🎨 راهنمای رنگ‌های نقشه:
🟩 حکومت رسمی یمن
🟧 شورای انتقالی جنوب
🟪 نیروهای مقاومت وطنی
🟥 حوثی‌ها

🔻ترجمۀ تحلیل مؤسسۀ مطالعات استراتژیک قاسیون دربارۀ آخرین تحولات سیاسی و نظامی در یمن

تحولات یمن: تسلط برق‌آسا بر حضرموت و المهره و تجدید منازعه

سواحل شرقی یمن شاهد تحولی نظامیِ ناگهانی بود که در چند لحظه نقشۀ نفوذ را دگرگون کرد. درحالی‌که نیروهای «شورای انتقالی جنوب» برای تحمیل کنترل کامل خود بر استان نفت‌خیز و راهبردی حضرموت پیش می‌روند، رقابت خاموش میان متحدان دیروز در ریاض و ابوظبی شدت گرفته؛ رقابتی که تهدید می‌کند آتش‌بسی چندساله را بر هم بزند و جبهه‌ای تازه و پیچیده‌تر بگشاید.

در دوم دسامبر جاری، شورای انتقالی جنوب عملیاتی برق‌آسا انجام داد که به‌واسطۀ آن توانست کنترل تقریباً کامل بر استان‌های حضرموت و المهره را به دست گیرد؛ از جمله مراکز حاکمیتی در سیئون و «منطقۀ نظامی اول»، و هم‌زمان سیطرۀ خود را بر عدن و سواحل جنوبی تقویت کند.

این حمله به رویارویی مستقیم با نیروهای دولتیِ مورد حمایت عربستان - نمایندگی‌شده توسط شورای رهبری ریاست‌جمهوری - و نیز ائتلاف قبیله‌ای حضرموت به‌رهبری شیخ عمروبن حبریش انجامید. با فروپاشی خطوط دفاعی طی ساعات نبرد، کنترل مراکز حاکمیتی و زیرساخت‌های نفتی به دست شورای انتقالی جنوب افتاد؛ بزرگ‌ترین بازچینی نقشۀ میدانی از زمان آتش‌بس ۲۰۲۲. در پی آن، عربستان واکنشی نشان داد و خواستار خروج نیروهای انتقالی از حضرموت و المهره و تحویل پادگان‌ها به نیروهای «درع‌الوطن» شد و درعین‌حال، حملات هشداردهنده‌ای در نزدیکی اردوگاه‌های وابسته به انتقالی انجام داد.

تسلط سریع شورای انتقالی جنوب بر حضرموت و المهره بازتاب تلاش این شورا برای تثبیت کنترل بر هشت استانی است که پیش از وحدت، یمن جنوبی را تشکیل می‌دادند؛ امری که با هدف جدایی‌طلبانه‌ای که انتقالی دنبال می‌کند هم‌خوان است. استان حضرموت به‌سبب وزن جغرافیایی و نفتی، اشراف بر دریای عرب و هم‌مرزی با عربستان، اهمیتی ویژه دارد.

تشدید تنش در حضرموت اولویت‌های بازیگران منطقه‌ای را دوباره درهم آمیخته است. از نگاه عربستان، این تحرک در زمانی رخ می‌دهد که ریاض می‌کوشد مسیر کاهش تنش را تثبیت کند و صحنۀ یمن را به‌گونه‌ای بازآرایی نماید که شکاف‌های داخلی به عاملی به‌سود حوثی‌ها تبدیل نشود. از همین رو، در بیانیۀ وزیر دفاع عربستان، شاهزاده خالد بن سلمان، تأکید شد که «مسئلۀ جنوب» مسیری سیاسی است و نمی‌توان آن را به تحمیل کنترل با زور فروکاست؛ و آنچه در حضرموت و المهره رخ داد، جبهه‌ای را که از زمان عملیات «طوفان قاطعیت» شکل گرفته، در معرض فروپاشی قرار می‌دهد.

در مقابل، شورای انتقالی با منطقی متفاوت حرکت می‌کند؛ منطقی مبتنی بر تثبیت کنترل بر منابع، سواحل و گذرگاه‌ها و پیوند دادن امنیت محلی با امنیت دریایی گسترده‌تر در خلیج عدن و باب‌المندب. این منطق با دیدگاه امارات هم‌راستاست؛ دیدگاهی که جنوب یمن را گرهگاهی راهبردی برای حفاظت از خطوط کشتیرانی و توسعۀ سامانه‌های رصد و پایش ـ- با همکاری رژیم اسرائیل - می‌بیند و طبق اظهارات منسوب به عیدروس الزبیدی، رئیس شورای انتقالی، می‌تواند راه را برای ورود جنوب یمن به «توافقات ابراهیم» هموار کند.

تل‌آویو بر این باور است که تسلط شورای انتقالی جنوب بر سواحل جنوبی و حضرموت به اخلال در شبکه‌های لجستیکی ایران که پشتیبان حوثی‌هاست کمک می‌کند. بااین‌حال، این مسیر با وجود دستاوردهای تاکتیکی، هزینه‌های سیاسی و امنیتی فزاینده‌ای انباشته می‌کند که در رأس آن، تعمیق شکاف با ریاض قرار دارد.

به نظر می‌رسد حمایت امارات از حملۀ شورای انتقالی، پاسخی به افزایش نقش‌آفرینی عربستان در پروندۀ سودان و تشویق ریاض به واشنگتن برای توقف ارسال تسلیحات خارجی به «نیروهای پشتیبانی سریع» باشد. انتظار می‌رود عربستان برای بازگرداندن وضعیت حضرموت و المهره به شرایط پیش از آغاز حملۀ اخیر فشار وارد کند؛ حتی اگر این امر مستلزم اجرای یک عملیات نظامی محدود باشد.

خاورمیانه همچنان در کانون مجموعه‌ای از بحران‌های درهم‌تنیده قرار دارد؛ از غزه تا دریای سرخ، جایی که بازیگران منطقه‌ای و قدرت‌های جهانی هرچه بیشتر در هم گره خورده‌اند. اروپای شرقی نیز بی‌ثبات باقی مانده است، زیرا جنگ اوکراین همچنان بر امنیت سراسر این قاره تأثیر می‌گذارد. در سراسر آفریقا، منطقهٔ ساحل و سودان به‌عنوان شکننده‌ترین کانون‌ها برجسته هستند؛ مناطقی که در آن‌ها دولت‌های ضعیف، گروه‌های مسلح و منافع خارجی با یکدیگر برخورد می‌کنند. در همین حال، آمریکای لاتین ممکن است شاهد افزایش تنش‌ها باشد، زیرا تجدید تمرکز و منافع ایالات متحده در حال بازشکل‌دهی به این منطقه است. در مجموع، این‌ها مناطقی هستند که تنش‌ها در سال ۲۰۲۶ در آن‌ها دستخوش تحول خواهند شد.

این نقشۀ متحرک نحوۀ حرکت نیروها و میزان تلفات طرفین را در نبرد بدر نشان می‌دهد؛ نخستین نبرد بزرگ پیامبر اکرم ﷺ که میان مسلمانان با رهبری ایشان و مشرکان قریش به‌رهبری ابوجهل رخ داد. آمار نیروها و رقم تلفات، اعدادی تقریبی هستند که با بررسی منابع مختلف استخراج شده‌اند.

در آغاز جنگ، نبرد تن‌به‌تن درگرفت. سه تن از سران قریش به میدان آمدند و حریف طلبیدند. پیامبر ﷺ ابتدا سه جوان از انصار (مسلمین مدینه) را به مبارزه فرستادند؛ اما قریشیان از نبرد با آنان امتناع کردند. پیامبر ﷺ سپس علی و حمزه و عبیده را به میدان فرستادند. حمزه شیبه را کشت، علی ولید را از پای درآورد و عبیدةبن حارث نیز عتبه را با کمک علی و حمزه کشت، ولی خودش در اثر زخمی که برداشته بود شهید شد.

جنگ رزها یا جنگ گل‌ها (Wars of the Roses) نام جنگ‌هایی بود که در نیمهٔ دوم سدهٔ پانزدهم در فاصلهٔ سال‌های ۱۴۵۵ تا ۱۴۸۵ بین دو خاندان قدرتمند لنکستر با نشان «گل سرخ» و خاندان یورک با نشان «رز سفید» و طرفداران آن‌ها در انگلستان درگرفت. علت این درگیری‌ها تلاش هریک از دو خاندان برای رساندن یکی از اعضای خود به پادشاهی انگلستان بود. در طی این نبردها هریک از دو طرف گاه پیروز میدان بودند اما سرانجام هنری تیودور از خاندان لنکستر در ۱۴۸۵ موفق به شکست دادن ریچارد سوم از خاندان یورک شد و با عنوان هنری هفتم تاجگذاری کرد. او سپس با الیزابت یورک ازدواج نمود و موجب اتحاد دو خاندان و پایان یافتن جنگ شد.

در اواخر قرن بیستم، جنگ عراق و ایران آغاز شد و به نقطۀ عطفی برای جنگ سرد و خاورمیانه بدل گشت. این جنگ که ۸ سال به طول انجامید، اگرچه در سال ۱۹۸۸ پایان یافت، اما پیامدهای آن موجب بحران اقتصادی شدیدی در عراق گردید. بااین‌حال، صدام حسین برای جبران این وضعیت، در سال ۱۹۹۰ به کویت حمله کرد. این اقدام عراق با واکنش شدید جامعۀ بین‌المللی مواجه شد و در نتیجه، با مداخلۀ کشورهای غربی، کویت آزاد شد. افزون بر این، ناحیۀ شمالِ مدار ۳۶ درجه به‌عنوان «منطقۀ پروازممنوع» اعلام شد. همچنین تحریم‌هایی که در سراسر دهۀ ۱۹۹۰ علیه عراق ادامه یافت، در عمل با هدف فرسایش اقتصاد عراق اعمال شد، اما هزینۀ آن بر دوش مردم عراق افتاد که حتی دسترسی آنان به کالاهای اساسی نیز محدود شده بود.

اما حملات موفق ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ نقطۀ عطفی در سیاست خارجی ایالات متحده به شمار می‌رفت. پس از این حملات، دولت بوش در چهارچوب «مبارزه با تروریسم»، با ادعای اینکه عراق دارای سلاح‌های کشتار جمعی است، زمینۀ مشروعیت‌بخشی به اقدام نظامی را فراهم کرد. بدین ترتیب، با جلب حمایت حدود ۴۰ کشور جهان، نیروهای ائتلاف تشکیل شد. بر اساس طرح عملیات، قرار بود حمله به‌طور هم‌زمان از شمال و جنوب آغاز شود. در این راستا، آمریکا خواستار استفاده از خاک ترکیه شد، اما این درخواست در رأی‌گیری ۱ مارس ۲۰۰۳ در مجلس ترکیه رد گردید. در نتیجه، آمریکا در شمال تنها به پیاده‌سازی محدود نیروهای هوابرد بسنده کرد. عملیات در ۲۰ مارس ۲۰۰۳ آغاز شد. نیروهای ائتلاف که از کویت وارد عراق شده بودند، از طریق ناصریه و نجف به سوی بغداد پیشروی کردند و هم‌زمان، با انجام عملیات هوابرد در شمال و حمایت نیروهای محلی، از آن محور نیز فشار وارد آمد. در نهایت، با سقوط بغداد در مدتی کوتاه و حدود سه هفته، رژیم صدام عملاً فروپاشید.

پس از عملیات، صدام حسین دستگیر و اعدام شد و بدین‌ترتیب رژیم بعث رسماً پایان یافت. در پی آن، «ادارۀ موقت ائتلاف» تشکیل شد و ارتش عراق منحل گردید و اعضای حزب بعث از نهادهای دولتی کنار گذاشته شدند. این اقدام، علاوه‌بر بیکار شدن بخش بزرگی از نظامیان و کارگزاران باتجربه، خلأ قدرت بسیار قابل توجهی در کشور ایجاد کرد؛ امری که به شعله‌ور شدن هرچه بیشتر درگیری‌های فرقه‌ای و قومی که سال‌ها سرکوب شده بود انجامید. چنین فضای آشوب‌زده‌ای، در سال‌های بعد بستر رشد گروه‌های نظامی و شبه‌نظامی افراطی را فراهم کرد و ظهور داعش نیز جزو نتایج بارز حملۀ آمریکا بوده است. جدا از همۀ این‌ها، خسارت‌های واردشده به زیرساخت‌های کشور عراق، حتی تا امروز نیز جبران نشده است.

تاج‌گذاری شارلمانی؛ نقطۀ عطف جدایی غرب و بیزانس: پاپ لئون سوم که در سال ۷۹۵ به مقام پاپی برگزیده شد، شخصیتی است که از منظر تاریخ مقام پاپ در مسیحیت و حتی تاریخ اروپا می‌توان او را بسیار مهم دانست. لئون از همان سال‌های نخست کار خود، عملاً از سوی اشراف رومی مورد دشمنی قرار گرفت. هرچند در ظاهر این مسئله را به آن نسبت می‌دادند که او از خاندان اشرافی برنخاسته است، اما علت اصلی اختلاف منافع بود. در نهایت، لئون با اتهاماتی همچون رشوه‌خواری و ارتکاب زنا زندانی شد. طبق تصمیم اتخاذشده، قرار بود زبانش را ببرند و چشمانش را کور کنند تا بدین‌ترتیب از نظر جسمانی برای تصدی مقام پاپ ناتوان شود و جایگاه خود را از دست بدهد.

در چنین وضعیت دشواری، شارلمانی به یاری پاپ لئون سوم شتافت. لئون که به‌وسیلۀ دو نگهبان او فراری داده شده بود، از کوه‌های آلپ گذشت و به پادربورن (واقع در آلمان کنونی) رفت. آن دو در آنجا دیدار کردند و سپس همراه یکدیگر سوی رم به حرکت درآمدند. لئون در یک شورای کلیسایی که به‌ابتکار شارلمانی در رم تشکیل شد، تبرئه و دوباره به‌عنوان پاپ برگزیده شد. کسانی که علیه او توطئه کرده بودند تبعید شدند. در مقابل، لئون سوم در شب کریسمس بر سر شارلمانی تاج گذاشت و او را به‌عنوان «امپراتور مقدس روم» اعلام کرد (۸۰۰ میلادی).

بدین‌ترتیب، برای نخستین بار پس از سال ۴۷۶ میلادی، رهبری از غرب شروع به استفاده از این عنوان کرد. این رویداد در بیزانس یک رسوایی بزرگ تلقی شد؛ زیرا بر اساس سنت رومی، در سراسر جهان تنها می‌توانست یک امپراتور وجود داشته باشد و امپراتوران بیزانس این حق را منحصر به خود می‌دانستند. در آن زمان، امپراتریس ایرنه بر تخت بیزانس نشسته بود. بنابراین، هرچند ایرنه از عنوان «باسیلیوس» (امپراتور) استفاده می‌کرد، در عمل منصب امپراتوری خالی به نظر می‌رسید. بااین‌حال، این وضعیت نیز نتوانست از بروز بحران دیپلماتیک جلوگیری کند. شارلمانی برای کاهش تنش، به ایرنه پیشنهاد ازدواج داد، اما پذیرفته نشد. از آن پس، پاپ به‌جای بیزانس، امپراتوران غربی را به‌عنوان مرجع مشروع قدرت تلقی کرد. بدین‌گونه، جدایی سیاسی میان کلیسای روم و قدرت بیزانس عمیق‌تر شد؛ انفصالی که در طول زمان بیشتر شد و سرانجام در سال ۱۰۵۴ با رخداد شقاق بزرگ (جدایی غرب و شرق) به اوج رسید. شقاق بزرگ به جدایی رسمی و نهایی مسیحیت به دو شاخهٔ مستقلِ کلیسای کاتولیک روم در غرب و کلیسای ارتدکس شرقی در شرق گفته می‌شود. در این ماجرا نمایندۀ پاپِ رم و اسقف قسطنطنیه یکدیگر را شدیداً تکفیر کردند و با این اقدام، کلیسای غربیِ کاتولیک و کلیسای شرقیِ ارتدکس رسماً از هم جدا شدند.

این نقشه بر اساس منابع و مآخذ موثق تاریخی و جغرافیایی تهیه و تنظیم شده است. متون کهن مورد استفاده در ترسیم نقشۀ حاضر، شامل آثار متقدمان از جمله سیاحان و مورخان و فرهنگ‌نامه‌های جغرافی‌دانان و علمای سیره و ادب بوده است. بعلاوه، تحقیقات متأخر کسانی چون حمد الجاسر و همکاران در «المعجم الجغرافي للبلاد السعودية» نیز مورد بررسی قرار گرفته است. اما نکتۀ مهم‌تر این است که علاوه‌بر تحقیق در آثار معتبر، اطلاعات به‌دست‌آمده به‌صورت میدانی نیز مورد بررسی و راستی‌آزمایی قرار گرفته تا اطمینان حاصل شود که موقعیت استقرار قبایل مختلف و چگونگی پراکندگی آن‌ها با واقعیات مسلم تاریخی مطابقت داشته باشد؛ امری تحسین‌برانگیز که نقشۀ تهیه‌شده را تبدیل به منبعی قابل اعتماد و مرجعی معتبر و آکادمیک برای محققان و علاقه‌مندان این حوزه می‌کند.

این کاریکاتور-نقشه دربارۀ مداخله و حملۀ اخیر ایالات متحدۀ آمریکا به ونزوئلا منتشر شده است. همان‌طور که می‌دانیم، ونزوئلا ۲۵ درصد از ذخایر نفت دنیا را دارد. در این تصویر، آمریکا به‌صورت نمادین درحال مکیدن منابع نفتی ونزوئلا نشان داده شده، همان‌طور که انگیزهٔ اصلی و غایت مقصود این مداخله، کنترل و بهره‌برداری از منابع نفتی و گازی این کشور است و حاکی از نقش نفت در معادلات قدرت است.

در ۳ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ایالات متحدۀ آمریکا حملات هوایی گسترده‌ای را در شمال ونزوئلا، از جمله در پایتخت کاراکاس، با هدف قرار دادن تأسیسات و زیرساخت‌های راهبردی نظامی انجام داد. نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا، و همسرش سیلیا فلورس دستگیر و از کشور خارج شدند.

این عملیات که با نام «عملیات نیزهٔ جنوبی» یا «ارادهٔ مطلق» شناخته می‌شود، بزرگ‌ترین تشدید رویارویی میان واشنگتن و یک کشور آمریکای لاتین از زمان تهاجم به پاناما در سال ۱۹۸۹ به شمار می‌رود.

دولت کاراکاس حالت فوق‌العاده اعلام کرد و اقدامات آمریکا را «تجاوز امپریالیستی» توصیف نمود. جامعهٔ بین‌المللی نیز به‌شدت واکنش نشان داد. برخی کشورها این حملات را نقض حاکمیت دانستند و برخی دیگر بر ضرورت گفت‌وگو و احترام به حقوق بین‌الملل تأکید کردند.

البته این اولین بار نیست که آمریکا با حملات نظامی خود اقدام به مداخله در کشورهای لاتین می‌کند. تعدادی از این مداخلات در نقشۀ فوق مرور شده که همگی از ۱ تا ۳ بار و مربوط به بعد از جنگ جهانی دوم هستند.

در دوران باستان، امپراتوری روم بر سراسر مدیترانه و بخش بزرگی از اروپا، آسیای غربی و شمال آفریقا تسلط داشت. رومی‌ها بیشتر این سرزمین‌ها را در دورهٔ جمهوری فتح کردند و پس از به قدرت رسیدن اوکتاویان در سال ۲۷ پیش از میلاد، ادارهٔ آن به دست امپراتوران افتاد. در سال ۳۹۵ میلادی، امپراتوری بزرگ روم به دو بخش شرقی و غربی تقسیم شد. عمر امپراتوری روم غربی به یک قرن نرسید و در سال ۴۷۶ میلادی فروپاشید، درحالی‌که امپراتوری روم شرقی یا همان بیزانس تا زمان سقوط قسطنطنیه توسط سلطان محمد فاتح عثمانی در سال ۱۴۵۳ پابرجا ماند و بیش از هزار سال و نیم قرن عمر کرد. به‌طور کلی، مدت حیات امپراتوری روم از تأسیس جمهوری تا سقوط قسطنطنیه ۱۴۸۰ سال بود که البته فرازونشیب‌های خود را داشت و همان‌گونه که در نقشه می‌بینید تدریجا رو به زوال نهاد و نهایتاً برافتاد.

🎨راهنمای رنگ‌های نقشه
🟢 حمایت از حملۀ آمریکا
🔵 بی‌طرف
🔴 محکومیت حملۀ آمریکا
🔴🟢 محکومیت هم‌زمان حملۀ آمریکا و رژیم مادورو

🌎 حملۀ ایالات متحده به ونزوئلا موجی از واکنش‌های شدید جهانی را برانگیخت. در سراسر آمریکای لاتین، اروپا، آفریقا و بخش بزرگی از آسیا، بسیاری از دولت‌ها به‌طور علنی این حمله را محکوم کردند و آن را نقض آشکار حاکمیت ملی و حقوق بین‌الملل دانستند. درعین‌حال، بخش قابل توجهی از جامعۀ بین‌المللی تمایز روشنی قائل شد: محکوم کردن اقدام آمریکا به معنای دفاع از نیکلاس مادورو نیست. دولت او به‌طور گسترده نامشروع تلقی می‌شود و انتخابات برگزارشده در ونزوئلا به‌دلیل نبود شفافیت و عدالت و اپوزیسیون واقعی مورد انتقاد قرار گرفته‌اند. نتیجه، واکنشی دوگانه است؛ بیشتر کشورها هم‌زمان با رد مداخلۀ نظامی، از مشروعیت‌بخشی به حاکمیت مادورو نیز خودداری می‌کنند.