🔶 زندگانی من
🔸 8ـ دوستانی که در مدرسه پیدا کردم
در مدرسهی طالبیه یک دوست نیکی پیدا کردم. جوانی میبود با رخت بازرگانان ، با چشم و ابروی سیاه و دماغ کشیده بنام شیخ حسن حدّاد. همان روزهای نخست با وی دوست گردیدم و در میانه مهر بسیاری پدید آمد. خانوادهی حدّاد در تبریز بنام است و کسان هنرمند و بازرگان میباشند. شیخ حسن از برادران جدا گردیده در مدرسه بدرس پرداخته بود ، و چون با من دوستی یافت روزها باهم در مسجد نشسته از این کتاب و از آن کتاب بگفتگو (بگفتهی طلبهها : بمباحثه) میپرداختیمی. ناهار را باهم خورده باهم از مدرسه بیرون آمدیمی.
دوستی این جوان که در سال هم بزرگتر میبود برای من از هر باره بجا افتاد. پس از سی و اند سال هنوز لذت آن روزها از یاد من نرفته. حدّاد از برادرانش ماهانه گرفتی. بارها رخ دادی که ماهانه را که گرفته بودی آوردی و بجلو من گزاردی که «هرچه لازم داری بردار» ، و من نیز هر زمان پول میداشتم همان رفتار را میکردم. بارها رخ دادی که هنگام غروب که بازگشتیمی او راه خود را دور گردانیده تا نزدیکیهای کوی ما آمدی و فردا نیز من به همان کار برخاستمی. پس از زمانی دو جوان ستودهی دیگری بما پیوست : یکی آقا میرمهدی که از یک خاندان بازرگانی میبود و با دستور پدرش بدرس میپرداخت. دیگری آقا میرجواد که از یک خاندان کمچیز ولی آبرومندی میبود.
چهار تن باهم دوستی و برادری پیدا کرده باهم مینشستیمی و از کتابها بگفتگو برخاستیمی. گاهی نیز بلندپروازی نموده بکتابهایی که هنوز نمیبایست پردازیم میپرداختیمی. مثلاً قصیدهی سید حِمْیَری را که در کتابهای شیعی بسیار شناخته است و جداگانه نیز با شرحی بچاپ رسیده بگفتگو گزاردیمی :
لَاُمِّ عمروٍ باللّوی مربَعُ طامسةٌ اعلامُها بُلقَعُ
با آنکه تازه بعربی پرداخته و بسیار زود میبود که این شعرها را بفهمیم. همچنین «تبصرهی علامه» که در فقه است باهم خواندیمی. در حالی که هنوز به فقه نپرداخته آگاهی کمی نیز از آن نمیداشتیم.
روزهای خوشی را بسر میبردیم. در اندکزمانی این باهَمادِ (1) چهار تنی ما شناخته گردید و هوش و فهم و کوشش ما بزبانها افتاد. طلبهها برخی با دیدهی رشک مینگریستند و نگاههای خشمآلود میکردند. برخی خشنودی نموده زبان بآفرین میگشادند.
کسانی که دیدهاند میدانند طلبهها چون بگفتگو نشستندی کم رخ دادی که باهم نَچَخَند (2) و آواز بلند نکنند و همدیگر را نرنجانند ، و بسیار رخ دادی که بر سر گفتههای سیبویه و اَخفَش کتاب بسر هم کوبند. ولی درمیان ما هیچگاه چَخِش نرفتی. هرگز آوازی برنخاستی. دوسخنیها همه با خوشرویی و لبخند پایان یافتی. شادروان حدّاد کسی میبود که بروی سخن خود ایستادگی نمودی و تا توانستی شکست بخود راه ندادی. با اینحال هیچگاه کار را برنجش نرسانیدی. در جایی که درماندی با شوخیها از آن بیرون آمدی.
گاهی باهم بگردش رفتیمی. باغی میبود بنام «باغ میرزایوسفآقا» که گردشگاه میبود. ما کتابها را برداشته و بآنجا رفته درمیان سبزهها و گلها بگفتگو پرداختیمی ، نکتهسنجیها کردیمی ، جملههای عربی از درست و نادرست ساختیمی.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ باهَماد (باهم + اد)= دستهای باهمند : حزب ، جمع ، جمعیت
2ـ چَخیدن (همچون پریدن) = مجادله کردن ، در گفتگو بدلیل گردن نگزاردن ؛ چخش (همچون پرش) = مجادله
🔸 8ـ دوستانی که در مدرسه پیدا کردم
در مدرسهی طالبیه یک دوست نیکی پیدا کردم. جوانی میبود با رخت بازرگانان ، با چشم و ابروی سیاه و دماغ کشیده بنام شیخ حسن حدّاد. همان روزهای نخست با وی دوست گردیدم و در میانه مهر بسیاری پدید آمد. خانوادهی حدّاد در تبریز بنام است و کسان هنرمند و بازرگان میباشند. شیخ حسن از برادران جدا گردیده در مدرسه بدرس پرداخته بود ، و چون با من دوستی یافت روزها باهم در مسجد نشسته از این کتاب و از آن کتاب بگفتگو (بگفتهی طلبهها : بمباحثه) میپرداختیمی. ناهار را باهم خورده باهم از مدرسه بیرون آمدیمی.
دوستی این جوان که در سال هم بزرگتر میبود برای من از هر باره بجا افتاد. پس از سی و اند سال هنوز لذت آن روزها از یاد من نرفته. حدّاد از برادرانش ماهانه گرفتی. بارها رخ دادی که ماهانه را که گرفته بودی آوردی و بجلو من گزاردی که «هرچه لازم داری بردار» ، و من نیز هر زمان پول میداشتم همان رفتار را میکردم. بارها رخ دادی که هنگام غروب که بازگشتیمی او راه خود را دور گردانیده تا نزدیکیهای کوی ما آمدی و فردا نیز من به همان کار برخاستمی. پس از زمانی دو جوان ستودهی دیگری بما پیوست : یکی آقا میرمهدی که از یک خاندان بازرگانی میبود و با دستور پدرش بدرس میپرداخت. دیگری آقا میرجواد که از یک خاندان کمچیز ولی آبرومندی میبود.
چهار تن باهم دوستی و برادری پیدا کرده باهم مینشستیمی و از کتابها بگفتگو برخاستیمی. گاهی نیز بلندپروازی نموده بکتابهایی که هنوز نمیبایست پردازیم میپرداختیمی. مثلاً قصیدهی سید حِمْیَری را که در کتابهای شیعی بسیار شناخته است و جداگانه نیز با شرحی بچاپ رسیده بگفتگو گزاردیمی :
لَاُمِّ عمروٍ باللّوی مربَعُ طامسةٌ اعلامُها بُلقَعُ
با آنکه تازه بعربی پرداخته و بسیار زود میبود که این شعرها را بفهمیم. همچنین «تبصرهی علامه» که در فقه است باهم خواندیمی. در حالی که هنوز به فقه نپرداخته آگاهی کمی نیز از آن نمیداشتیم.
روزهای خوشی را بسر میبردیم. در اندکزمانی این باهَمادِ (1) چهار تنی ما شناخته گردید و هوش و فهم و کوشش ما بزبانها افتاد. طلبهها برخی با دیدهی رشک مینگریستند و نگاههای خشمآلود میکردند. برخی خشنودی نموده زبان بآفرین میگشادند.
کسانی که دیدهاند میدانند طلبهها چون بگفتگو نشستندی کم رخ دادی که باهم نَچَخَند (2) و آواز بلند نکنند و همدیگر را نرنجانند ، و بسیار رخ دادی که بر سر گفتههای سیبویه و اَخفَش کتاب بسر هم کوبند. ولی درمیان ما هیچگاه چَخِش نرفتی. هرگز آوازی برنخاستی. دوسخنیها همه با خوشرویی و لبخند پایان یافتی. شادروان حدّاد کسی میبود که بروی سخن خود ایستادگی نمودی و تا توانستی شکست بخود راه ندادی. با اینحال هیچگاه کار را برنجش نرسانیدی. در جایی که درماندی با شوخیها از آن بیرون آمدی.
گاهی باهم بگردش رفتیمی. باغی میبود بنام «باغ میرزایوسفآقا» که گردشگاه میبود. ما کتابها را برداشته و بآنجا رفته درمیان سبزهها و گلها بگفتگو پرداختیمی ، نکتهسنجیها کردیمی ، جملههای عربی از درست و نادرست ساختیمی.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ باهَماد (باهم + اد)= دستهای باهمند : حزب ، جمع ، جمعیت
2ـ چَخیدن (همچون پریدن) = مجادله کردن ، در گفتگو بدلیل گردن نگزاردن ؛ چخش (همچون پرش) = مجادله
riweye badbaxtihã 7.pdf
315.8 KB
«ریشهی بدبختیها 7» عنوان بیستمین دسته از گفتارهای پرچم روزانه است که در این فایل یکجا گرد آوردهایم.
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 179
🔸 در پیرامون زبان
2ـ ديگري از آلودگيهاي فارسي اينست كه كلمههايي كه بهم نزديكست باهم آميخته و معنيها تاريكي گرفته و امروز صدها كلمه توان پيدا كرد كه گويندگان معني درست آن و جاي بكار بردنش را نميدانند. اين خود زمينهي بزرگيست و من چون در اينجا ميدان نميدارم چند مثالي را ياد كرده بآنها بسنده مينمايم :
اگر ، هرگاه ، چون : اين سه كلمه نزديك بهم ميباشد ولي هر كدام جاي ديگري و معناي ديگري دارد كه بايد جز در آنجا و آن معني بكار نرود :
«اگر» براي شرط است و در جايي آورده شود كه رو دادن يك كار بگمان (مشكوك فيه) باشد. چنانكه بگويند : «اگر ميهمان آمد در برويش باز كنيد» (بايد اين را هنگامي گويند كه آمدن ميهمان بيگمان نباشد)
«هرگاه» براي زمانست و در جايي آورده شود كه رو دادن يك كار بيگمان باشد ولي زمان آن دانسته نباشد. چنانكه گويند : «من بسفر ميروم و كاغذ نوشته و از شما پول خواهم خواست و هرگاه كاغذم رسيد درزمان پول فرستيد».
«چون» نيز براي زمانست ولي در جايي آورده شود كه هم كار بيگمان و هم زمان آن دانسته باشد. چنانكه گويند : «چون آفتاب درآمد زود براه افتيد».
اين معنيهاي درست آنهاست. ولي اكنون كمتر جدايي ميانهي آنها ميگزارند ، و اگر نيك سنجيد در بيشتر جاها «هرگاه» را بجاي «اگر» بكار ميبرند. مثلاً پزشك بيكي ميگويد : «هرگاه سرما خوردي فلان دارو را بنوش» و يا مردي بخانوادهاش ميگويد : «هرگاه من نيامدم شما ناهار را بخوريد» ، يا پدر به پسري ميسپارد : «هرگاه كسي تو را زد تو هم او را بزن».
🔸 در پیرامون زبان
2ـ ديگري از آلودگيهاي فارسي اينست كه كلمههايي كه بهم نزديكست باهم آميخته و معنيها تاريكي گرفته و امروز صدها كلمه توان پيدا كرد كه گويندگان معني درست آن و جاي بكار بردنش را نميدانند. اين خود زمينهي بزرگيست و من چون در اينجا ميدان نميدارم چند مثالي را ياد كرده بآنها بسنده مينمايم :
اگر ، هرگاه ، چون : اين سه كلمه نزديك بهم ميباشد ولي هر كدام جاي ديگري و معناي ديگري دارد كه بايد جز در آنجا و آن معني بكار نرود :
«اگر» براي شرط است و در جايي آورده شود كه رو دادن يك كار بگمان (مشكوك فيه) باشد. چنانكه بگويند : «اگر ميهمان آمد در برويش باز كنيد» (بايد اين را هنگامي گويند كه آمدن ميهمان بيگمان نباشد)
«هرگاه» براي زمانست و در جايي آورده شود كه رو دادن يك كار بيگمان باشد ولي زمان آن دانسته نباشد. چنانكه گويند : «من بسفر ميروم و كاغذ نوشته و از شما پول خواهم خواست و هرگاه كاغذم رسيد درزمان پول فرستيد».
«چون» نيز براي زمانست ولي در جايي آورده شود كه هم كار بيگمان و هم زمان آن دانسته باشد. چنانكه گويند : «چون آفتاب درآمد زود براه افتيد».
اين معنيهاي درست آنهاست. ولي اكنون كمتر جدايي ميانهي آنها ميگزارند ، و اگر نيك سنجيد در بيشتر جاها «هرگاه» را بجاي «اگر» بكار ميبرند. مثلاً پزشك بيكي ميگويد : «هرگاه سرما خوردي فلان دارو را بنوش» و يا مردي بخانوادهاش ميگويد : «هرگاه من نيامدم شما ناهار را بخوريد» ، يا پدر به پسري ميسپارد : «هرگاه كسي تو را زد تو هم او را بزن».
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی شصتوهفتم)
🔶 پاسخ یکی از هواداران صوفیگری (بخش یک از دو)
چندی پیش در روزنامهی پرچم مقالهای راجع بذم صوفیان و درویشان دیدم كه نام بعضی از بزرگان تصوف هم در آن تصریح شده بود و سبب شگفتی اینجانب گردید كه چگونه دانشمندی مانند شما راضی میشوند در روزنامهای كه بنام ایشان منتشر میشود توهینها و نسبتهایی كه مبتنی بر غرض و عدم تحقیق و غور میباشد به بعضی اشخاص داده شود از اینرو لازم دانستم بدین وسیله تذكر دهم كه درمیان تمام سلاسل و فرقهها بلكه احزاب مختلف سیاسی و اجتماعی كسانی یافت میشوند كه اعمال و عقایدی را برخلاف اصول مرام خود دارا میباشند و اگر بخواهیم رویهی آنان را با اصول مرام مذهبی یا حزبی آنان تطبیق كنیم میبینیم بكلی با یكدیگر مباین است و البته در هر مورد برای تشخیص صحت و سقم یك مذهب باید باصل مرام مراجعه كرد نه برویهی اشخاص و مقید بنام و لفظ نباید بود بنابراین مقدمه برای تشخیص صحت و سقم مرام مذهبی تصوف بایستی باساس آن كه دستورات بزرگان حقیقی آن است مراجعه نمود اینكه بعضی قلندران بكلاشی و گدایی و تنبلی و چرس و بنگ و كثافتمآبی عادت كرده و برای جامعه مضر میباشند دلیل این نیست كه اساس مذهب تصوف باطل و مضر است چه تصوف دو جنبه قائل است یكی مادّی و دیگری معنوی و برای هر یك از این دو جنبه وظایفی معین نموده و مطابق دستور مولای درویشان علیابنابیطالب كه فرماید :
«بكوش برای دنیای خود چنانكه گویی همیشه زنده خواهی بود و بكوش برای آخرت خود چنانكه گویی فردا خواهی مرد» رعایت جنبهی ظاهر و باطن را نموده و از تنبلی و بیكاری و گدایی نهی اكید كردهاند و تریاك و چرس و بنگ را كه زایلكنندهی صفات انسانیت میباشد حرام دانستهاند. سلاسل مختلفی كه برخلاف وظایف تصوف رفتار میكنند یا قلندرصورتانی كه روش آنان با سیرت درویشی بكلی مباینت دارد بدنامكنندهی نكونامی چند میباشد چنانكه درمیان علماء نیز كسانی یافت میشوند كه برخلاف وظایف اجتماعی خود رفتار نموده و جامعهی روحانیت را لكهدار و ننگین میكنند. همچنین درمیان مأمورین دولت یا قضات و وكلاء یا روزنامهنویسان ممكن است كسانی یافت شوند كه بوظایف وجدانی یا اجتماعی خود رفتار نكرده و بدنامی ایجاد كنند و البته روش آنان مدرك برای تمام افراد یا اساس آن نمیشود. در تصوف نیز چنین است وگرنه اصل و اساس تصوف همانطور كه در رعایت اصول روحی و اخلاقی بحد اكمل كوشیده برای قوانین اجتماعی نیز دستورات جامعی اعطاء نموده و بلكه در بعض دورهها امتحان خوبی هم داده است چنانكه استقلال سیاسی ایران و همچنین استقلال مذهب تشیع و بیرون آمدن از زیر نفوذ خلفای عثمانی رهین فداكاریهای صوفیان صفوتنشان و كوشش سلاطین صفویه میباشد. برای مزید اطلاع شما از دستورات تصوف یك نسخه كتاب پند صالح تقدیم گردید متمنی است آن را بدقت مطالعه فرموده و اگر باز هم احتیاج پیدا كرد تحقیقات كاملتری از مطلعین در این باب نموده تا مطلب واضح گردد. متمنی است پاسخ این نامه و رسید كتاب را مرقوم فرموده و در صورتی كه مقتضی دانستید عین نامه را در روزنامه چاپ كنند.
مدیر كتابخانهی سلطانی بیدخت اسماعیل ضیائی
🔸پرچم : ببینید در برابر ایراد ما به چه پاسخی میپردازند. یك دسته برخیزند و مردم را بگمراهیهای بزرگی دعوت كنند و ما چون ایراد گرفته گمراهیهای آنها را نشان دهیم بگویند ببزرگان توهین شده ، و گله كنند كه چرا ما راضی بچنان توهینی شدهایم. تو گویی ما بصوفیان دشنام دادهایم یا دروغی بستهایم.
ایشان میگویند «باید باصل مرام مراجعه كرد» و فراموش میكنند كه من آنچه دربارهی صوفیان نوشتم از كتابهای بزرگان ایشانست. اصل مرام صوفیگری را هر بافهمی میداند :
1) وحدت وجود كه یك پندار بیپا و بیمعنایی است 2) كوشش برای رسیدن بخدا كه آرزوی بسیار خامیست 3) ذكرهای خفی و جلی كه جز تباه كردن عمر معنی ندارد 4) بیكاری و خانقاهنشینی و رقص و سماع و بالاخره مفتخواری و بلكه گدایی كه ننگهای بزرگی است.
اینها چیزهایی است كه كتابهای صوفیان پر از آنهاست. شیخ ابوسعید ابوالخیر كه یكی از بزرگان این دسته است آشكاره میگوید كه خود مدتی بگدایی پرداخته است و
🔸كتاب او دلالت آشكار دارد كه ابوسعید مریدان خود را بگدایی میفرستاده و پرداختن به یك كار و پیشهای را ممنوع گردانیده بوده.
آری شاهنعمتالله و شیخصفی بمریدان خود اجازهی كار و پیشه دادهاند (میگویم : اجازه ، نمیگویم : دستور) و ما این را میدانیم ولی این جلو ایرادهای ما را نخواهد گرفت زیرا ایراد ما تنها این یكی نبوده.
🔶 پاسخ یکی از هواداران صوفیگری (بخش یک از دو)
چندی پیش در روزنامهی پرچم مقالهای راجع بذم صوفیان و درویشان دیدم كه نام بعضی از بزرگان تصوف هم در آن تصریح شده بود و سبب شگفتی اینجانب گردید كه چگونه دانشمندی مانند شما راضی میشوند در روزنامهای كه بنام ایشان منتشر میشود توهینها و نسبتهایی كه مبتنی بر غرض و عدم تحقیق و غور میباشد به بعضی اشخاص داده شود از اینرو لازم دانستم بدین وسیله تذكر دهم كه درمیان تمام سلاسل و فرقهها بلكه احزاب مختلف سیاسی و اجتماعی كسانی یافت میشوند كه اعمال و عقایدی را برخلاف اصول مرام خود دارا میباشند و اگر بخواهیم رویهی آنان را با اصول مرام مذهبی یا حزبی آنان تطبیق كنیم میبینیم بكلی با یكدیگر مباین است و البته در هر مورد برای تشخیص صحت و سقم یك مذهب باید باصل مرام مراجعه كرد نه برویهی اشخاص و مقید بنام و لفظ نباید بود بنابراین مقدمه برای تشخیص صحت و سقم مرام مذهبی تصوف بایستی باساس آن كه دستورات بزرگان حقیقی آن است مراجعه نمود اینكه بعضی قلندران بكلاشی و گدایی و تنبلی و چرس و بنگ و كثافتمآبی عادت كرده و برای جامعه مضر میباشند دلیل این نیست كه اساس مذهب تصوف باطل و مضر است چه تصوف دو جنبه قائل است یكی مادّی و دیگری معنوی و برای هر یك از این دو جنبه وظایفی معین نموده و مطابق دستور مولای درویشان علیابنابیطالب كه فرماید :
«بكوش برای دنیای خود چنانكه گویی همیشه زنده خواهی بود و بكوش برای آخرت خود چنانكه گویی فردا خواهی مرد» رعایت جنبهی ظاهر و باطن را نموده و از تنبلی و بیكاری و گدایی نهی اكید كردهاند و تریاك و چرس و بنگ را كه زایلكنندهی صفات انسانیت میباشد حرام دانستهاند. سلاسل مختلفی كه برخلاف وظایف تصوف رفتار میكنند یا قلندرصورتانی كه روش آنان با سیرت درویشی بكلی مباینت دارد بدنامكنندهی نكونامی چند میباشد چنانكه درمیان علماء نیز كسانی یافت میشوند كه برخلاف وظایف اجتماعی خود رفتار نموده و جامعهی روحانیت را لكهدار و ننگین میكنند. همچنین درمیان مأمورین دولت یا قضات و وكلاء یا روزنامهنویسان ممكن است كسانی یافت شوند كه بوظایف وجدانی یا اجتماعی خود رفتار نكرده و بدنامی ایجاد كنند و البته روش آنان مدرك برای تمام افراد یا اساس آن نمیشود. در تصوف نیز چنین است وگرنه اصل و اساس تصوف همانطور كه در رعایت اصول روحی و اخلاقی بحد اكمل كوشیده برای قوانین اجتماعی نیز دستورات جامعی اعطاء نموده و بلكه در بعض دورهها امتحان خوبی هم داده است چنانكه استقلال سیاسی ایران و همچنین استقلال مذهب تشیع و بیرون آمدن از زیر نفوذ خلفای عثمانی رهین فداكاریهای صوفیان صفوتنشان و كوشش سلاطین صفویه میباشد. برای مزید اطلاع شما از دستورات تصوف یك نسخه كتاب پند صالح تقدیم گردید متمنی است آن را بدقت مطالعه فرموده و اگر باز هم احتیاج پیدا كرد تحقیقات كاملتری از مطلعین در این باب نموده تا مطلب واضح گردد. متمنی است پاسخ این نامه و رسید كتاب را مرقوم فرموده و در صورتی كه مقتضی دانستید عین نامه را در روزنامه چاپ كنند.
مدیر كتابخانهی سلطانی بیدخت اسماعیل ضیائی
🔸پرچم : ببینید در برابر ایراد ما به چه پاسخی میپردازند. یك دسته برخیزند و مردم را بگمراهیهای بزرگی دعوت كنند و ما چون ایراد گرفته گمراهیهای آنها را نشان دهیم بگویند ببزرگان توهین شده ، و گله كنند كه چرا ما راضی بچنان توهینی شدهایم. تو گویی ما بصوفیان دشنام دادهایم یا دروغی بستهایم.
ایشان میگویند «باید باصل مرام مراجعه كرد» و فراموش میكنند كه من آنچه دربارهی صوفیان نوشتم از كتابهای بزرگان ایشانست. اصل مرام صوفیگری را هر بافهمی میداند :
1) وحدت وجود كه یك پندار بیپا و بیمعنایی است 2) كوشش برای رسیدن بخدا كه آرزوی بسیار خامیست 3) ذكرهای خفی و جلی كه جز تباه كردن عمر معنی ندارد 4) بیكاری و خانقاهنشینی و رقص و سماع و بالاخره مفتخواری و بلكه گدایی كه ننگهای بزرگی است.
اینها چیزهایی است كه كتابهای صوفیان پر از آنهاست. شیخ ابوسعید ابوالخیر كه یكی از بزرگان این دسته است آشكاره میگوید كه خود مدتی بگدایی پرداخته است و
🔸كتاب او دلالت آشكار دارد كه ابوسعید مریدان خود را بگدایی میفرستاده و پرداختن به یك كار و پیشهای را ممنوع گردانیده بوده.
آری شاهنعمتالله و شیخصفی بمریدان خود اجازهی كار و پیشه دادهاند (میگویم : اجازه ، نمیگویم : دستور) و ما این را میدانیم ولی این جلو ایرادهای ما را نخواهد گرفت زیرا ایراد ما تنها این یكی نبوده.
🔶 زندگانی من
🔸 9ـ دلبستگیای که بمشروطه پیدا کردم
این در سال 1285 (1324 قمری) میبود و در همان سال در ایران جنبش مشروطه برخاست. روزی که در تبریز جنبش آغازیده مردم بازارها را بسته رو بکونسولگری انگلیس و مسجد صمصامخان آورده بودند آن روز یا فردایش ، من چون از هُکماوار میآمدم در ویجویه (1) نام «مشروطه» شنیدم. نخست بار بود که بگوشم میخورد و پیداست که معنایش نمیدانستم. چون مردم دسته بدسته بکونسولگری میرفتند من نیز پیروی نمودم. در آنجا کسانی را دیدم که بمردم گفتار میرانند و مشروطه را معنی میکنند : «باید قانونی باشد که مردم از روی آن زندگی کنند. پادشاه بسر خود نباشد. مجلسی برپا گردد که کارها را با سُکالش (2) بانجام رسانند ...». اینها میبود معنایی که بمشروطه میدادند.
من اینها را پسندیدم و بمشروطه دل بستم. از نویدهایی که دربارهی پیشرفت توده و آیندهی روشن کشور داده میشد بسیار شادمان گردیدم. چون آن جوش و جنب مردم را میدیدم از شادی گردن میکشیدم و میبالیدم و خدا را سپاس میگزاردم.
از آن هنگام هر روز در باهَمادِ ما سخن از مشروطه رفتی. حدّاد چون عموهایش (شیخسلیمان و حاجیمحمد بالا) از هواداران پافشار مشروطه میبودند و در خاندان ایشان مشروطهخواهی ریشه دوانیده بود هواداری بسیار نمودی. من با او بارها بانجمن رفتیمی ، و هر کجا که انبوهی بودی یا شور و خروش برخاستی بتماشا ایستادیمی.
چنانکه در تاریخ مشروطه نوشتهام چند ماهی از آغاز جنبش نگذشت که ملایان دشمنی آغاز کردند و دوتیرگی درمیان مردم پدید آمد که یک دسته نیکخواه مشروطه و یک دسته بدخواه آن شدند. این دوتیرگی در باهَماد ما نیز هَنایید. (3) چه حدّاد و من خواهای مشروطه بودیم. ولی آن دو تن خواهایش نمیبودند. با اینحال باهَمِش [=اتحاد] ما بهم نخورد و دوستیمان سستی نپذیرفت. هر زمان که گفتگو بمیان آمدی پاسدارانه و دوستانه پایان یافتی. آقا میرمهدی داستانهای شیرین از رفتار خام مجاهدان یاد میکردی و متلکها میگفتی. حدّاد نیز از پاسخ بازنماندی.
در این میان مرا یک گرفتاری رخ داد. چگونگی آنکه ملایی در هُکماوار که از یک خاندان بیچیزی برخاسته و تازه بملایی پرداخته بود داماد حاجیمیرمحسنآقا (قیم ما) گردید و او خانهای برایش خرید و محکمه و مسجد نیای مرا باو واگزاشت. آنگاه مرا ناچار گردانید که از وی درس گیرم. من در آغاز روز درسی از کتاب صمدیه (و سپس از شرح اَلفیَّهی سُیوطی) ازو میگرفتمی و پس از این درس میبود که به طالبیه میرفتمی. لیکن این ملا درس خواندن مرا نمیخواست و با من کینه میورزید. از اینرو بدزبانیها میکردی و بهانهها جسته تلخ میگفتی. از رفتار او بسیار دلشکسته میبودم و نمیدانستم چه کنم.
چنانکه در تاریخ مشروطه نوشتهام حاجیمیرمحسنآقا و دیگر مردان خانوادهی ما بدخواه مشروطه میبودند و این ملا که درپی آزار من میبود بآنان میگفت : «این مشروطهچی شده روزنامه هم میخواند. میترسم مذهبش خراب شود». میگفت : «بدرس هم نمیکوشد و همیشه بانجمن میرود». این گفتهها نتیجهاش آن بود که مرا از رفتن بانجمن و از خواندن روزنامه بازداشتند. سپس چون چند ماهی گذشت و من دیگر به تلخزبانیهای آن ملا تاب نیاورده از درس گرفتن از او سر باززدم ، حاجیمیرمحسنآقا رنجیده رفتارش را با من دیگر گردانید. آن ملا نیز فرصت یافته بدشمنیهای بسیاری برخاست.
اینها در آن کمسالی گرفتاری برایم بود. لیکن پروایی ننموده همچنان بدرس میپرداختم و با دوستان سهگانه کوشش را دنبال میکردم. بدینسان دو سال کمابیش در مدرسهی طالبیه بسر بردم و کتابهای صمدیه و سُیوطی و شرح جامی و مُغْنیاَللَبیب و مُطَوّل و مَعالِم و شرح لُمعه را درس خواندم. از این کتابها تنها صمدیه و سُیوطی را با درس تا بپایان رسانیدم. از آن دیگرها از هر یکی اندکی با درس خوانده بازمانده را خود فهمیدم.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ کویی از کویهای تبریز در شرق هکماوار. ـ و
2ـ سُکالیدن = مشورت کردن ، شور کردن ؛ سُکالش = شور ، مشورت ـ و
3ـ هناییدن (همچون خرامیدن) = اثر کردن ؛ هنایش = اثر ، تأثیر. ـ و
🔸 9ـ دلبستگیای که بمشروطه پیدا کردم
این در سال 1285 (1324 قمری) میبود و در همان سال در ایران جنبش مشروطه برخاست. روزی که در تبریز جنبش آغازیده مردم بازارها را بسته رو بکونسولگری انگلیس و مسجد صمصامخان آورده بودند آن روز یا فردایش ، من چون از هُکماوار میآمدم در ویجویه (1) نام «مشروطه» شنیدم. نخست بار بود که بگوشم میخورد و پیداست که معنایش نمیدانستم. چون مردم دسته بدسته بکونسولگری میرفتند من نیز پیروی نمودم. در آنجا کسانی را دیدم که بمردم گفتار میرانند و مشروطه را معنی میکنند : «باید قانونی باشد که مردم از روی آن زندگی کنند. پادشاه بسر خود نباشد. مجلسی برپا گردد که کارها را با سُکالش (2) بانجام رسانند ...». اینها میبود معنایی که بمشروطه میدادند.
من اینها را پسندیدم و بمشروطه دل بستم. از نویدهایی که دربارهی پیشرفت توده و آیندهی روشن کشور داده میشد بسیار شادمان گردیدم. چون آن جوش و جنب مردم را میدیدم از شادی گردن میکشیدم و میبالیدم و خدا را سپاس میگزاردم.
از آن هنگام هر روز در باهَمادِ ما سخن از مشروطه رفتی. حدّاد چون عموهایش (شیخسلیمان و حاجیمحمد بالا) از هواداران پافشار مشروطه میبودند و در خاندان ایشان مشروطهخواهی ریشه دوانیده بود هواداری بسیار نمودی. من با او بارها بانجمن رفتیمی ، و هر کجا که انبوهی بودی یا شور و خروش برخاستی بتماشا ایستادیمی.
چنانکه در تاریخ مشروطه نوشتهام چند ماهی از آغاز جنبش نگذشت که ملایان دشمنی آغاز کردند و دوتیرگی درمیان مردم پدید آمد که یک دسته نیکخواه مشروطه و یک دسته بدخواه آن شدند. این دوتیرگی در باهَماد ما نیز هَنایید. (3) چه حدّاد و من خواهای مشروطه بودیم. ولی آن دو تن خواهایش نمیبودند. با اینحال باهَمِش [=اتحاد] ما بهم نخورد و دوستیمان سستی نپذیرفت. هر زمان که گفتگو بمیان آمدی پاسدارانه و دوستانه پایان یافتی. آقا میرمهدی داستانهای شیرین از رفتار خام مجاهدان یاد میکردی و متلکها میگفتی. حدّاد نیز از پاسخ بازنماندی.
در این میان مرا یک گرفتاری رخ داد. چگونگی آنکه ملایی در هُکماوار که از یک خاندان بیچیزی برخاسته و تازه بملایی پرداخته بود داماد حاجیمیرمحسنآقا (قیم ما) گردید و او خانهای برایش خرید و محکمه و مسجد نیای مرا باو واگزاشت. آنگاه مرا ناچار گردانید که از وی درس گیرم. من در آغاز روز درسی از کتاب صمدیه (و سپس از شرح اَلفیَّهی سُیوطی) ازو میگرفتمی و پس از این درس میبود که به طالبیه میرفتمی. لیکن این ملا درس خواندن مرا نمیخواست و با من کینه میورزید. از اینرو بدزبانیها میکردی و بهانهها جسته تلخ میگفتی. از رفتار او بسیار دلشکسته میبودم و نمیدانستم چه کنم.
چنانکه در تاریخ مشروطه نوشتهام حاجیمیرمحسنآقا و دیگر مردان خانوادهی ما بدخواه مشروطه میبودند و این ملا که درپی آزار من میبود بآنان میگفت : «این مشروطهچی شده روزنامه هم میخواند. میترسم مذهبش خراب شود». میگفت : «بدرس هم نمیکوشد و همیشه بانجمن میرود». این گفتهها نتیجهاش آن بود که مرا از رفتن بانجمن و از خواندن روزنامه بازداشتند. سپس چون چند ماهی گذشت و من دیگر به تلخزبانیهای آن ملا تاب نیاورده از درس گرفتن از او سر باززدم ، حاجیمیرمحسنآقا رنجیده رفتارش را با من دیگر گردانید. آن ملا نیز فرصت یافته بدشمنیهای بسیاری برخاست.
اینها در آن کمسالی گرفتاری برایم بود. لیکن پروایی ننموده همچنان بدرس میپرداختم و با دوستان سهگانه کوشش را دنبال میکردم. بدینسان دو سال کمابیش در مدرسهی طالبیه بسر بردم و کتابهای صمدیه و سُیوطی و شرح جامی و مُغْنیاَللَبیب و مُطَوّل و مَعالِم و شرح لُمعه را درس خواندم. از این کتابها تنها صمدیه و سُیوطی را با درس تا بپایان رسانیدم. از آن دیگرها از هر یکی اندکی با درس خوانده بازمانده را خود فهمیدم.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ کویی از کویهای تبریز در شرق هکماوار. ـ و
2ـ سُکالیدن = مشورت کردن ، شور کردن ؛ سُکالش = شور ، مشورت ـ و
3ـ هناییدن (همچون خرامیدن) = اثر کردن ؛ هنایش = اثر ، تأثیر. ـ و
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 180
🔸 در پیرامون زبان
اگرچه ، هرچند ، هرچه : اين سه كلمه نيز بهم نزديك است ولي هر يكي جا و معناي ديگري دارد.
«اگرچه» در زبان پهلوي «هگرچ» بوده و در فارسي «اگرچ» شده و اكنون بغلط آنرا «اگرچه» مينويسند. آمديم بر سر معني : «چ» در پهلوي بمعني «هم» بوده و «هگرچ» يا «اگرچ» بمعني «اگرهم» ميباشد ، و اينست بايد آن را در همين معني بكار برد. باين معني كه بايد در كارهاي بگمان و براي آينده آورد. براي گذشته و در كارهاي بيگمان آوردن آن غلط است. مثلاً بايد گفت : «ميهمان را بنواز اگرچه دشمن باشد» ، و يا گفت : «دستگيري از بينوايان دريغ ندار اگرچه خود تنگدست باشي».
«هرچند» بمعني «هر اندازه» است و بايد در همين معني بكار برد. مثلاً بايد گفت : «پول هرچند خواهي من بتو دهم» و يا گفت : «سخن هرچند گويي در من كارگر نخواهد بود».
«هرچه» بمعني هر چيز است و بايد در همين معني بكار رود. مثلاً گفته شود : «هرچه پرسيدم پاسخ داد» يا گفته شود : «هرچه گفتم بگوش نگرفت».
اكنون اينها را نيز از معني خود بيرون بردهاند و بهم ميآميزند. مثلاً : «اگرچه» را از معني خود كنار ساخته بجاي «با آنكه» ميآورند. مثلاً ميگويند : «اگرچه سير بودم باز چند لقمه خوردم» و اين غلط است و بايد در چنين جايي «با آنكه» آورند. مثلاً بايد بگويند : «با آنكه نميخواستم با زور ميهمانم برد» و يا بگويند : «با آنكه نياز نميداشتم چند كتابي خريدم» و همچنين در مانند اينها.
نيز «هرچند» را از معني خود بكنار برده و آن را بجاي «اگرچه» يا «با آنكه» ميآورند. مثلاً ميگويند : «هرچند نميخواستم با زور ميهمانم برد» و يا ميگويند : «ميهمان را بنواز هرچند دشمن باشد» و اينها نيز همگي غلط است.
نيز «هرچه» را از معني خود بيرون آورده بجاي بسيار بكار ميزنند. مثلاً ميگويند : «هرچه خواهش كردم با من بيايد نيامد». اين هم غلط است و بايد بگويند : «بسيار درخواستم با من بيايد نيامد».
🔸 در پیرامون زبان
اگرچه ، هرچند ، هرچه : اين سه كلمه نيز بهم نزديك است ولي هر يكي جا و معناي ديگري دارد.
«اگرچه» در زبان پهلوي «هگرچ» بوده و در فارسي «اگرچ» شده و اكنون بغلط آنرا «اگرچه» مينويسند. آمديم بر سر معني : «چ» در پهلوي بمعني «هم» بوده و «هگرچ» يا «اگرچ» بمعني «اگرهم» ميباشد ، و اينست بايد آن را در همين معني بكار برد. باين معني كه بايد در كارهاي بگمان و براي آينده آورد. براي گذشته و در كارهاي بيگمان آوردن آن غلط است. مثلاً بايد گفت : «ميهمان را بنواز اگرچه دشمن باشد» ، و يا گفت : «دستگيري از بينوايان دريغ ندار اگرچه خود تنگدست باشي».
«هرچند» بمعني «هر اندازه» است و بايد در همين معني بكار برد. مثلاً بايد گفت : «پول هرچند خواهي من بتو دهم» و يا گفت : «سخن هرچند گويي در من كارگر نخواهد بود».
«هرچه» بمعني هر چيز است و بايد در همين معني بكار رود. مثلاً گفته شود : «هرچه پرسيدم پاسخ داد» يا گفته شود : «هرچه گفتم بگوش نگرفت».
اكنون اينها را نيز از معني خود بيرون بردهاند و بهم ميآميزند. مثلاً : «اگرچه» را از معني خود كنار ساخته بجاي «با آنكه» ميآورند. مثلاً ميگويند : «اگرچه سير بودم باز چند لقمه خوردم» و اين غلط است و بايد در چنين جايي «با آنكه» آورند. مثلاً بايد بگويند : «با آنكه نميخواستم با زور ميهمانم برد» و يا بگويند : «با آنكه نياز نميداشتم چند كتابي خريدم» و همچنين در مانند اينها.
نيز «هرچند» را از معني خود بكنار برده و آن را بجاي «اگرچه» يا «با آنكه» ميآورند. مثلاً ميگويند : «هرچند نميخواستم با زور ميهمانم برد» و يا ميگويند : «ميهمان را بنواز هرچند دشمن باشد» و اينها نيز همگي غلط است.
نيز «هرچه» را از معني خود بيرون آورده بجاي بسيار بكار ميزنند. مثلاً ميگويند : «هرچه خواهش كردم با من بيايد نيامد». اين هم غلط است و بايد بگويند : «بسيار درخواستم با من بيايد نيامد».