'.
جانم را برایت خواهم داد'
' تا پیش از خروس‌خوان صبح، سه بار مرا انکار خواهی کرد'
انجیل متی، باب بیست و ششم

پاسیون سن متیو باخ، داستان رنج است. رنج انسانی که هیچ کس درکش نکرد و‌حتی یاران نزدیکش به او وفادار نماندند. رنج مردی تنها از ناپایداری و بدعهدی که با درد و شکنجه بدن همراه شد. نوای غم‌انگیز این کار باخ هر انسان رنج دیده‌ای را به اندوه و فکر می‌کشاند.
همسرایان می‌خوانند: ' مصلوبش کنید.'و ساز بادی غم‌انگیز که فضا را پر می‌کند. قطعه سوم با نوای ویالون آلتو آغاز می‌شود با ناله‌های پطرس بر ناتوانی و شناخت از خود، انکار حقیقت، از خردکننده‌ترین نواهای موسیقی، نوای ناله‌های شبانه همه کسانی است که از ترس‌ حقیقت را انکار کردند: هراس از ناپایداری خود و دیگری.
مسیح در شام آخر از همه ناامید شد و تنها به مریم مجدلیه عشق ورزید. زنی که رحم‌اش از خون مسیح پر بود. رحم زنی که آن را در روایتی ' جام مقدس' پنداشته‌اند: holy grail
جامی که قرار بود آینده مسیح باشد و تشنگی حواریون را سیراب کند: مسیح به وفای به عهد زنان دلبسته بود آیا؟ جام مقدسش نامید؟
معنای holy grail تلاش برای به دست آوردن بهترین است.چیزی که بعد از آن از همه بی‌نیازی. قانون و‌ هدفی بی‌خدشه که برای همه انسان‌ها در هر مکان و زمانی قابل اجراست. اما آیا امکان‌پذیر است؟ آیا نمی‌گذرد؟ دوست داشتن و پیمان؟
در موضوع ژنتیک گفته شده که در دی ان ای انسان مجموعه ژن‌ها مثل جام مقدسی ثابت و استوارند و همه چیز از قبل تعیین شده و تا به ابد ماندگار است( رفتار و واکنش و اخلاقیات) اما تحقیقات نشان داده محیط بیرونی و گذشت زمان بر فعالیت و عدم فعالیت ژن‌ها تاثیر می‌گذارد. مثلا مجموعه ژن‌های خاموش و غیر کابردی در دی ان ای وجود دارد که بعد از تکامل خاموش و بی استفاده شده یا ژن‌هایی که تنها با تاثیرات بیرونی در زمان فعال می‌شود. به واقع هیچ قانون ثابت و غیرقابل تغییری( نسبت به زمان و مکان) چه فیزیکی و چه غیر، وجود ندارد و جام مقدس در وجود انسان هم از گزند روزگار در امان نخواهد بود.
آنچه که مسیح و‌دینداران نمی‌دانند همین تغییر و تاثیر محیط و گزند روزگارست. شاید مارکس بینش بهتری از جهان و تاریخ داشت که گفت: هر آنچه سخت و استوار است،حتی جام مقدس و وفای زنان و مردان، دود می‌شود و به هوا می‌رود. رنج و درد و تنهایی انسان را پایانی نیست و این نوا را باخ در پاسیون متیو نه برای یک انسان بلکه برای تمام انسان‌ها می‌سراید و ناله‌های پطرس درون هر یک از ما. نوای غمناکی از درون که گاه سر می‌زند و نمی‌دانیم از کجا و کی شروع شد.
#مهدی_فاتحی

دلم رمیدهٔ لولی‌وَشیست شورانگیز

دروغ‌وَعده و قَتّال‌وَضع و رنگ‌آمیز

فدایِ پیرهنِ چاکِ ماهرویان باد

هزار جامهٔ تقوی و خرقهٔ پرهیز

خیالِ خالِ تو با خود به خاک خواهم برد

که تا ز خالِ تو خاکم شود عَبیرآمیز

فرشته عشق نداند که چیست، ای ساقی

بِخواه جام و گلابی به خاکِ آدم ریز

پیاله بر کفنم بند، تا سحرگهِ حَشر

به مِی ز دل بِبَرَم هولِ روزِ رستاخیز

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی

که جز وِلایِ تواَم نیستْ هیچْ دست آویز

بیا که هاتفِ میخانه دوش با من گفت

که در مَقامِ رضا باش و از قَضا مَگریز

میانِ عاشق و معشوق هیچ حائل نیست

تو خود حجابِ خودی حافظ از میان برخیز

  درباره جهان ادبی ناتانیل هاثورن



دی اچ لارنس درباره ادبیات قرن نوزده معتقد است “ادبیات روسیه و آمریکا سرآمد آن دوره است و ادبیات اروپایی با فاصله زیاد از پی این شکوه و نویسندگان بزرگ آمریکایی و روسی می آید.” البته ادبیات قرن نوزده آمریکا با وجود کسانی مثل هاثورن و ملویل بر جهان ادبی تاثیر زیادی گذاشته است اما واقعا نمی توان از نویسندگانی مثل دیکنز،فلوبر و بالزاک هم به سادگی که لارنس  می گوید گذشت.اما این قضاوت لارنس بی دلیل نیست آنچه که او در ادبیات روسی و آمریکایی می بیند شکوهی است که آنها در ساختن جهان و انسانی جدید داشته اند و مضامین و موضوعاتی است که به آن پرداخته اند و هیچگاه کهنه نمی شود.
البته ادبیات آمریکایی و روسی تفاوت زیادی با یکدیگر دارد. فرق ادبیات روسی و آمریکایی در صراحت کلام و رئالیسم ادبی است. ادبیات آمریکایی برخلاف روسها که اصلا اعتقادی به تمثیل، استعاره و پوشیده گویی ندارند پر از نشانه و سمبل و تمثیل است. اما آنچه که این دو نوع ادبیات را به هم نزدیک می کند انتخاب مضامینی است که در تمام تاریخ بشر تا امروز دغدغه انسان بوده و  پیوندشان به مسیحیت،نقد مذهب، جهانشمولی مفاهیم و شخصیت پردازی بینظیر است.
ملویل در نهنگ سفید( که در زمان خودش مورد استقبال قرار نگرفت ودر قرن بیستم به ارزشهای او پی برده شد) رمانی تمثیلی نوشته از نهنگی(قدرت طبیعت) که با انسان در جنگ است داستانی که مثل داستانهای کتاب مقدس همیشه در حال بازخوانی و تعریفی جدید است. همینطور داستایفسکی که آثارش چنان به انسان و واقعیت وفادار مانده که با وجود اینکه شخصی احتمالا مذهبی بوده اما مفاهیمی که در ادبیات بنا نهاده سررشته انسان شناسی و نقد دین قرار گرفته است.
ملویل هاثورن را شکسپیر آمریکایی نام نهاده و به نظرم داستایفسکی حتما آثار او را خوانده و از آنها بهره برده است. نشانه ها و نزدیکی زیادی در خیلی از شخصیتهای داستایفسکی و مفاهیمی است که هاثورن به آن پرداخته، از جمله گناه و بازگشت آن(جنایت و مکافات تا برادران کارامازوف) و انسانی که در شکاف انسان حقیقی بودن، دین و  آگاهی در تضادی عمیق با خود  است.  
هاثورن با اینکه یک پیورتین مسیحی  متعهد بود اما به حقیقت انسان و تضادهایی که آگاهیش نسبت به تلاطمات درونش داشت وفادار بود. شخصیت های هاثورن همه درگیر گناهی بنیادین هستند که سرنوشت محکوم شان را می سازد.او هر چند که در دوره ادبیات رمانتیک می نوشت و آثارش گاه در سبک گوتیک دسته بندی می شود اما شخصیت هایی ماندگار داشت که بی پروا از خود و اندیشه های متناقض درون خود حرف می زدند.
در افسانه آدم و حوا آنچه باعث هبوط شد و گناه نخستین نام گرفت دست یازیدن به درخت دانش است. یعنی گناه نه زاده عمل این دو است بلکه زاده آگاهی از خود و تناقضات درون خود و به تماشا نشستن خود است. آنچه که آدم و حوا را گناهکار می کند نه عمل شان بعد از خوردن سیب که آگاهی به عمل شان است. آن دو قبل از این در دل تاریکی چشمی برای دیدن خود، جسم خود و آگاهی از اندیشه و شناخت از جهان نداشتند و با دانش نوری به این جهان ظلمات بیرون و درون شان افتاد که همه چیز زیر سوال رفت. آدم به جستجو و اندیشه پرداخت و از تناقض بین آنچه بدن و جسمش می خواست و ذهن، روان، روحش با آن در تضاد بود به رنج افتاد. این همان انسان آگاهی است که به خاطر گناه نخستین(آگاهی) در مسیحیت برای همیشه مستحق رنج شد.
در اکثر کارهای هاثورن این گناه،آگاهی،تضاد بین نیازهای جسم و جامعه و اندیشه اخلاقی مضمون اصلی کارهایش است. در داغ ننگ( که سیمین دانشور دهه ها پیش ترجمه کرده) و از کارهای مشهور و مهم اوست تا خانه هفت شیروانی و بقیه کارهای بلند و کوتاهش. داغ ننگ درباره زن متاهلی است که توسط کشیشی باردار شده و با خود در جنگ است. او که حاضر نمیشود شخصی که او را باردار کرده معرفی کند، به گناه خود واقف است اما انسان را زاده گناه می داند و گناه را بخشی از وجود و آگاهی انسان(داستایفسکی) .
جامعه و کلیسا او را با نشانی بر لباسش در شهر می گردانند و وادار به اعتراف به گناه در ملا عام می کنند. حتی با خواندن موضوع کلی رمان می فهمیم خود این موضوع و درگیری ذهنی و روانی این زن در خلوت و در درون جامعه چقدر پیشرو و چقدر انسان گرایانه و در عین حال رئالیسمی وحشتناک است(این رمان سال 1850 پیش از به تحریر درآمدن رمانهای داستایفسکی منتشر شده است) همینطور در خانه هفت شیروانی مردی که خانه ای را به زور و خون از روستایی غصب کرده است خودش به طرز اسرار آمیزی می میرد و آن خانه برای نسل های بعدش با حسی از گناه و مرگ درآمیخته است. رمان به روایت زنی از نوادگان او می پردازد که با دیگر عموزادگانش اختلاف دارد و شهری که آنها را نشسته بر خون و گناه می بینند.

شخصیت های این رمان از فیبی مهمان  تا هالدین شخصیت عکاس رمان اندیشه هایی انسان گرایانه و عقلگرا دارد (ایوان برادران کارامازوف) و کلیپفورد مردی پیر و بازنده عشق و حتی کودکی که مدام به دکان زن می آید و دایم بیسکویت کاکاسیاه یا حیوانات را می بلعد همه با ظرافت پرداخت شده­اند و دغدغه ها و تصاویری که هاثورن از وضعیت و افکار و جزئیات لباس و خانه شان می دهد به طرز غریبی به رمان در جستجوی پروست شبیه است.
هاثورن در ابتدا به خاطر داستان های کوتاهش معروف شد و خودش می گوید برای فروش و چاپ آثارش مچبور به نوشتن رمان شده است اما کمتر داستان های کوتاهی از او ترجمه شده است. در مجموعه داستان خاکسپاری راجر مالوین سه داستان از او منتشر شده است که در آنها نیز همین مفاهیم رمان همراه با استعارات و تمثیل بیان گردیده. داستان “خاکسپاری راجر ملویل” داستان پسری است که مردی را زخمی و درحال مرگ بعد از جنگ با سرخپوستها رها می کند و با دخترش ازدواج می کند و این احساس گناهی که با هیچ کس در میان نمی گذارد همه عمر همراهش است در نهایت همین استرس و گناه باعث می شود فرزندش را در همان جایی که پدربزرگش را رها کرده به کشتن دهد.
درباره داستایفسکی حرف و مقاله زیاد است اما نویسندگان باارزش و رمانهای با شکوه در ادبیات کم نیستند و خاستگاه بسیاری از شاهکارهای ادبی را می توان در نویسندگان قبل و قبلتر دید. داستایفسکی را شاید بتوان هاثورنی تکمیل یافته و پربار دانست و ملویل را نویسنده ای با شکوه چه در نهنگ سفید و چه در شاهکار کوتاهش “بارتلبی محرر” و بسیاری از مفاهیم مطرح شده در این نویسندگان را در نمایشنامه های شکسپیر سراغ گرفت اما برای این که بتوان حرفی امروزی زد و پا جای پای این نویسندگان گذاشت اولین گام خواندن و شناختن آنهاست.
هاثورن داستان نویسی است که هم از لحاظ تاریخی( به خصوص برای آمریکاییان) و هم از نظر فرهنگی پر اهمیت است و سرچشمه ای است که هنوز از آن بهره می برند( تمام آثار او به فیلم سریال و بازخوانی دوباره درآمده است) رمانی که در آن تصاویر، نور، سایه و شخصیت هایی که پرداخته زنده است . تقابل ذهن پاک،هوس رانی،پای بندی به اخلاقیات و مذهب چنان با ظرافت پرداخت شده که به این راحتی گردی از کهنگی بر آن نمی نشیند. اما حیف که ما ملت کتابخوانی نیستیم و از این سرچشمه های ادب و معرفت بهره نمی بریم.

مهدی فاتحی آبان 1400

درباره رمان و تحولات قرن بیستم:

قرن صد و چهل ساله بیستم

مهدی فاتحی

یادداشت #علی_صدر و معرفی کتاب ' عجیب‌تر از داستان' و نکته‌ای که نویسنده کتاب درباره آغاز و پایان قرن بیستم و تحولات رمان مطرح کرد باعث شد سری به یادداشت‌های قدیمی‌ام درباره ادبیات روس آمریکایی و فرانسه قرن نوزدهم بزنم. رئالیست روس، سمبلیک و برونگرای امریکا و ذهن‌گرای اروپا...: روح قرن نوزده را می‌توان در آنها دید. لارنس کتاب ارزشمند تحقیقی دارد به نام' درباره ادبیات کلاسیک آمریکا' : پو، ملویل، کوپر، ویتمن...او در این کتاب می‌‌گوید این متون تمام روح امریکاست: The Amrican whole soul
روح یا امرواقع انسان و تاریخ را می‌توان در ادبیات جستجو کرد و به قول رشدی در 'بچه‌های نیمه شب' انسان تنها حیوان اجتماعی نیست بلکه پدیده‌ای اجتماعی است که تاثیری دوطرفه دارد.
نقل قول هابزبام با عنوان قرن کوتاه بیستم بر اساس تحولات احتماعی تاریخی را می‌توان در ادبیات با عنوان قرن طولانی بیستم در نظر گرفت اما نه از داستایفسکی تا زیبالد بلکه به نظرم از گوگول۱۸۴۰ شروع می‌شود تا ۱۹۸۰ با رشدی پایان می‌یابد:
با پو و انسان‌های شکست‌خورده و خیالاتی‌اش و همزمان گوگول با 'یادداشت‌های یک دیوانه' درباره انسانی که به جنون رسیده( اساسا مرد زیرزمینی داستایفسکی دوباره نویسی آن است) و' شنل' که تمام ادبیات این قرن زیر این اورکت قرار می‌گیرد. انسان آرمان گرا و صنعتی‌زده قبل و بعد از جنگ جهانی را در اثار الیوت،لارنس و حلقه ادبی همراه و انسان سرکش را در سورئالیست‌ها، انسان تنها و پوچ بی‌خدا را در کامو و پروست و انسانی به دنبال خدایی دست‌ساز در بکت و بعد از آن کمدی انسانی را در الیاس کانتی و فریش و در نهایت سلمان رشدی در سال ۱۹۸۰ می‌توان دید: نویسنده‌ای که پایان انسان قرن بیستمی ترسیم می‌کند انسان مضحکه بی‌معنای جهان است و اسطوره و تاریخ را کمدی تلخ بی‌معنایی نشان‌ می‌دهد. از دهه هشتاد به بعد و با پایان شوروی و ارمان‌گرایی و اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، قرن بیست‌و‌یکم آغاز می‌شود قرنی که مشاهیرش رمان‌نویسان نیستند: قرن سرگرم کردن انسان و اعتیادش به دوپامین.
_به نظرم زیبالد را نمی‌توان انتها دانست او نویسنده‌ای است که نه به اندازه باشیوس سینگر تواناست و نه به اندازه فریش قصه‌گو، هر چند در اخرین اثرش سعی می‌کند رونویسی از این دو باشد_ آثار منتشر شده امروز نه اینکه کمتر از قرن گذشته باشد اما دیگر سرعت جهان چنان شتابان شده که نمی‌توان ایستاد و بر کتاب و نویسنده‌ای تمرکز کرد: هر کسی چند روزی مهلت اوست.
قرن صد و چهل ساله بیستم اما عصاره تجربه هزاران سال تاریخ بشریت است.

#مهدی_فاتحی

این اعتقاد که همه چیز رو به راه خواهد شد، هرگز نمی‌تواند ما را با جنایاتی که پیش‌تر رخ داده، آشتی دهد.
هورکهایمر

آدم‌ها برای همیشه نمی‌مانند یک جا در را باز می‌کنند و برای همیشه می‌روند.
به آنکه بودنت را قدر ندانست نبودنت را هدیه کن.
عکس: یواخیم مولر

.
کادانس : قطعه پایانی

رمان 'ملاقات در استانبول' پنجمین رمان و دهمین کتاب تالیفی من درباب و درباره ادبیات است. حاصل عمری چهل و اندی ساله که مثل آدم‌های زیرزمینی و اعصار گذشته بخش عمده آن به نوشتن و خواندن طی شد. چه مفید و چه نامفید برای انسان و جهان و تاریخ، چه ماندگار و چه دود شدنی، برای من سراسر لذت بود. نوشتن تنها امکان تبدیل رنج ناخواسته به لذت است.
فکر می‌کنم این کار را باید به عنوان کادانس رمان‌نویسی خودم بنامم. چرا که قطعه پایانی و انتهایی است. حالا که قرار است رمان‌های چاپ نشدنی‌ام در دسترس قرار گیرد دیگر آنانکه دوست دارند می‌توانند این موسیقی را از ابتدا تا پایان بخوانند:

' ملاقات در استانبول' حاصل پنح سال نوشتن، و تجربهء بیست سال قلم زدن، در کشوری است که نوشتن و به هنر زیستن، یک جنون تاریخی است. کشوری که تاریخش، مردمش و بختش رو به سیاهی است و آینده پیش رو را در گذشته با شکوهش می‌بیند و می‌خواهد.
این رمان پر از ارجاعاتی از اهل قلم است بی‌آنکه نامی برده باشم، پر از اشخاص حقیقی، پر از زشتی و لکه‌هایی است برخورنده، از جامعه امروز در تبعید در دو طرف مرز.
تصویر کدر هر انسانی که در وانفسای امروز جهان زیست می‌کند، تا چون آینه، چهره زشت و زیبای خود را ببیند و بر ارتکابات نویسنده‌‌اش لعن و نفرین کند.


دوشنبه ۱۷ مارچ
به همت نشر
@naakojaa

تینوش عزیز
@tinoush_nazmjou
که نگذاشتند قلم به زخم سانسور آلوده شود
در کتابفروشی ناکجا در پاریس، رونمایی از آخرین رمان مهدی فاتحی:
#ملاقات_در_استانبول

مشتاق دیدار دوستانی هستم که امکانی برای سیر در آفاق یا انفس دارند.

#مهدی_فاتحی