مهدی فاتحی

🎯 هوش مصنوعی و مرگ «مرجعیتِ» مترجم

🖊 آراز بارسقیان

🔸در عصر هوش مصنوعی، مرجعیتِ خیلی‌ها مُرده است، مترجم یکی از آن‌هاست. علت؟ شکسته‌شدن انحصار. هوش مصنوعی به‌عنوان یک مدل زبانی با اکثر زبان‌های دنیا آشنایی قابل اتکایی دارد. به‌علاوه قابلیت این را دارد که بتوانیم از قدرتِ تحلیل‌گری‌اش در بحث‌های زبانی استفاده کنیم. بله اشتباه دارد ولی از طرفی می‌تواند هر کلمه‌ای را از جنبه‌های مختلف بررسی کند، بافت‌های مختلف جمله را اعتبارسنجی کند، لحن، قدرت، فشارِ نثری و ضرب‌آهنگ کلمات را بفهمد و پژوهش‌های اساسی و جدی روی متن انجام دهد؛ می‌تواند برای ترجمه در تمام ژانرهای ادبی و غیرادبی آستین بالا بزند؛ و مثل هر موجودی شکست‌ها و پیروزهای خودش را دارد. اگر باهاش کلنجار بروی، شکست‌هایش اعتراف می‌کند (حتی اگر بار بعد هم تکرارشان کند) و بر پیروزی‌هایش غَره نمی‌شود.

🔹رنگ‌وروی ارزش افزوده‌ای که روزگاری در انحصارِ «مترجم‌» بود رفته است. از دست رفتن انحصار اشکال مختلفی دارد ولی یکی از مهم‌ترین عامل تمایزساز «انتخاب» است: انتخاب‌های ناشر، مدیر یک مجموعه، ویراستار و خودِ شخص مترجم. مخاطب می‌تواند نسبت به سلیقه‌ی خودش با قدرتِ عمل بیشتری ورود کند. کتاب‌هایی که خودش دوست دارد یا فکر می‌کند حقِ ترجمه‌اش به درستی اَدا نشده است، بازخوانی و بازترجمه کند. شکست انحصار مهم‌ترین عامل در ایجاد تَرَک در این «مرجعیت» برساخته‌ای است که به‌نوعی نقش تاریخی مترجم در فرهنگی ترجمه‌زده است. فروپاشی هر مرجعیتی حتماً رنج‌آور است، هم برای پیروانش، هم برای خودِ مرجع. این به معنای ازبین‌رفتن «مترجم» هست؟ هرگز.

🔸مترجم بوده و هست و (شاید) خواهد بود. او هست، می‌تواند انتخاب کند در نثرِ ترجمه‌ی یک رمانِ ژاپنی به‌جای واژه‌ی «قرار» بگذارد «دیت» و مسخره شود، می‌تواند انتخاب کند کجا صدای خودش را جای لحنِ انتخابیِ مولف یا هوش مصنوعی برای ترجمه بگذارد. اما باید آگاه باشد که دیگر صرفِ مترجم بودن برایش قدرت و وجه تمایز ایجاد نمی‌کند.

🔹ارزش افزوده یا به قول رفقا «مازاد»، دیگر نامِ «مترجم» پای یک اثر نیست. لااقل به‌شدتِ قبل، دیگر نیست. این نه به معنای نفی تاریخِ ترجمه و گذشتگان، نه به معنای تخطئه‌کردن فعالان امروزِ این حوزه است. بلکه شاید تازه مترجم به مدد هوش مصنوعی از آن جایگاه برساخته‌ی گُلِ سرسبدِ و نُقلِ مجلس، کنار گذاشته شود و تبدیل به یک موجود عادی شود. یعنی دیگر یگانه دارنده‌ی آن «قدرت معرفتیِ» خوانش متن اصلی و انتقالش به مخاطبی که توان خواندن متن مبدأ را ندارد، نیست. عمومیت هوش مصنوعی به معنای بالارفتن کیفیت ترجمه نیست، حتی به معنای صلاحیت ورود «همه» به فرایند کار نیست. ارزش افزوده نسبت مخاطب/مترجم با متنی است که انتخاب می‌کند و تصمیم می‌گیرد یک پاراگرافش را آن‌قدر با کمک هوش مصنوعی بالا پایین کند تا به نتیجه‌ی قابل‌قبول برسد.

🔸این به معنای تعطیلی کتاب‌فروشی، از دور خارج شدن تعداد زیادی ناشر، بیکاری بوک بلاگرها، تعطیلی جلساتِ فلان مترجم در فلان مؤسسه، بی‌مزه‌شدن مترجم‌های وِلو در شبکه‌های اجتماعی و کم‌حرف‌تر شدن کتاب‌فروش‌هایی نیست که همیشه پیشنهاد «ترجمه‌ی بهتر» از یک کتاب در آستین دارند. آن‌ها هم بودند و هستند و (شاید) خواهند بود. چیزی که قدرت (و حتی انحصار) را در دست آن‌ها کم‌رنگ می‌کند هوش مصنوعی نیست؛ هوش مصنوعی به علاوه‌ی وضعیت اقتصادی (به طور ویژه اقتصادِ نشر) است. این نیروی تاریخی، ترکیبِ قدرتمندِ تکنولوژی + اقتصاد است و ثابت کرده اِبایی برای ازبین‌بردن گونه‌های مختلف و جایگزینی گونه‌های «دیگر» ندارد. ناراحتی و مخالفت و حتی دلسوزی‌هایی که این طرف آن طرف دیده و شنیده می‌شود همیشه بوده و خواهد بود ولی راه پیش رو حرف دیگری دارد.

🔹آن مرجعیتِ مترجم جابه‌جا شده است؛ انحصارش از دستش خارج شده است و این واقعیت را باید پذیرفت. «مترجم بودن» دیگر به‌تنهایی حجت نیست. مرجعیت از فرد به «فرایند» رسیده است. فرایندی که باعث می‌شود «فرد» دقیق‌تر عمل کند، چون باید «تابِ بازخواستِ فرایندش» را داشته باشد. باید تا جا دارد جواب «چرا» بدهد. در این دنیا «مترجم یک کتاب بودن» پایانِ کار نیست، تازه شروع پرسشگری است.

📣 حداقلْ کلانشهر
🔗 @AtLeastLiterature

👎3❤2👍2

336 viewsMehdi Fatehi, 07:32