که خدمتی به جامعه یا شخصی کرده اند.
«آفرین بر روان فردوسی
آن همایون نهاد فرخنده
او نه استاد بود و ما شاگرد
او خداوند بود و ما بنده» (انوری)
3- لحن خاطره:
داستان یا اتفاقی است که در خاطر باقی می ماند و آنقدر برای نویسنده اهمّیّت داشته که آنرا نوشته است.خوانندۂ خاطره باید آنرا به شیوه ای بخواند که گویی ماجرا برای خودش اتّفاق افتاده است.
انواع خاطره: خاطرات بد، خوش، عجیب، اوّلین آشنایی ها و برخوردها با اشیا و افراد و...
4- لحن حماسی:
حماسه به معنای داستان دلاوری و شجاعت است. کسیکه شعر حماسی را می خواند
باید به گونه ای بخواند که آنرا به شنونده منتقل کند، پس لحن حماسی، لحنی کوبنده و استوار است.
مثال:
«به مغز پشنگ اندرآمد شتاب
ت تن تن، ت تن تن، ت تن تن، ت تن
چو دید آن سهی قدّ افراسیاب
ت تن تن، ت تن تن، ت تن تن، ت تن(فردوسی)
5- لحن داستانی–روایی:
حکایت، تعریف کردن صمیمانۀ داستانی کوتاه با آهنگی نرم و ملایم است به گونه ای
که شنونده یا از آن پند بگیرد یا تحت تأثیر قرار بگیرد.
حکایات معمولاً با عباراتی نظیر"آورده اند که ..."،"یکی را شنیدم ..."،"روزی ..."،
" شنیدم ..."" نقل است که ..."،" یکی بود، یکی نبود"
مثال:
«یک روز به وقت نیم روزان
شد پیش شبان، ز درد سوزان»(فتوحی)
«شنیدم که خروسی بود جهان دیده ...» (وراوینی)
6- لحن تعلیمی:
این لحن به لحن اندرزی نیز موسوم است، تلاش می کند با گویشی آرام در دل شنونده
نفوذ کرده و نکات مهمّ خوب زیستن را به مخاطب خود القا کند. در ایران این گونه نوشته بیشتر برای پندو اندرز به کار می رود.
مثال:
«زخاک آفریدت خداوند پاک
پس ای بنده !افتادگی کن چو خاک
حریص و جهان سوز و سرکش مباش
ز خاک آفریدت، آتش مباش»(سعدی)
7- لحن تغزّلی:
شعرتغزّلی شعری است که با احساسات و عواطف انسان سر وکار دارد.شاعر احساسات خود را در قالب اشعار منتشر می کند و این احساسات می توانند حالات مختلفی را به خود بگیرد. سروده ها ممکن است از روی شادی سروده شده باشند یا از روی غم، به خاطر وصال و رسیدن به یار نوشته شده باشند یا ناشی از فراق یار.
مثال:
«شب عاشقان بی دل چه شبی دراز باشد!
تو بیا کز اوّل شب در صبـح باز باشد
عجب است اگر توانم زمحبّت گریزم
به کجا رود کبوتر که اسیر باز باشد»( سعدی)
8- لحن مناجات:
مناجات به معنی راز و نیاز و نیایش با خداوند است. انسان در این زمان خود را بسیار کوچک فرض کرده، آنچه را که در حضور دیگران نمی تواند بیان کند، با آه و زاری یا شکر و سپاس بیان می کند. از خدا می خواهد که عاقبت به خیرش کند.
لحن مناجات آکنده از عاطفه و احساس و بیانگر حالت فروتنی و خاکساری بنده است.
مثال:
«خداوندگارا نظر کن به جود
که جرم آمد از بندگان در وجود
گناه آید از بندۂ خاکسار
به امّید عفو خداوندگار (مولوی)
9- لحن گفت و گو( مناظره، پرسش و پاسخ)
مناظره: یعنی رقابت کردن با یکدیگر در بحث و گفت و گو یا پرسش و پاسخ است.
لحن پرسش کننده معمولاً تند و محکم، به دور از خردگرایی و همراه با فخر فروشی است. در حالی که لحن پاسخ دهنده همواره آرام و متین و توأم با خرد است.
مثال:
«نخستین بار گفتش کز کجایی؟
بگفت از دار ملک آشنایی
بگفت آنجا به صنعت در چه کوشند؟ بگفت انده خرند و جان فروشند»(نظامی)
رجز خوانی: که هر دو نفر به شرح دلاوری ها و نژاد و افتخارات خود با لحنی حماسی می پردازند. مانند: رستم و اسفندیار
10- لحن طنز:
بیشتر در قالب حکایت خود نمایی می کند.
طنزها معمولاً در پایان خود به نتیجه
می رسند وخواننده را تحت تأثیر قرار می دهند و می خنداند.
مثال:«وای وای! الهی رودت ببره! حوصله ام سر رفت...»(دهخدا)
برگرفته از کتاب مبانی خواندن در زبان فارسی
نوشته ی دکتر فریدون اکبری شلدره
حجت کجانی حصاری
رضاخاتمی
حذف:
به کاستن بخشی از کلام به جهت پرهیز از تکرار، «حذف» می گویند
حذف بر دو نوع است:
1- حذف به قرینۀ لفظی:
اگر فعل جمله ای را به خاطرِ تکرار بیهودۂ آن در جملۀ پیشین یا جملۀ بعدی، حذف کنیم، حذف به قرینۀ لفظی می گویند.
مثال: آنان که یاد آن مقاومت عظیم را در دل محفوظ داشته اند، پیر شده اند و پیرتر(شده اند).
خداوند دوستدار نیکوکاران است و یاورِ راست گویان(است)
2- حذف به قرینۀ معنوی: اگر از رویِ معنی سخن به قسمت حذف شدۂ جمله پی برده و آن را حدس بزنیم، به آن حذف به قرینۀ معنوی می گویند. مثال
ای نامِ تو بهترین سرآغاز(است)
بی نامِ تو نامه کِی کنم باز؟
به نامِ خداوندِ جان آفرین(آغاز میکنم)
حکیمِ سُخن در زبان آفرین(آغاز میکنم)
به کاستن بخشی از کلام به جهت پرهیز از تکرار، «حذف» می گویند
حذف بر دو نوع است:
1- حذف به قرینۀ لفظی:
اگر فعل جمله ای را به خاطرِ تکرار بیهودۂ آن در جملۀ پیشین یا جملۀ بعدی، حذف کنیم، حذف به قرینۀ لفظی می گویند.
مثال: آنان که یاد آن مقاومت عظیم را در دل محفوظ داشته اند، پیر شده اند و پیرتر(شده اند).
خداوند دوستدار نیکوکاران است و یاورِ راست گویان(است)
2- حذف به قرینۀ معنوی: اگر از رویِ معنی سخن به قسمت حذف شدۂ جمله پی برده و آن را حدس بزنیم، به آن حذف به قرینۀ معنوی می گویند. مثال
ای نامِ تو بهترین سرآغاز(است)
بی نامِ تو نامه کِی کنم باز؟
به نامِ خداوندِ جان آفرین(آغاز میکنم)
حکیمِ سُخن در زبان آفرین(آغاز میکنم)
آرایه های ادبی
تشبیه:
تشبیه، ادعای همانندی میان دو یا چند چیز است. هر تشبیه چهار رکن دارد:
1) مشبه: چیزی یا کسی که قصد مانند کردن آن را داریم.
2) مشبهٌ به: چیزی یا کسی است که مشبه، به آن مانند می شود.
3) ادات تشبیه: واژه ای است که نشان دهنده پیوند شباهت است.
4) وجه شبه: ویژگی یا ویژگی های مشترک میان مشبه و مشبهٌ به است.
ژاله ها دانه دانه درخشند همچو الماس
مشبه: ژاله ها /وجه شبه: درخشش/ ادات تشبیه: همچو/ مشبهٌ به: ماهی
برای شناخت بیشتر و بهتر تشبیه توجه به این نکات لازم است:
الف) وجه شبه معمولاً باید در مشبهٌ به بارزتر ومشخص تر باشد (چراغ مثل خورشید می درخشد، نه آنکه: خورشید مثل چراغ بود)
ب) برای فهم یک تشبیه باید به سراغ «مشبهٌ به» رفت که مهم ترین پایه تشبیه است زیرا وجه شبه از آن استنباط می شود.
ج) مشبه و مشبهٌ به طرفین تشبیه نام دارند و در تمام تشبیهات حضور دارند اما ادات و وجه شبه می توانند حذف شوند.
د) حذف وجه شبه و ادات تشبیه سبب تلاش ذهنی و لذت ادبی بیشتر می گردد.
هـ) تشبیه مشروط بر این است که آن مانندگی یا تشابه، مبتنی بر کذب یا حداقل دروغ نما باشد یعنی با اغراق همراه باشد. این ما هستیم که این شباهت را ادعا و برقرار می کنیم. تشبیه باعث اعجاب می شود و کسی به مفاد آن باور ندارد. مثلاً جملاتی مانند: او مثل سرو است! یا: او مثل برق رفت! تشبیه اند اما جمله ای چون نفت مثل بنزین است، تشبیهی نیست.
و) و نکتۀ آخر این که وجه شبه در هر مورد آن صفتی است که منظور گوینده باشد؛ برای مثال ممکن است شخص منافق یا دو رو را به گل به جهت پشت و روی دو گانه گل، و رخسار زیبا را هم به گل، به سبب زیبایی آن، تشبیه کنند اما روشن است که وجه شبه را در این دو مورد، با یکدیگر تفاوت بسیار دارد. برای بهتر فهمیدن اضافۀ تشبیهی به این مصراع رودکی توجه کنید:
دانش اندر دل چراغ روشن است دانش در روشن کردن دل مانند چراغ در راه است ـــ دانش مانند چراغ است ـــ دانش چراغ است چراغ دانش؛ که یک اضافۀ تشبیهی است و در کتب فارسی نمونه های این گونه تشبیه فراوان است. مانند اقلیم وجود - محبس تن - درخت علم - ابر لطف - دفتر عمر - و ....
1) روی مرداب، این آفتاب پوسیده
روی رودخانه، این ماه زنده
2) ابر هزار پاره بگیرد ستیغ کوه
چون لشکری که رو به سوی دشمن آورد
3) زندگی مانند جوی آبی است
4) به پیش سپه آمد افراسیاب
چو کشتی که موجش بر آرد زآب
5) من اینجا چو نگهبانم تو چون گنج (دو تشبیه)
6) علم بال است مرغ جانت را
جان بخشی به اشیا یا تشخیص
آنچه به عنوان جان بخشی به اشیا در فارسی هشتم آمده است در علم بیان استعاره مکنیه تخییلیه و آنیمیسم یا جان دار انگاری نامیده می شود و یادگاری است از تفکر بشر قدیم که برای او همه چیز جان دار بوده است.
استعاره مکنیه: مشبهی است که به همراه یکی ازاجزا یا ویژگی های مشبهٌ به می آید. مثلاً دیده عقل به صورت اضافۀ استعاری؛ عقل به انسانی تشبیه شده است و آنگاه دیده که از بارزترین ویژگی های انسان است به عقل اضافه شده است.
درس غوغای بهار و شعر پرواز و شعر فروتنی و درس قلمرو شگفتی ها (سال نهم ) و .... همگی آرایۀ تشخیص دارند. در این بیت نیز حافظ از جان بخشی استفاده کرده است:
ارغوان جام عقیقی به سمن خواهد داد
چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد
تشبیه:
تشبیه، ادعای همانندی میان دو یا چند چیز است. هر تشبیه چهار رکن دارد:
1) مشبه: چیزی یا کسی که قصد مانند کردن آن را داریم.
2) مشبهٌ به: چیزی یا کسی است که مشبه، به آن مانند می شود.
3) ادات تشبیه: واژه ای است که نشان دهنده پیوند شباهت است.
4) وجه شبه: ویژگی یا ویژگی های مشترک میان مشبه و مشبهٌ به است.
ژاله ها دانه دانه درخشند همچو الماس
مشبه: ژاله ها /وجه شبه: درخشش/ ادات تشبیه: همچو/ مشبهٌ به: ماهی
برای شناخت بیشتر و بهتر تشبیه توجه به این نکات لازم است:
الف) وجه شبه معمولاً باید در مشبهٌ به بارزتر ومشخص تر باشد (چراغ مثل خورشید می درخشد، نه آنکه: خورشید مثل چراغ بود)
ب) برای فهم یک تشبیه باید به سراغ «مشبهٌ به» رفت که مهم ترین پایه تشبیه است زیرا وجه شبه از آن استنباط می شود.
ج) مشبه و مشبهٌ به طرفین تشبیه نام دارند و در تمام تشبیهات حضور دارند اما ادات و وجه شبه می توانند حذف شوند.
د) حذف وجه شبه و ادات تشبیه سبب تلاش ذهنی و لذت ادبی بیشتر می گردد.
هـ) تشبیه مشروط بر این است که آن مانندگی یا تشابه، مبتنی بر کذب یا حداقل دروغ نما باشد یعنی با اغراق همراه باشد. این ما هستیم که این شباهت را ادعا و برقرار می کنیم. تشبیه باعث اعجاب می شود و کسی به مفاد آن باور ندارد. مثلاً جملاتی مانند: او مثل سرو است! یا: او مثل برق رفت! تشبیه اند اما جمله ای چون نفت مثل بنزین است، تشبیهی نیست.
و) و نکتۀ آخر این که وجه شبه در هر مورد آن صفتی است که منظور گوینده باشد؛ برای مثال ممکن است شخص منافق یا دو رو را به گل به جهت پشت و روی دو گانه گل، و رخسار زیبا را هم به گل، به سبب زیبایی آن، تشبیه کنند اما روشن است که وجه شبه را در این دو مورد، با یکدیگر تفاوت بسیار دارد. برای بهتر فهمیدن اضافۀ تشبیهی به این مصراع رودکی توجه کنید:
دانش اندر دل چراغ روشن است دانش در روشن کردن دل مانند چراغ در راه است ـــ دانش مانند چراغ است ـــ دانش چراغ است چراغ دانش؛ که یک اضافۀ تشبیهی است و در کتب فارسی نمونه های این گونه تشبیه فراوان است. مانند اقلیم وجود - محبس تن - درخت علم - ابر لطف - دفتر عمر - و ....
1) روی مرداب، این آفتاب پوسیده
روی رودخانه، این ماه زنده
2) ابر هزار پاره بگیرد ستیغ کوه
چون لشکری که رو به سوی دشمن آورد
3) زندگی مانند جوی آبی است
4) به پیش سپه آمد افراسیاب
چو کشتی که موجش بر آرد زآب
5) من اینجا چو نگهبانم تو چون گنج (دو تشبیه)
6) علم بال است مرغ جانت را
جان بخشی به اشیا یا تشخیص
آنچه به عنوان جان بخشی به اشیا در فارسی هشتم آمده است در علم بیان استعاره مکنیه تخییلیه و آنیمیسم یا جان دار انگاری نامیده می شود و یادگاری است از تفکر بشر قدیم که برای او همه چیز جان دار بوده است.
استعاره مکنیه: مشبهی است که به همراه یکی ازاجزا یا ویژگی های مشبهٌ به می آید. مثلاً دیده عقل به صورت اضافۀ استعاری؛ عقل به انسانی تشبیه شده است و آنگاه دیده که از بارزترین ویژگی های انسان است به عقل اضافه شده است.
درس غوغای بهار و شعر پرواز و شعر فروتنی و درس قلمرو شگفتی ها (سال نهم ) و .... همگی آرایۀ تشخیص دارند. در این بیت نیز حافظ از جان بخشی استفاده کرده است:
ارغوان جام عقیقی به سمن خواهد داد
چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد
قصیده:
شعری است که مصراع اول و مصراعهای زوج آن، هم قافیه است و تعداد ابیات آن از پانزده بیت بیشتر است(تا هفتاد و هشتاد بیت)
موضوع قصیده: غالباً ستایش، نکوهش وصف طبیعت با مسایل اخلاقی است.
هر قصیده چهار بخش دارد:
الف) تغزل: مقدمه قصیده است بامضامینی چون عشق، یاد جوانی و وصف طبیعت
ب) تخلص: رابطه میان مقدمه با تنه اصلی قصیده است.
ج) تنه اصلی: مقصود اصلی شاعر با محتوایی چون مدح ،رثا ، پند و اندرز، عرفان، حکمت و...
د)شریطه: دعای جاودانگی ممدوح در پایان قصیده است.
مطلع: بیت اول قصیده را گویند.
مقطع: بیت آخر قصیده را گویند.
به گفته ای قصیده مهمترین قالب شعری است چون میزان قوت و توانمندی شاعر را در شاعری می سنجد.
قصیده سرایان بزرگ شعر فارسی: رودکی، فرخی سیستانی، منوچهری، ناصر خسرو، مسعود سعد سلمان، انوری، خاقانی، قاآنی، ملک الشّعرای بهار، دکتر مهدی حمیدی، امیری فیروزکوهی، و مهرداد اوستا
شکل گرافیکی قالب قصیده همانند غزل است.
طول قصیده از 15 بیت تا 60 بیت می تواند باشد.
*دوبیتی:
قالب شعری است که از دو بیت با قافیه هایی در مصراعهای اول، دوم و چهارم درست شده است.
وزن دوبیتی: وزن دوبیتی معمولاً مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل است و با رباعی فرق دارد.
روش تشخیص رباعی از دو بیتی:
1-وزن 2- موضوع
دوبیتی را در فارسی«ترانه»هم می گویند.
موضوع دوبیتی: موضوع دوبیتی عارفانه و عاشقانه است.
دوبیتی را بهترین قالب شعری در نزد روستاییان خوش ذوق و خوش لهجه است.
معروفترین شاعران دوبیتی گو:
بابا طاهر عریان و فایز دشتستانی
شکل گرافیکی قالب دوبیتی:
دو بيت هم وزن است كه از نظر شكل قافيه همانند رباعی است.
نمودار دوبیتی :
*........... *..........
*........... .........
رباعی:
"رباعی" از کلمه ی "رباع" به معنی "چهارتایی" گرفته شده است.
"رباعی" شعری است چهار مصراعی که بر وزن "لاحول و لاقوة الابالله" سروده می شود.
سه مصراع اول رباعی تقریباً مقدمه ای برای منظور شاعر هستند و حرف اصلی در مصراع چهارم گفته می شود.
*قالبی ویژۂ شعرهای ایرانی است که چهار مصراع دارد و معمولا مصراع سوم آن قافیه ندارد.
محتوای رباعیها بیشتر عارفانه، عاشقانه یا فلسفی است. خیام بزرگترین رباعی سرای جهان است.
شکل رباعی
+ -------- + --------
+ -------- --------
* ترجیع بند:
غزل هایی است هم وزن با قافیه های متفاوت که بیت یکسان مُصرَّعی آنها را به هم می پیوندند. به هر غزل یک «خانه» یا «رشته» و به بیت تکراری میان آنها «ترجیع» یا «برگردان» می گویند.
قالب ترجیع بند ویژۂ شعر فارسی است. درون مایه های ترجیع بند عشق، مدح و عرفان است.
شکل ترجیع بند
# -------- # -------
# -------- --------
# -------- --------
+ --------
+ --------
* -------- * --------
* -------- --------
* -------- --------
+ --------
+ --------
شعری است که مصراع اول و مصراعهای زوج آن، هم قافیه است و تعداد ابیات آن از پانزده بیت بیشتر است(تا هفتاد و هشتاد بیت)
موضوع قصیده: غالباً ستایش، نکوهش وصف طبیعت با مسایل اخلاقی است.
هر قصیده چهار بخش دارد:
الف) تغزل: مقدمه قصیده است بامضامینی چون عشق، یاد جوانی و وصف طبیعت
ب) تخلص: رابطه میان مقدمه با تنه اصلی قصیده است.
ج) تنه اصلی: مقصود اصلی شاعر با محتوایی چون مدح ،رثا ، پند و اندرز، عرفان، حکمت و...
د)شریطه: دعای جاودانگی ممدوح در پایان قصیده است.
مطلع: بیت اول قصیده را گویند.
مقطع: بیت آخر قصیده را گویند.
به گفته ای قصیده مهمترین قالب شعری است چون میزان قوت و توانمندی شاعر را در شاعری می سنجد.
قصیده سرایان بزرگ شعر فارسی: رودکی، فرخی سیستانی، منوچهری، ناصر خسرو، مسعود سعد سلمان، انوری، خاقانی، قاآنی، ملک الشّعرای بهار، دکتر مهدی حمیدی، امیری فیروزکوهی، و مهرداد اوستا
شکل گرافیکی قالب قصیده همانند غزل است.
طول قصیده از 15 بیت تا 60 بیت می تواند باشد.
*دوبیتی:
قالب شعری است که از دو بیت با قافیه هایی در مصراعهای اول، دوم و چهارم درست شده است.
وزن دوبیتی: وزن دوبیتی معمولاً مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل است و با رباعی فرق دارد.
روش تشخیص رباعی از دو بیتی:
1-وزن 2- موضوع
دوبیتی را در فارسی«ترانه»هم می گویند.
موضوع دوبیتی: موضوع دوبیتی عارفانه و عاشقانه است.
دوبیتی را بهترین قالب شعری در نزد روستاییان خوش ذوق و خوش لهجه است.
معروفترین شاعران دوبیتی گو:
بابا طاهر عریان و فایز دشتستانی
شکل گرافیکی قالب دوبیتی:
دو بيت هم وزن است كه از نظر شكل قافيه همانند رباعی است.
نمودار دوبیتی :
*........... *..........
*........... .........
رباعی:
"رباعی" از کلمه ی "رباع" به معنی "چهارتایی" گرفته شده است.
"رباعی" شعری است چهار مصراعی که بر وزن "لاحول و لاقوة الابالله" سروده می شود.
سه مصراع اول رباعی تقریباً مقدمه ای برای منظور شاعر هستند و حرف اصلی در مصراع چهارم گفته می شود.
*قالبی ویژۂ شعرهای ایرانی است که چهار مصراع دارد و معمولا مصراع سوم آن قافیه ندارد.
محتوای رباعیها بیشتر عارفانه، عاشقانه یا فلسفی است. خیام بزرگترین رباعی سرای جهان است.
شکل رباعی
+ -------- + --------
+ -------- --------
* ترجیع بند:
غزل هایی است هم وزن با قافیه های متفاوت که بیت یکسان مُصرَّعی آنها را به هم می پیوندند. به هر غزل یک «خانه» یا «رشته» و به بیت تکراری میان آنها «ترجیع» یا «برگردان» می گویند.
قالب ترجیع بند ویژۂ شعر فارسی است. درون مایه های ترجیع بند عشق، مدح و عرفان است.
شکل ترجیع بند
# -------- # -------
# -------- --------
# -------- --------
+ --------
+ --------
* -------- * --------
* -------- --------
* -------- --------
+ --------
+ --------
آرایه های ادبی
تشبیه: ادعای همانندی میان دو یا چند چیز است. تشبیه چهار رکن دارد:
1) مشبه: چیزی یا کسی که قصد مانند کردن آن را داریم.
2) مشبهٌ به: چیزی یا کسی است که مشبه، به آن مانند می شود.
3) ادات تشبیه: واژه ای است که نشان دهنده پیوند شباهت است.
4) وجه شبه: ویژگی یا ویژگی های مشترک میان مشبه و مشبهٌ به است.
ژاله ها دانه دانه درخشند همچو الماس
مشبه: ژاله ها /وجه شبه: درخشش/ ادات تشبیه: همچو/ مشبهٌ به: ماهی
برای شناخت بهتر تشبیه توجه به این نکات لازم است:
الف) وجه شبه معمولاً باید در مشبهٌ به بارزتر ومشخص تر باشد (چراغ مثل خورشید می درخشد، نه آنکه: خورشید مثل چراغ)
ب) برای فهم یک تشبیه باید به سراغ «مشبهٌ به» رفت که مهم ترین پایه تشبیه است زیرا وجه شبه از آن استنباط می شود.
مجاز:
به کار رفتن واژهای به جای واژه دیگر مجاز نام دارد. چنین امری ممکن نیست مگر آنکه میان آن دو واژه در خارج از کلام رابطهای بر قرار باشد.
آنقدر گرسنه ام که میتوانم تمام ظرف را بخورم. رابطهای میان دو واژۂ ظرف و غذا در این عبارت است.
استعاره:
هرگاه واژهای به دلیل شباهتی که با واژه دیگر دارد به جای آن به کار رود استعاره پدید میآید.
بر کِشتههای ما جز باران رحمت خود مبار.
در این عبارت رحمت خدا به باران مانند شده است. روشن است که در این عبارت، منظور از کِشتهها، معنای لفظی آن نیست بلکه مقصود اعمال بندگان است.
کنایه:
به جملات و عباراتی که منظور نویسنده یا گوینده از بیان آنها، چیزی غیر از معنای ظاهری و لفظی آنهاست، کنایه گوییم.
آب از دستش نمی چکد.
معنایی لفظی: نمی گذارد قطرهای آب از دستش به روی زمین بچکد. معنایی کنایی: هیچ چیزی از او به دیگران نمیرسد، خیلی خسیس است.
تشخیص(انسان نمایی):
هر گاه با نسبت دادن عمل، حالت یا صفتی انسانی به غیر انسان، به آن جلوۂ انسانی ببخشیم، آدم نمایی شکل میگیرد.
طعنه بر توفان مزن، ایراد بر دریا مگیر
بوسه بگرفتن ز ساحل موج را دیوانه کرد
دیوانگی و بوسه گرفتن به موج نسبت داده شده است و طبیعتاً بوسه گرفتن موج، بوسه دادن ساحل را به همراه دارد. پس در مصراع دوم به ساحل و موج حالت و رفتاری انسانی نسبت داده شده است.
حس آمیزی:
هرگاه موضوعی را که مربوط به یکی از حواس است. به چیزی نسبت دهیم که با آن حس قابل احساس نباشد، آرایۀ حس آمیزی آفریده میشود که در زبان روزمره نیز کاربرد دارد.
مزه پیروزی را چشید.
در این عبارت «مزه» که مربوط به حسّ چشایی است به پیروزی نسبت داده شده است. اما پیروزی با حس چشایی قابل احساس نیست.
اقسام شبه جمله:
شبه جمله امید و آرزو و دعا:
کاش، ای کاش، الهی، انْ شاءَ الله
شبه جمله تحسین و تشویق:
خوب، آفرین، مرحبا، به به، بارک الله
شبه جمله درد و تأسف:
آه، واویلا، وای، دریغ، فریاد
شبه جمله تعجب:
به، وه، اوه، عجب، شگفتا
شبه جمله تنبیه و تحذیر:
امان، مبادا، زنهار
شبه جمله امر:
یا الله، بسم الله، خاموش، خفه
شبه جمله احترام و قبول:
چشم، قربان، ای بچشم
شبه جمله جواب و تصدیق:
بله، آری، البته، ای، ای والله
تلمیح:
اشاره به بخشی از رویدادهای تاریخی، اساطیری، مذهبی، حدیث و آیه و... در شعر یا نثر را گویند.
مانند اشاره به داستان شیرین و فرهاد در بیت زیر:
بیستون کندن فرهاد نه کاری است شگفت شور شیرین به سر هر که فتد کوهکن است
آتش که شراب وصل تو نوش کند
از لطف تو سوختن فراموش کند
(اشاره به داستان حضرت ابراهیم(ع))
سمبل:
سمبل را در فارسی "مظهر" و "نماد" نیز می گویند. در سمبل مشبهٌ به ذکر می شود. اما در واقع مقصود مشبه است.
کبوتر سمبل صلح و دوستی، آب سمبل نور و روشنایی، بهار سمبل جوانی و گل سمبل بهار
تمثیل:
در واقع به معنای ضرب المثل است. هرگاه در شعری برای تکمیل معنای بیتی از ضرب المثل استفاده شود و یا خودِ بیت در نتیجه استفاده بیش از حد به صورت ضرب المثل در آمده است آرایۀ تمثیل گویند. مثل ها خلاصه و چکیده حکمت تجربی یک قوم و ملت است.
تو نیکی می کن و در دجله انداز
که ایزد در بیابانت دهد باز "سعدی"
هرگه که دل به عشق دهی، خوش دمی بود
در کار خیز حاجت هیچ استخاره نیست
"حافظ"
نابرده رنج گنج میسر نمی شود
مزدآن گرفت جان برادر که کارکرد "سعدی"
مبالغه:
چیزی را بیش از حدّ واقعی آن نشان دادن، مبالغه است، که موجب زیبایی شعر و نثر می شود.
اغراق مناسب ترین اسباب برای تصویر یک دنیای حماسی است. بنابراین در شاهنامه بسیار از آن استفاده شده است.
از نازکی آزار رساند بدنش را "سعدی"
شود کوه آهن چو دریای آب
اگر بشنود نام افراسیاب
تضاد یا طباق:
آوردن دو کلمه با معنی متضاد است، در سخن برای ایجاد زیبایی و لطافت.
گفتی به غمم بنشین یا از سر جان برخیز
فرمان برمت جانا بنشینم و برخیزم
از ظلمت خود رهایی
با نور خود آشناییم ده
جمعه 95/7/23 مهدی اکبری
تشبیه: ادعای همانندی میان دو یا چند چیز است. تشبیه چهار رکن دارد:
1) مشبه: چیزی یا کسی که قصد مانند کردن آن را داریم.
2) مشبهٌ به: چیزی یا کسی است که مشبه، به آن مانند می شود.
3) ادات تشبیه: واژه ای است که نشان دهنده پیوند شباهت است.
4) وجه شبه: ویژگی یا ویژگی های مشترک میان مشبه و مشبهٌ به است.
ژاله ها دانه دانه درخشند همچو الماس
مشبه: ژاله ها /وجه شبه: درخشش/ ادات تشبیه: همچو/ مشبهٌ به: ماهی
برای شناخت بهتر تشبیه توجه به این نکات لازم است:
الف) وجه شبه معمولاً باید در مشبهٌ به بارزتر ومشخص تر باشد (چراغ مثل خورشید می درخشد، نه آنکه: خورشید مثل چراغ)
ب) برای فهم یک تشبیه باید به سراغ «مشبهٌ به» رفت که مهم ترین پایه تشبیه است زیرا وجه شبه از آن استنباط می شود.
مجاز:
به کار رفتن واژهای به جای واژه دیگر مجاز نام دارد. چنین امری ممکن نیست مگر آنکه میان آن دو واژه در خارج از کلام رابطهای بر قرار باشد.
آنقدر گرسنه ام که میتوانم تمام ظرف را بخورم. رابطهای میان دو واژۂ ظرف و غذا در این عبارت است.
استعاره:
هرگاه واژهای به دلیل شباهتی که با واژه دیگر دارد به جای آن به کار رود استعاره پدید میآید.
بر کِشتههای ما جز باران رحمت خود مبار.
در این عبارت رحمت خدا به باران مانند شده است. روشن است که در این عبارت، منظور از کِشتهها، معنای لفظی آن نیست بلکه مقصود اعمال بندگان است.
کنایه:
به جملات و عباراتی که منظور نویسنده یا گوینده از بیان آنها، چیزی غیر از معنای ظاهری و لفظی آنهاست، کنایه گوییم.
آب از دستش نمی چکد.
معنایی لفظی: نمی گذارد قطرهای آب از دستش به روی زمین بچکد. معنایی کنایی: هیچ چیزی از او به دیگران نمیرسد، خیلی خسیس است.
تشخیص(انسان نمایی):
هر گاه با نسبت دادن عمل، حالت یا صفتی انسانی به غیر انسان، به آن جلوۂ انسانی ببخشیم، آدم نمایی شکل میگیرد.
طعنه بر توفان مزن، ایراد بر دریا مگیر
بوسه بگرفتن ز ساحل موج را دیوانه کرد
دیوانگی و بوسه گرفتن به موج نسبت داده شده است و طبیعتاً بوسه گرفتن موج، بوسه دادن ساحل را به همراه دارد. پس در مصراع دوم به ساحل و موج حالت و رفتاری انسانی نسبت داده شده است.
حس آمیزی:
هرگاه موضوعی را که مربوط به یکی از حواس است. به چیزی نسبت دهیم که با آن حس قابل احساس نباشد، آرایۀ حس آمیزی آفریده میشود که در زبان روزمره نیز کاربرد دارد.
مزه پیروزی را چشید.
در این عبارت «مزه» که مربوط به حسّ چشایی است به پیروزی نسبت داده شده است. اما پیروزی با حس چشایی قابل احساس نیست.
اقسام شبه جمله:
شبه جمله امید و آرزو و دعا:
کاش، ای کاش، الهی، انْ شاءَ الله
شبه جمله تحسین و تشویق:
خوب، آفرین، مرحبا، به به، بارک الله
شبه جمله درد و تأسف:
آه، واویلا، وای، دریغ، فریاد
شبه جمله تعجب:
به، وه، اوه، عجب، شگفتا
شبه جمله تنبیه و تحذیر:
امان، مبادا، زنهار
شبه جمله امر:
یا الله، بسم الله، خاموش، خفه
شبه جمله احترام و قبول:
چشم، قربان، ای بچشم
شبه جمله جواب و تصدیق:
بله، آری، البته، ای، ای والله
تلمیح:
اشاره به بخشی از رویدادهای تاریخی، اساطیری، مذهبی، حدیث و آیه و... در شعر یا نثر را گویند.
مانند اشاره به داستان شیرین و فرهاد در بیت زیر:
بیستون کندن فرهاد نه کاری است شگفت شور شیرین به سر هر که فتد کوهکن است
آتش که شراب وصل تو نوش کند
از لطف تو سوختن فراموش کند
(اشاره به داستان حضرت ابراهیم(ع))
سمبل:
سمبل را در فارسی "مظهر" و "نماد" نیز می گویند. در سمبل مشبهٌ به ذکر می شود. اما در واقع مقصود مشبه است.
کبوتر سمبل صلح و دوستی، آب سمبل نور و روشنایی، بهار سمبل جوانی و گل سمبل بهار
تمثیل:
در واقع به معنای ضرب المثل است. هرگاه در شعری برای تکمیل معنای بیتی از ضرب المثل استفاده شود و یا خودِ بیت در نتیجه استفاده بیش از حد به صورت ضرب المثل در آمده است آرایۀ تمثیل گویند. مثل ها خلاصه و چکیده حکمت تجربی یک قوم و ملت است.
تو نیکی می کن و در دجله انداز
که ایزد در بیابانت دهد باز "سعدی"
هرگه که دل به عشق دهی، خوش دمی بود
در کار خیز حاجت هیچ استخاره نیست
"حافظ"
نابرده رنج گنج میسر نمی شود
مزدآن گرفت جان برادر که کارکرد "سعدی"
مبالغه:
چیزی را بیش از حدّ واقعی آن نشان دادن، مبالغه است، که موجب زیبایی شعر و نثر می شود.
اغراق مناسب ترین اسباب برای تصویر یک دنیای حماسی است. بنابراین در شاهنامه بسیار از آن استفاده شده است.
از نازکی آزار رساند بدنش را "سعدی"
شود کوه آهن چو دریای آب
اگر بشنود نام افراسیاب
تضاد یا طباق:
آوردن دو کلمه با معنی متضاد است، در سخن برای ایجاد زیبایی و لطافت.
گفتی به غمم بنشین یا از سر جان برخیز
فرمان برمت جانا بنشینم و برخیزم
از ظلمت خود رهایی
با نور خود آشناییم ده
جمعه 95/7/23 مهدی اکبری
❤1
«انواع حروف در زبان فارسی»
حروف خودشان معنای مستقلی ندارند بلکه وظیفۀ آنها نشان دادن اجزای دیگر است وکار آنها پیوستن جمله ها و کلمه ها به یکدیگر
1 ـ حرف اضافه:
مانند: از ـ به ـ با ـ بر ـ در ـ برای ـ از برای ـ بهر ـ از بهرِ ـ بدون ِ- اندر ـ جز ـ مگر ـ مثل ـ بی ـ سویِ ـ ـ به منظورِ ـ از پیِ ـ به وسیله یِ ـ به سانِ ـ ـ مانندِ ـ همانندِ ـ همچو ـ همچون و ...
به واژۂ بعد از حرف اضافه «متمّم» میگویند.
2 ـ حرف نشانه:
حرف های نشانه سه دسته اند:
نشانه ندا: خدایا، پروردگارا، دلا – ای خدا، ای برادر، ای آقا
یا رب، یا علی، یا حسین
نشانه مفعولی: کتاب را برداشتم، قلم شما را آوردم.
نشانه موصوف و صفت: کسره که در آخر موصوف می آید:
مدادِ خوب، کارِ بزرگ
3 ـ حرف ربط (پیوند): مانند: و ـ که ـ تا ـ ولی ـ چون ـ امّا ـ نیز ـ اگر ـ اگرچه ـ بلکه ـ پس و ...
واو): 1- حرف ربط 2- حرف عطف
وقتی که (واو) بین دو یا چند جمله می آید و بین آن ها ارتباط برقرار می کند به آن حرف ربط همپایگی می گویند.
مانند: می گویند قدر وقت را بدانید [و] دقایق گرانبها را بیهوده از دست مدهید.
امّا گاهی (واو) بین دو یا چند کلمه که دارای یک نقش هستند قرار می گیرد. در این صورت به آن واو عطف می گویند.
مانند: بهار فصل جوانی [و] شادابی است. ایمان [و] پاکدامنی تان را حفظ کنید. من [و] دوستانم در مراسم جشن «نمی توانم» شرکت کردیم.
حروف خودشان معنای مستقلی ندارند بلکه وظیفۀ آنها نشان دادن اجزای دیگر است وکار آنها پیوستن جمله ها و کلمه ها به یکدیگر
1 ـ حرف اضافه:
مانند: از ـ به ـ با ـ بر ـ در ـ برای ـ از برای ـ بهر ـ از بهرِ ـ بدون ِ- اندر ـ جز ـ مگر ـ مثل ـ بی ـ سویِ ـ ـ به منظورِ ـ از پیِ ـ به وسیله یِ ـ به سانِ ـ ـ مانندِ ـ همانندِ ـ همچو ـ همچون و ...
به واژۂ بعد از حرف اضافه «متمّم» میگویند.
2 ـ حرف نشانه:
حرف های نشانه سه دسته اند:
نشانه ندا: خدایا، پروردگارا، دلا – ای خدا، ای برادر، ای آقا
یا رب، یا علی، یا حسین
نشانه مفعولی: کتاب را برداشتم، قلم شما را آوردم.
نشانه موصوف و صفت: کسره که در آخر موصوف می آید:
مدادِ خوب، کارِ بزرگ
3 ـ حرف ربط (پیوند): مانند: و ـ که ـ تا ـ ولی ـ چون ـ امّا ـ نیز ـ اگر ـ اگرچه ـ بلکه ـ پس و ...
واو): 1- حرف ربط 2- حرف عطف
وقتی که (واو) بین دو یا چند جمله می آید و بین آن ها ارتباط برقرار می کند به آن حرف ربط همپایگی می گویند.
مانند: می گویند قدر وقت را بدانید [و] دقایق گرانبها را بیهوده از دست مدهید.
امّا گاهی (واو) بین دو یا چند کلمه که دارای یک نقش هستند قرار می گیرد. در این صورت به آن واو عطف می گویند.
مانند: بهار فصل جوانی [و] شادابی است. ایمان [و] پاکدامنی تان را حفظ کنید. من [و] دوستانم در مراسم جشن «نمی توانم» شرکت کردیم.
حروف اضافه:
حروف اضافه کلماتی هستند که به تنهایی معنی ندارند درجمله پیش ازاسم می آیند و آنرا متمم می سازند. چون حروف اضافه به کلمۀ بعد از خود نقش متمم می دهند به آنها نقش نمای متمم نیز می گویند.
حروف اضافه از نظر ساختمان دودسته اند:
1- حروف اضافۀ ساده
2- حروف اضافۀ مرکب
حروف اضافۀ ساده عبارتند از: از، به، با، بی، در، بر، برای، تا، مگر، جز، الی، الّا، چون، اندر، زی و ...
واژه هایی مانند: مثلِ، مانندِ، غیرِ، رویِ، زیرِ، پهلویِ، بالایِ، سوایِ، بدونِ، بهرِ، ... نیز با کسره ای که درپایان آنها می آید حروف اضافه هستند.
نکته:
(تا) وقتی حرف اضافه است که نهایت و انتها را در زمان یامکان برساند.
(چون) وقتی حرف اضافه است که به معنی مثل و مانند باشد.
(بی و با) چنانچه با کلمۀ بعد از خود صفت بسازند پیشوند به حساب می آیند و حرف اضافه نیستند. مثل کلمۀ بی دولت، بیسواد، بی ادب، بافرهنگ، بانمک و ...
حروف اضافۀ مرکب: حروف اضافۀ ساده گاه با یک اسم می آیند وحرف اضافۀ مرکب می سازند و فهرست بازی دارند.
برخی از حروف اضافۀ مرکب ساخته شده از:
به: به غیرِ، به اضافۀِ، به علاوۂِ، به وسیلۀِ، به استثنایِ، به مجردِ، به جهتِ، به خاطرِ
از: ازنظرِ، ازرویِ، ازسرِ، ازقبیلِ، ازلحاظِ، ازحیثِ، از جملۀِ
در: دربرابرِ، درمقابلِ، دربارۂِ، درموردِ، درمیانِ، درخصوصِ
بر: براثرِ، براساسِ، برطبقِ، برحسبِ
با: باوجودِ
نکته:
طرز تشخیص حروف اضافۀ مرکب: حرف اضافه درصورتی مرکب است که نتوان برای جزءاسمی آن وابستۀ پیشین آورد، یعنی آنرا گسترش داد در غیر این صورت حرف اضافۀ مرکب نیست. مثلاً کلمۀِ «به عنوانِ» در جملۀ او به عنوانِ رئیس جلسه سخنرانی کرد.حرف اضافۀ مرکب است اما در جملۀ به عنوانِ مقاله توجه کنید. (به) حرف اضافۀ ساده است و عنوان متمم زیرا برای عنوان می توان وابستۀ پیشین آورد وگفت به این عنوان مقاله توجه کنید.
حروف اضافه کلماتی هستند که به تنهایی معنی ندارند درجمله پیش ازاسم می آیند و آنرا متمم می سازند. چون حروف اضافه به کلمۀ بعد از خود نقش متمم می دهند به آنها نقش نمای متمم نیز می گویند.
حروف اضافه از نظر ساختمان دودسته اند:
1- حروف اضافۀ ساده
2- حروف اضافۀ مرکب
حروف اضافۀ ساده عبارتند از: از، به، با، بی، در، بر، برای، تا، مگر، جز، الی، الّا، چون، اندر، زی و ...
واژه هایی مانند: مثلِ، مانندِ، غیرِ، رویِ، زیرِ، پهلویِ، بالایِ، سوایِ، بدونِ، بهرِ، ... نیز با کسره ای که درپایان آنها می آید حروف اضافه هستند.
نکته:
(تا) وقتی حرف اضافه است که نهایت و انتها را در زمان یامکان برساند.
(چون) وقتی حرف اضافه است که به معنی مثل و مانند باشد.
(بی و با) چنانچه با کلمۀ بعد از خود صفت بسازند پیشوند به حساب می آیند و حرف اضافه نیستند. مثل کلمۀ بی دولت، بیسواد، بی ادب، بافرهنگ، بانمک و ...
حروف اضافۀ مرکب: حروف اضافۀ ساده گاه با یک اسم می آیند وحرف اضافۀ مرکب می سازند و فهرست بازی دارند.
برخی از حروف اضافۀ مرکب ساخته شده از:
به: به غیرِ، به اضافۀِ، به علاوۂِ، به وسیلۀِ، به استثنایِ، به مجردِ، به جهتِ، به خاطرِ
از: ازنظرِ، ازرویِ، ازسرِ، ازقبیلِ، ازلحاظِ، ازحیثِ، از جملۀِ
در: دربرابرِ، درمقابلِ، دربارۂِ، درموردِ، درمیانِ، درخصوصِ
بر: براثرِ، براساسِ، برطبقِ، برحسبِ
با: باوجودِ
نکته:
طرز تشخیص حروف اضافۀ مرکب: حرف اضافه درصورتی مرکب است که نتوان برای جزءاسمی آن وابستۀ پیشین آورد، یعنی آنرا گسترش داد در غیر این صورت حرف اضافۀ مرکب نیست. مثلاً کلمۀِ «به عنوانِ» در جملۀ او به عنوانِ رئیس جلسه سخنرانی کرد.حرف اضافۀ مرکب است اما در جملۀ به عنوانِ مقاله توجه کنید. (به) حرف اضافۀ ساده است و عنوان متمم زیرا برای عنوان می توان وابستۀ پیشین آورد وگفت به این عنوان مقاله توجه کنید.