🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 174
🔸 در پیرامون زبان
2ـ گذشتهي ناديده : داشته. اين را نيز از معني خود بيرون بردهاند و بجاي «ميداشته» ميآورند. در اينجا هم بايد كوشيد و آن را بمعني درست خود فهميد و بكار برد. مثلاً : «من به سفر رفته بودم و چون بازگشتم خوشبختانه ميبينم برادرم توانگر شده و باغ بزرگي داشته» (مالك شده).
3ـ گذشتهي همارگي : داشتي. چون اين گونهی گذشته بيكبار فراموش گرديده كسي آن را نميشناسد. ولي از روي قاعده ما نياز بسيار بآن پيدا ميكنيم. ولي در اينجا نكتهاي هست كه بايد بازنمود ، و آن اينكه خود «داشتن» معني هميشگي و پيوستگي را در ريشهي خود ميدارد. ما چون ميگوييم : «فلان كس زن گرفت و پس از يك سال فرزند داشت» اگرچه «داشت» گذشتهي ساده است و از گذشتهي ساده همارگي فهميده نشود. ليكن آن معني همارگي را در ريشهي خود دارد. زيرا ما چون ميگوييم : «فرزند داشت» (داراي فرزند شد) پيداست كه آن فرزند هميشه هست. روشنتر بگويم : فرزند را يكباره كه كسي داشت هميشه هست. اين است در اين گونه جاها بايد بگذشتهي ساده بسنده كرد. ليكن گاهي نيز چنانست كه براي هميشه داشتن يكبارهي آن بس نيست و بچندين بار نياز هست. مثلاً كسي ميگويد : «فلان مرد باغ قشنگي خريده بود و با آنكه همسايگان هميشه كوشيدندي آن را از دست او بيرون آورند هيچگاه فريب آنان را نخوردي و باغ را از دست ندادي و سالها آن را داشتي».
در اينجا آن معني خواسته ميشود كه همواره بنگهداري باغ كوشيده و تو گويي داشتن آن پياپي شده است. در چنين جاهاست كه بايد گونهي همارگي را آورد.
🔸 در پیرامون زبان
2ـ گذشتهي ناديده : داشته. اين را نيز از معني خود بيرون بردهاند و بجاي «ميداشته» ميآورند. در اينجا هم بايد كوشيد و آن را بمعني درست خود فهميد و بكار برد. مثلاً : «من به سفر رفته بودم و چون بازگشتم خوشبختانه ميبينم برادرم توانگر شده و باغ بزرگي داشته» (مالك شده).
3ـ گذشتهي همارگي : داشتي. چون اين گونهی گذشته بيكبار فراموش گرديده كسي آن را نميشناسد. ولي از روي قاعده ما نياز بسيار بآن پيدا ميكنيم. ولي در اينجا نكتهاي هست كه بايد بازنمود ، و آن اينكه خود «داشتن» معني هميشگي و پيوستگي را در ريشهي خود ميدارد. ما چون ميگوييم : «فلان كس زن گرفت و پس از يك سال فرزند داشت» اگرچه «داشت» گذشتهي ساده است و از گذشتهي ساده همارگي فهميده نشود. ليكن آن معني همارگي را در ريشهي خود دارد. زيرا ما چون ميگوييم : «فرزند داشت» (داراي فرزند شد) پيداست كه آن فرزند هميشه هست. روشنتر بگويم : فرزند را يكباره كه كسي داشت هميشه هست. اين است در اين گونه جاها بايد بگذشتهي ساده بسنده كرد. ليكن گاهي نيز چنانست كه براي هميشه داشتن يكبارهي آن بس نيست و بچندين بار نياز هست. مثلاً كسي ميگويد : «فلان مرد باغ قشنگي خريده بود و با آنكه همسايگان هميشه كوشيدندي آن را از دست او بيرون آورند هيچگاه فريب آنان را نخوردي و باغ را از دست ندادي و سالها آن را داشتي».
در اينجا آن معني خواسته ميشود كه همواره بنگهداري باغ كوشيده و تو گويي داشتن آن پياپي شده است. در چنين جاهاست كه بايد گونهي همارگي را آورد.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی شصتویکم)
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش چهار از چهار)
🔸بدیها و زیانهای صوفیان بیشتر از آنست كه در این یك رشته گفتارها بگنجد.
اینان آتش بشرق زدهاند. علت بدبختی و درماندگی شرقیان را اگر چهار چیز بشماریم یكی از آنها صوفیگری است. یك گروه هوسمند آوازهدوستی در خانقاهها بیكار نشسته ، و نان از دست دیگران خورده پیاپی بافندگی كردهاند و دین و زندگانی و خوی و همه چیز را با اندیشههای كج و گمراه خود زهرآلود گردانیدهاند.
🔸یكی از بدیهای آنان گستاخی و بیباكیشان در دروغسازی بوده.
صوفیان بدو جهت بدروغ نیاز داشتهاند : نخست چون مدعی بودهاند ما از این خانقاهنشینی و ذكر و ریاضت مقامات میسپریم و بخدا میپیوندیم و اختیار جهان بدست ما میافتد ، در حالی كه از ریشه دروغ بوده و در آن خانقاه هرچه تیرهدرونتر میشدهاند ، به این دروغ خود با دروغسازیهای دیگری پر و بال دادهاند. در كتابهاشان پیاپی معجزات و كرامات است كه از پیران خود مینویسند.
دوم آنكه هر شیخی پنجاه یا صد تن یا بیشتر از درویشان را در خانقاهی گرد آورده و خود را ناگزیر میدیده كه شكم آنها را سیر گرداند ، و برای این كار راهی جز پول طلبیدن از پادشاهان و بزرگان و توانگران نبوده ، برای این كار نیز ناگزیر بودهاند دروغها بسازند و چشمهای توانگران را بترسانند.
اگر كتاب اسرار التوحید را بخوانید پیاپی داستانهاست كه مینویسد : «شیخ از میهنه بسرخس میشدی در هوا معلق میرفتی میان آسمان و زمین ولیكن جز ارباب بصیرت ندیدندی» ، «درمیان مجلس كه شیخ را سخن میرفت ... از زحمت زنان كودكی خُرد از بام از كنار مادر بیفتاد. شیخ ما را چشم بر وی افتاده گفت بگیرش. دو دست از هوا پدید آمد و آن كودك را بگرفت و بزمین نهاد» ، شیخ از فلان پادشاه پول خواست و او وعده داد ولی نپرداخت و پس از چندی شبانه سگان او را بدریدند ... سراسر آن كتاب از اینگونه داستانهاست. كتابهای تذكرةالاولیاء و نفحات جامی و صفوةالصفا نیز همین گونه است.
🔸آیا اینها راست است؟.. صوفیان چنین معجزاتی داشتهاند؟!.. اگر اینها راست است اكنون در زمان ما چند تنی از سران صوفی و از پیران ایشان در مراغه و شیراز و گناباد و تهران هستند ، یكی از اینان هم یك معجزهای یا كرامتی بنماید تا ما بدانیم آنچه از گذشتگانشان نوشتهاند راست بوده.
این شیوهی صوفیان بوده است كه هر داستانی كه رخ میداده با دروغ از آن استفاده مینمودهاند. مثلاً طغرل سلجوقی و برادرانش كه پس از جنگهای بسیار با سلطان مسعود غزنوی و با دیگران بپادشاهی رسیدهاند ما میبینیم در كتاب اسرارالتوحید داستانی هست كه شیخ ابوسعید آن پادشاهی را به ایشان داده.
در آخرهای زمان صفوی در پادشاهی شاهسلطانحسین با تحریك ملایان بصوفیها آزار میكردهاند ، و چون پس از سالیانی در نتیجهی سستی صدسالهی خاندان صفوی ، افغانان باسپهان دست یافته و آن خاندان را برانداختهاند صوفیان این را معجزهای برای خود گردانیدهاند. نادرشاه كه یك مرد كوشنده و كاردانی بوده و به مفتخوارانی همچون صوفیان رو نمیداده كشته شدن او را نیز نتیجهی نفرین خودشان شماردهاند. كریمخان چون معصومعلیشاه و نورعلیشاه را از شیراز بیرون كرده مردن او را نیز از تأثیر این پنداشتهاند.
بدینسان از هر حادثهای بسود خود استفاده كردهاند. ولی زشتتر از همه رفتاری است كه در حادثهی دلگداز مغول كردهاند. چنانكه یك بار هم گفتهایم یكی از علل زبونی ایرانیان در برابر مغول صوفیگری بوده (چنانكه ما این را در گفتارهای جداگانهای با دلیلهای مشروحتر خواهیم نوشت) . لیكن صوفیان بجای اینكه از آن پیشامد عبرت گیرند و بگناه خود پی برند از آن داستان نیز بسود خود استفاده نمودند. زیرا چون سلطانمحمد خوارزمشاه چند سال پیش از داستان مغول شیخ مجدالدین بغدادی را كه یكی از سران صوفی بود ، بگناه آنكه در نهان مادرش را بزنی خود آورده و با او درآمیخته بود كشت ، و سپس چون آن داستان دلگداز رخ داد و مغولان در ماوراءالنهر و ایران ملیونها خون بیگناهان ریختند ،
🔸صوفیان نامردانه فرصت یافته زبان شماتت باز كردند و چنین گفتند كه خدا مغولان را بخونخواهی شیخمجدالدین فرستاده ، و این را دستاویز دیگری برای ترسانیدن مردم و لخت كردن آنها گردانیدند.
نادانی را بنگرید : خدا خون مجدالدین بغدادی را گرفته از كه؟.. از زنان بیگناه و كودكان شیرخوار بخارا و سمرقند و خوارزم و مرو و نیشابور و بلخ و همدان. تو گویی خون مجدالدین را اینها ریخته بودهاند.
شگفتتر آنست كه در آن داستان مغول چند تن از سران صوفی از شیخ نجمالدین كبرا و شیخ عطار و دیگران كشته شدهاند ، و این درخور پرسشست كه چه شده خدا بخاطر یك مجدالدین كشته شده سراسر ایران را بخون كشیده و بخاطر این مشایخ زنده باری یك شهر را از كشتار آسوده نگه نداشته است؟!..
(پرچم روزانه شمارههای 196 ، 197 ، 198 و 199)
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش چهار از چهار)
🔸بدیها و زیانهای صوفیان بیشتر از آنست كه در این یك رشته گفتارها بگنجد.
اینان آتش بشرق زدهاند. علت بدبختی و درماندگی شرقیان را اگر چهار چیز بشماریم یكی از آنها صوفیگری است. یك گروه هوسمند آوازهدوستی در خانقاهها بیكار نشسته ، و نان از دست دیگران خورده پیاپی بافندگی كردهاند و دین و زندگانی و خوی و همه چیز را با اندیشههای كج و گمراه خود زهرآلود گردانیدهاند.
🔸یكی از بدیهای آنان گستاخی و بیباكیشان در دروغسازی بوده.
صوفیان بدو جهت بدروغ نیاز داشتهاند : نخست چون مدعی بودهاند ما از این خانقاهنشینی و ذكر و ریاضت مقامات میسپریم و بخدا میپیوندیم و اختیار جهان بدست ما میافتد ، در حالی كه از ریشه دروغ بوده و در آن خانقاه هرچه تیرهدرونتر میشدهاند ، به این دروغ خود با دروغسازیهای دیگری پر و بال دادهاند. در كتابهاشان پیاپی معجزات و كرامات است كه از پیران خود مینویسند.
دوم آنكه هر شیخی پنجاه یا صد تن یا بیشتر از درویشان را در خانقاهی گرد آورده و خود را ناگزیر میدیده كه شكم آنها را سیر گرداند ، و برای این كار راهی جز پول طلبیدن از پادشاهان و بزرگان و توانگران نبوده ، برای این كار نیز ناگزیر بودهاند دروغها بسازند و چشمهای توانگران را بترسانند.
اگر كتاب اسرار التوحید را بخوانید پیاپی داستانهاست كه مینویسد : «شیخ از میهنه بسرخس میشدی در هوا معلق میرفتی میان آسمان و زمین ولیكن جز ارباب بصیرت ندیدندی» ، «درمیان مجلس كه شیخ را سخن میرفت ... از زحمت زنان كودكی خُرد از بام از كنار مادر بیفتاد. شیخ ما را چشم بر وی افتاده گفت بگیرش. دو دست از هوا پدید آمد و آن كودك را بگرفت و بزمین نهاد» ، شیخ از فلان پادشاه پول خواست و او وعده داد ولی نپرداخت و پس از چندی شبانه سگان او را بدریدند ... سراسر آن كتاب از اینگونه داستانهاست. كتابهای تذكرةالاولیاء و نفحات جامی و صفوةالصفا نیز همین گونه است.
🔸آیا اینها راست است؟.. صوفیان چنین معجزاتی داشتهاند؟!.. اگر اینها راست است اكنون در زمان ما چند تنی از سران صوفی و از پیران ایشان در مراغه و شیراز و گناباد و تهران هستند ، یكی از اینان هم یك معجزهای یا كرامتی بنماید تا ما بدانیم آنچه از گذشتگانشان نوشتهاند راست بوده.
این شیوهی صوفیان بوده است كه هر داستانی كه رخ میداده با دروغ از آن استفاده مینمودهاند. مثلاً طغرل سلجوقی و برادرانش كه پس از جنگهای بسیار با سلطان مسعود غزنوی و با دیگران بپادشاهی رسیدهاند ما میبینیم در كتاب اسرارالتوحید داستانی هست كه شیخ ابوسعید آن پادشاهی را به ایشان داده.
در آخرهای زمان صفوی در پادشاهی شاهسلطانحسین با تحریك ملایان بصوفیها آزار میكردهاند ، و چون پس از سالیانی در نتیجهی سستی صدسالهی خاندان صفوی ، افغانان باسپهان دست یافته و آن خاندان را برانداختهاند صوفیان این را معجزهای برای خود گردانیدهاند. نادرشاه كه یك مرد كوشنده و كاردانی بوده و به مفتخوارانی همچون صوفیان رو نمیداده كشته شدن او را نیز نتیجهی نفرین خودشان شماردهاند. كریمخان چون معصومعلیشاه و نورعلیشاه را از شیراز بیرون كرده مردن او را نیز از تأثیر این پنداشتهاند.
بدینسان از هر حادثهای بسود خود استفاده كردهاند. ولی زشتتر از همه رفتاری است كه در حادثهی دلگداز مغول كردهاند. چنانكه یك بار هم گفتهایم یكی از علل زبونی ایرانیان در برابر مغول صوفیگری بوده (چنانكه ما این را در گفتارهای جداگانهای با دلیلهای مشروحتر خواهیم نوشت) . لیكن صوفیان بجای اینكه از آن پیشامد عبرت گیرند و بگناه خود پی برند از آن داستان نیز بسود خود استفاده نمودند. زیرا چون سلطانمحمد خوارزمشاه چند سال پیش از داستان مغول شیخ مجدالدین بغدادی را كه یكی از سران صوفی بود ، بگناه آنكه در نهان مادرش را بزنی خود آورده و با او درآمیخته بود كشت ، و سپس چون آن داستان دلگداز رخ داد و مغولان در ماوراءالنهر و ایران ملیونها خون بیگناهان ریختند ،
🔸صوفیان نامردانه فرصت یافته زبان شماتت باز كردند و چنین گفتند كه خدا مغولان را بخونخواهی شیخمجدالدین فرستاده ، و این را دستاویز دیگری برای ترسانیدن مردم و لخت كردن آنها گردانیدند.
نادانی را بنگرید : خدا خون مجدالدین بغدادی را گرفته از كه؟.. از زنان بیگناه و كودكان شیرخوار بخارا و سمرقند و خوارزم و مرو و نیشابور و بلخ و همدان. تو گویی خون مجدالدین را اینها ریخته بودهاند.
شگفتتر آنست كه در آن داستان مغول چند تن از سران صوفی از شیخ نجمالدین كبرا و شیخ عطار و دیگران كشته شدهاند ، و این درخور پرسشست كه چه شده خدا بخاطر یك مجدالدین كشته شده سراسر ایران را بخون كشیده و بخاطر این مشایخ زنده باری یك شهر را از كشتار آسوده نگه نداشته است؟!..
(پرچم روزانه شمارههای 196 ، 197 ، 198 و 199)
کتابهایی که مارگارت اسمیث شرقشناس انگلیسی نوشته.
یکی از آنها را ترجمانهای ایرانی به فارسی به مردم این کشور ارمغان گردانیدهاند.
یکی از آنها را ترجمانهای ایرانی به فارسی به مردم این کشور ارمغان گردانیدهاند.
هانری کُربن و میوهی رنجهایی که برای زنده گردانیدن صوفیگری و ادبیات دورهی مغول کشیده.