پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
آن كسانی كه در برابر سخنان ما عداوت می‌كنند مقصود خود را آشكار گردانند بگویند : آیا جبریگری (اعتقاد اینكه ما اختیاری نداریم و نباید بكوشیم) راستست؟!.. آیا باده‌خواری و مستی شبانه‌روزی خوبست؟! آیا ساده‌بازی بد نیست؟! سخن خود را آشكار بگویند. دیگر چرا عداوت می‌كنند؟!. دیگر چرا بهایهوی می‌پردازند؟!.. خود شما در جایی كه می‌گویید گفته‌های ما راست است باید با ما همدست گردید و بآنها پاسخ دهید ، نه اینكه بخواهید ما دست برداریم. این سخن كه ما میان ایرانیان عداوت و نفاق می‌اندازیم بسیار شبیه بآنست كه كسی در یک لجنزار ناپاكی فرورفته و از سر تا پا با ناپاكیها خیس و آلوده شده ، و چون میگویند : بیا با این آب خود را بشوی و پاك گردان می‌گوید : می‌ترسم تر شوم. ایرانیان كه در توی پراكندگیهای ناپاك و غیرتكُش دست و پا میزنند می‌ترسند كه ما بمیانشان نفاق بیندازیم. در اینجاست كه باید گفت : ای بیچارگان! ای بیچارگان!

اینكه میگویید مردم را به اتحاد و یگانگی دعوت كنیم درست مانند آنست كه یك بیماری داروهایی را كه پزشك می‌دهد نخورد و چنین بگوید : «شما كاری كنید كه من تندرست شوم این داروهای تلخ چیست كه می‌دهید؟!»

🔸شما نیز دلتان یگانگی میخواهد ولی میگویید بهیچ چیز ما دست نزنید یك سخنی كه بدلخواه ما نباشد نگویید.

[1] : داوری توده نام یکی از ستونهای روزنامه‌ی پرچم است که برای گفتارهای مردم در زمینه‌ی «ادبیات» آزاد گزارده شد. چگونگی آنکه به ادعای روزنامه‌ای کسروی به سعدی و حافظ توهین کرده و اینست خواستار «محاکمه‌ی ملی» او شده بود. کسروی آن «محاکمه» را با خشنودی پذیرفته خود پیش افتاد و آن ستون را بروی خوانندگان باز گزارد که درباره‌ی شعر و شاعری و «ادبیات» گفتار بنویسند. بیشتر خوانندگان بهواداری از گفتارهای پرچم نوشتار نوشته فرستادند که در آن ستون چاپ می‌شد.
نمونه‌هایی از شعرهای جبریگری
🔶 زندگانی من
🔸 22ـ گفتگوهایی که با بهائیان می‌داشتیم (تکه‌ی یک از دو)

در آخرهای سال 1294 یا در آغازهای سال 1295 (1334[ق]) بود که شنیدیم دو تن «مبلّغ» بهائی از تهران آمده‌اند و اینها بشاگردان مدرسه راه پیدا کرده «تبلیغها» می‌کنند. خود شاگردان این را گفتند. چون اینان جوانان بافرهنگ می‌بودند که به یک مبلغ بهائی یا مسیحی بجای پاسخ دشنام نگفتندی از اینرو مبلغان باینان بیشتر گراییدندی. من گفتم : بهتر است یکی دو نشست من نیز باشم. چنین نهادیم به نشیمنگاه میرزا‌جلیل‌خان بیایند. یک عصری آمدند. یکی از ایشان نامش میرزامهدی ، و دیگری که نامش از یاد من رفته بود چون چند سال پیش کتاب صُبحی بیرون آمد دانستم همین صبحی می‌بوده.

در هُکماوار که ما می‌نشستیم هم بهائیان و هم ازلیان می‌بودند ، و چون چند تن از ایشان بفرشبافی یا بفرش‌فروشی پرداختندی با پدرم آشنایی داشتندی. پدرم با آنان مهربانی نمودی و بارها بخانه‌ی ما آمدندی و بارها ما بخانه‌ی آنان رفتیمی. از اینرو من سخنان ایشان را بسیار شنیده بودم. سپس نیز که داستان حداد رخ داد و او فرائد و دیگر کتابها را بمن داد همه را نیک خواندم. می‌باید بگویم : تاریخ باب و بهاء و ازل را نیک شناخته ولی درمیان دو چیز سازش نیافته بودم. از یکسو جانفشانیهای بسیار مردانه‌ی بابیانِ نخست ـ از ملاحسین بُشرویه‌ای و حاجی‌ملامحمدعلی بارفروش و ملامحمدعلی زنجانی و قُرة‌العین و حاجی‌سلیمانخان و دیگران ـ که جای گمانست که آمیغهایی[حقایق] را دیده و در راه آنها می‌بوده که بچنان جانبازیهای مردانه می‌کوشیده‌اند ، و از یکسو نوشته‌های باب که هیچ معنایی نداشته و رویهم‌رفته بآشفته‌گویی ماننده‌تر می‌بوده. این یک چیستانی[معما] در دل من شده بود. با اینحال چون می‌شنیدم بهائیان «مبلغان» می‌دارند که بهمه جا می‌روند می‌پنداشتم باری سخنان گیرایی می‌دارند ، و خود در شگفت شدم هنگامی که دیدم این مبلغان بجای دلیل حدیث می‌آورند : «یأتی بشرع جدید و کتاب جدید» (1) ، یا شعر حافظ می‌خوانند : «شیراز پر غوغا شود ، شکر لبی پیدا شود». نیز در گفتگو در هر کجا که درمی‌مانند آن را ناانجام گزارده بسخن دیگری می‌پردازند.

چند روز دیگر نشستی دیگر برپا شد و آن نیز بی‌هیچ نتیجه‌ بپایان رسید. تنها نتیجه این شد که شاگردان دیگر بسراغ آنان نرفتند.

از آن نشستها من دانستم که این مبلغان سخنی با دلیل ندارند و اگر گفتگو از راهش پیش رود درمانند. چندی پس از آن میرزااسماعیل‌خان که از آن نشستها آگاهی نمی‌داشت روزی با من گفت : «سخنی هست می‌خواهم در تنهایی بشما بگویم». گفتم برویم در باغ گام زنیم. چون رفتیم چنین بسخن پرداخت : «یک نشست بهائی هست که من چند بار رفته‌ام. سخنان بسیار شیرین می‌گویند. بهتر است یک روز باهم برویم». دانستم که به بهائیان گرایش پیدا کرده. گفتم : روزی را برگزینید و بمن آگاهی دهید.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ معنی : می‌آید با راه تازه و کتاب تازه.
سیدعلی‌محمد باب
حسینعلی بهاء
🔶 زندگانی من
🔸 22ـ گفتگوهایی که با بهائیان می‌داشتیم (تکه‌ی دو از دو)

یک روز یکشنبه که مدرسه بسته می‌بود باهم رفتیم. سپس دانستم که خانه‌ی منیردیوان می‌بوده که یکی از مبلغان بنام بهائی شمرده می‌شد و ما چون رسیدیم تنها می‌نشست. میرزا اسماعیلخان گفت : این استاد ماست می‌خواهد با شما گفتگو کند. منیر دیوان خشنودی نموده خواست بسخنی پردازد. گفتم : من تاریخ دین شما را بسیار خوانده‌ام و نیازی بسخن از آن باره‌ها نیست. من تنها برخی پرسشها می‌دارم که می‌خواهم شما بآنها پاسخ دهید و من می‌خواهم دو شرطی با شما کنم :

نخست آنکه هم پرسش من و هم پاسخ شما ساده باشد که «شرح و مقدمه» نخواهد.

دوم هم پرسش و هم پاسخ نوشته شود.

همه‌ی اینها را پذیرفت و میرزااسماعیل‌خان مداد و کاغذ بدست گرفت که پرسش و پاسخ را بنویسد.
گفتم : «نخست می‌پرسم : علت تجدید نبوت چیست؟.. یک پیغمبر که آمده چرا دوباره دیگری بیاید؟!.».

گفت : «چون یک نبی که می‌آید شریعتی موافق آن زمان می‌گزارد و سپس که زمان تغییر می‌یابد باید یکی دیگر برخیزد و شریعتی نوین مطابق اقتضای زمان بگزارد».

گفتم : «پس بعقیده‌ی شما هر شریعتی باید مطابق زمان باشد؟».

گفت : «البته».

گفتم : «آیا نقطه‌ی اُولی (1) نبی بوده یا امام؟!..».

در اینجا به یک پاسخ درازی پرداخت در این زمینه که «اینها اصطلاحات مردم است ، در نزد خدا همه‌ی مظاهر یکی هستند».

گفتم : «از زمینه‌ی سخن بیرون نروید. مقصودم آنست که نقطه‌ی اُولی شریعتی آورده یا نه؟».

گفت : «آری».

گفتم : «پس بهتر است شریعت او را بسنجیم که آیا مطابق زمان بوده یا نه؟».

گفت : «بسنجید».

گفتم : «کتابش را بدهید تا کمی بخوانیم و آگاه گردیم و بسنجیم».

گفت : «ما کتاب او را نمی‌داریم».

گفتم : «بفرست از خانه‌ی «احباب» (2) بیاورند».

گفت : «هیچ کس نمی‌دارد».

گفتم : «چرا؟..».

گفت : «چون نسخ شده».

گفتم : «شما بالا سرتان توریت (3) و انجیل و قرآن را که جلوتر از آنست و بعقیده‌تان همه نسخ شده پهلوی هم چیده‌اید. پس چرا تنها بیان (4) را نمی‌دارید؟!».

گفت : «مولای ما نگه داشتن آن را نهی کرده».

گفتم : «به هر حال آیا شریعت او موافق زمان بوده؟..».

گفت : «البته بوده».

گفتم : «پس در آن حال چه شُوندی داشته که سیزده سال دیگر بهاء‌الله برخیزد و شریعت نوی که با آن بیکبار ناسازگار است بیاورد؟!. مگر در سیزده سال خواهشهای زمان دیگر گردد؟!.».

گفت : «ما که نتوانیم بخدا ایراد گیریم».

گفتم : «هنوز دانسته نیست که از خداست. ما هنوز می‌خواهیم بدانیم که از خدا بوده یا نه؟. تو خودت گفتی که «علت تجدید تغییر زمانست». خودت گفتی که «هر شریعتی باید مطابق زمان باشد». اکنون چرا از سخن خود بازمی‌گردی؟!».

گفت : «بما اجازه نداده‌اند که در چنین مباحثی وارد گفتگو شویم».

گفتم : «پس باین پرسش من که پاسخ خواهد داد؟».

گفت : «من که نمی‌دانم که پاسخ خواهد داد. من می‌نویسم بمرکز امر (5) ، خودشان پاسخ دهند».

گفتم : «بنویسید. ولی تا چندگاه پاسخ آید؟.».

گفت : «چون زمان جنگست شش ‌ماه خواهد کشید. شما نشانی خود را بدهید تا هر پاسخی آمد بشما برسانم». من چون نشانی خود را گفتم گفت : «اکنون دانستم شما کیستید. اگر از پیش شناخته بودمی بگفتگو درنیامدمی. شما با آقامیرزامهدی نیز گفتگو کرده‌اید. در هر ظهوری کسانی همچون شما که بدانش خود مغرورند عقب مانند و قابل هدایت نباشند».

گفتم : این سخنتان نیز راست نیست. شما اگر باین یک پرسش ، از خودتان یا از دیگری پاسخی دهید خواهید دید که من خواهم پذیرفت.

با این سخن نشست پایان یافت و ما برخاستیم. میرزااسماعیل‌خان که از خنده خودداری نمی‌توانست و همه‌ی راه را می‌خندید خَستُوان (6) می‌بود که بگفته‌های بهائیان گراییده بوده ، و از این نشست و گفتگو که مایه‌ی بیداری او شده بود خرسندی می‌نمود. هنوز یادداشتهای آن روز درمیان کاغذهای من بازمی‌ماند.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ Noqteye O’lã : پاینامیست که بهائیان به سیدعلی‌محمد باب داده‌اند.
2ـ بهائیان به همکیشان خود احباب (دوستان) گویند.
3ـ تلفظ دیگری از تورات
4 ـ کتابی که سیدعلی‌محمد‌ باب نوشت ولی حسینعلی‌ بهاء دستور داد تا از میان برند و نگزارند بدست مردم بیفتد.
5ـ خواست مرکز راهبری بهائیانست که در آن زمان عبدالبهاء فرزند میرزاحسینعلی‌ بهاء سرکرده‌ی آن بود.
6ـ خستویدن (xastovidan) = اعتراف کردن ، اقرار کردن ؛ خستوان (xastovãn) = معترف ، مقر ؛ خستوش = اعتراف ، اقرار
Zendeganiye Man 1-4.pdf
1.1 MB
🔶 زندگانی من
🔸 گفتارهای یک تا چهار

بخوانندگان این کتاب
1ـ خانواده‌ی ما
2ـ مکتبی که من رفتم
3ـ چند سخنی از پدرم
4ـ همباز پدرم
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 194
🔸 پيشوند و پسوند

باز

اين پيشوند در جايي آيد كه يك كار پي كار ديگري كرده شود و يا پي هم انجام گيرد و دامنه پيدا كند. مثلاً داده بود و بازستد و رفت و بازآمد و برداشت و بازنهاد. همچنين در بازآورد ، بازخواند ، بازداد ، بازگرفت ، بازيافت ، بازخريد ، بازگشت ، بازگفت.

بازگفت را بمعني نقل كرد مي‌آوريم و جهت آنست كه يك كار كه يكبار رو داده يكبار هم آنرا مي‌گوييم كه تو گويي اين كار ديگريست.

نيز كلمه‌هاي بازخواست و بازپرس و بازرس كه بكار مي‌بريم همه از اين راه است كه يك كار كه يكبار رو داده يكبار هم پرسيده مي‌شود.

در جمله‌هاي از گفته‌ي خود باز ايستاد (انكار كرد) و مرا از كار بازداشت ، بچه را از شير بازگرفت ، نيز همين معني خواسته مي‌شود. زيرا يك كاري از پيش رو داده و كار ديگري پس از آن رو مي‌دهد.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی هشتادم)

🔶 خرده‌گیری [درباره‌ی اتحاد] و پاسخ آن (بخش دو از چهار)

یگانگی چیست آقای حقیقی؟!.. اگر دیگران تنها نام آن را یاد گرفته‌اند ما معنایش را هم میدانیم ، و راهش را نیز پیدا كرده‌ایم ، بكوشش نیز پرداخته‌ایم. یگانگی یکی از بزرگترین آرزوهای ماست و این كوششها نیز در آن راهست. در این كشورِ شما شمرده‌ایم چهارده كیش هست ، چند مسلك هست ، چند نژاد و زبان هست ، كه تا باینها چاره نشود یگانگی بدست نخواهد آمد.

یگانگی یك توده آنست كه همگیشان دارای یک راه و یك آرمان باشند. و این یگانگی باید بروی حقایق باشد. ما نیز به همان می‌كوشیم. ما می‌خواهیم ایرانیان حقایق زندگی را دریافته در پیرامون آن یگانگی نمایند و در راه نشر آن حقایقست كه بشاعران برخورده بدآموزیهای آنان را سنگ راه خود یافته خُرد می‌كنیم. ما میگوییم : «هر مردمی ‌باید بآبادی كشور خود و نگهداری آن بكوشند».


این یكی از حقایقست كه میخواهیم در دلها جا دهیم ولی شاعران همگی ضد این را گفته‌اند. همگی آنها مردم را بجبریگری و بی‌پروایی و مستی شبانه‌روزی خوانده‌اند. اینست ما ناگزیر می‌شویم آنها را براندازیم. همچنین بیكایك كیشها از بهائیگری و باطنیگری و صوفیگری و آن دیگرها كه مایه‌ی پراكندگی و گمراهی است پرداخته ایرادهای خود را می‌نویسیم. راه یگانگی اینست. زیرا آنچه مردمی را به یک راه تواند آورد حقایقست.

آری امروز در برابر این كوششهای ما یك هیاهوهایی پیدا می‌شود. ولی این چندگاهه[= موقتی] است. نتیجه‌ی این كوششهای ما آنست كه همه‌ی كسانی كه فهم و خرد درست دارند و اغراض چشم آنها را نپوشانیده از هر دسته‌ای كه باشند بسوی ما گرایند و در پیرامون این حقایق یگانگی نمایند و از آنسوی كسانی كه فهم و خردشان از كار افتاده كه بدلیل گردن نمی‌توانند گزاشت یا اغراض و سودجویی جلوگیرشان می‌باشد در برابر ما دسته‌ای پدید آورند و همچنان هیاهوی و ایستادگی نمایند. آری یک چنین دوتیرگی پدید آمده و روز بروز بزرگتر خواهد بود. ولی خدا میانه‌ی ما و آنان داوری خواهد كرد و آن كسان سزای گردنكشی خود را از دلیل و منطق خواهند یافت و جز این چاره نیست.

آیا شما می‌پندارید اگر ما یا دیگری آواز بلند كنیم : «ای ایرانیان متحد شوید ، دست بهم دهید ..» نتیجه خواهد داد؟!... مگر ایرانیان با دلخواه و اختیار خود باین پراكندگی افتاده‌اند كه با دلخواه و اختیار خود نیز از آن دست بردارند؟!. چنان كاری مانند آنست كه شما یك بیماری را ببینید و باو اندرز دهید كه «تندرست شو! دست از بیماری بردار!» و شرحی از سودهای تندرستی برای او بسرایید ، و چنین پندارید كه نتیجه بدست خواهد آمد ، و این ندانید كه او با میل و دلخواه خود بیمار نگردیده كه با میل و دلخواه از آن بازگردد. اگر اینگونه آوازها سودی داشت پس چه شده كه آنهمه گفتارها و داد و فریادها كه از آغاز مشروطه در روزنامه‌ها در همان زمینه‌ی یگانگی نوشته شده كمترین سودی ندارد؟!.

آقای ارجمند در این توده (اگر آزادگان را بكنار گزارید) ده تن كه دارای یك اندیشه باشند پیدا نمی‌شوند ، با اینحال «دعوت باتحاد» چه نتیجه تواند داد؟!. اگر ما راستی در آرزوی یگانگی هستیم باید بكوشیم و اندیشه‌ها را یكی گردانیم. یگانگی جز در نتیجه‌ی یكی بودن اندیشه‌ها نتواند بود. در اینجاست كه میگوییم : شما نام یگانگی را شنیده‌اید و ما معنی آن را می‌دانیم و راهش را می‌شناسیم و بهترین دلیل آن یگانگی‌ایست كه امروز درمیان آزادگان پدیدار است. اینها كسانیند كه هر چند تنی در جای دیگری می‌باشند و بیشترشان همدیگر را نمی‌شناسند ولی همگی یك راه را دنبال می‌كنند چرا كه ‌اندیشه‌هاشان یكی می‌باشد.

شما اگر تاریخ خوانده‌اید ، چه برانگیختگان خدا و چه دیگر پیشوایان ، هیچ كدام این نكرده كه چون برخاست به آواز بلند بگوید : «مردم یگانگی نمایید» یا ستایش از یگانگی سراید ، یا از ایستادگی برخی از نادانان ترسیده از سخن خود بازایستد ، بلكه هر یکی راهشان این بوده كه با گمراهیها و نادانیها كه مایه‌ی پراكندگی و بیپروایی مردم بوده به نبرد پرداخته آنها را برانداخته و راستیها را در دلها جا داده و در نتیجه‌ی همین کار ، یك دسته بگفته‌های او گردن گزارده و خواه و ناخواه همدست و یگانه گردیده‌اند و آن برانگیخته با دست همین دسته كار خود را پیش برده. [1] پیغمبر اسلام چه كرد؟!. آیا آواز بلند كرد «اتحدوا ایها العرب»؟! آیا بستایشهای خشكی از «اتحاد» پرداخت؟!.. آیا نه آنست كه با بت‌پرستی و دیگر گمراهیها نبرد آغازید و از دشمنی‌های بوجهل و بوسفیان و بولهب نترسید؟!.

👇
آقای ارجمند شما بسیار دورید و بمن نیز اندرز می‌نویسید. در ایران تا كیشهای شیعی و سنی و شیخی و متشرع و كریمخانی و بهائی و مسیحی و زردشتی و صوفیگری و فلسفه و خراباتیگری و مادیگری و مانند اینهاست یگانگی نشدنیست تا بهائی بهائیست و شیعی شیعی یگانگی درمیان نخواهد بود. بهائی خواهد گفت : امام زمان آمده ، شیعی خواهد گفت نیامده. بهائی باین ریشخند نموده و شیعی بآن دشنام خواهد داد. بهائی نابودی این را خواهد خواست و شیعی بآزار او خواهد كوشید. [2] تنها این دو تا نیست دیگران نیز چنینند.

اینست باید باین پراكندگیها چاره كرده شود و ما نیز بآن می‌كوشیم. شما از اندك‌كشاكشی كه درباره‌ی شاعران رخ داده و در یک نشستی دیده‌اید دو تن باهم بمجادله پرداختند ، بترس افتاده این نامه را می‌نویسید و نمیدانید كه كشاكشهای بسیار بزرگتر دیگری درپی خواهد بود و ما تا همه را به یك راه نیاوریم از پا نخواهیم نشست. مشهای ما تنها ایران نیست. ولی این ناگزیریست كه نخست از ایران آغاز كنیم.

[1] : یکی از این پیشوایانِ بزرگ مهاتما گاندی است. او چه در «مزرعه‌ی تولستوی» و «فونیکس» در آفریقای جنوبی ، چه در «اشرامِ ساتیاگراها» در هند ، چه بدستیاری روزنامه‌ها‌ی «باور هندی» ، «هند جوان» ، «هاریجان» و دیگر روزنامه‌ها رفتار و اخلاقی بنام «ساتیاگراها» (پایبندی به حقیقت) را پیش کشید و با نکوهش نادانیها و بازنمودن حقایقی از تاریخ هند و روشن نمودن بدبختیها و ریشه‌ی گرفتاریهایی که از پراکندگی (تفرقه) هندیان برمی‌خاست ، ایشان را بر سر باورهای ساتیاگراها گرد آورد و یگانه (متحد) گردانید و سپس با همدستی حزب کنگره‌ی هند و راه انداختن «جنبش ناخونریزانه» توانست استقلال را به آن کشور بازگرداند.
[2] : از همان برخاستن سیدعلی‌محمد باب در زمان محمدشاه ، این دودستگی به پیشامدهای خونریزانه‌ راه گشاده. در آغاز جنبش مشروطه نیز این خونریزیها همچنان بوده. با کنار رفتن ملایان در حكومت رضاشاه ما گزارشی از بهائی‌كشی در آن دوره نمی‌بینیم. لیكن ملایان كه پس از شهریور20 میدان یافته به جست و خیزهایی آغاز کردند در 1323 ، دو سال پس از این گفتار ، پیشامد ننگین شاهرود را پیش آوردند كه در آن بهائیانی كشته شدند. بهائی‌كشی و بآتش كشیدن خانه‌ی بهائی‌ها سپس در تهران ، یزد ، اراك ، كاشان و دیگر شهرها همچنان ادامه داشته كه شناخته شده‌ترین آنها در سالهای 1334 ، 1343 و نیز در آستانه‌ی شورش مردم در سال 57 بود.
نمونه‌ای از شعرهای جبریگری
🔶 زندگانی من
🔸 23ـ چگونه بقفقاز رفتم (تکه‌ی یک از دو)

بدینسان سال نخستِ آموزشگاه با خوشی می‌گذشت ، و چون شاگردان آزمایش دادند درسها پایان پذیرفت. ولی ملایان در بیرون میدان را برای من بسیار تنگ گردانیده بودند. رفتن من بمدرسه‌ی آمریکایی و زبان انگلیسی خواندنم دستاویز دیگری در دست آنان شده بود و با بیشرمی چنین می‌گفتند : «رفته در آنجا درس بابی می‌خواند». این سخن که بدهان زنان و مردان افتاده بود بیش از همه مایه‌ی افسردگی مادرم می‌شد.

چون تا اینجا از مادرم چیزی نگفته‌ام چند جمله می‌نویسم : مادر من ، خدیجه خانم ، زنی بی‌سواد و از یک خانواده‌ی کشاورزی می‌بود. ولی هوش و فهم بسیار می‌داشت. سخن کم گفتی و کار بسیار کردی. در همه‌ی هُکماوار دو تن زن می‌بودند که در رخت دوختن و دستکش و عرقچین بافتن و گلدوزی کردن ، و همچنین در پختن خوراکهای بسیار ستوده بنام می‌بودند : یکی مادر من ، یکی زن حاجی گلی که نامش برده‌ایم. در خانه‌داری ماننده‌ی مادرم را تاکنون ندیده‌ام. پدر و مادرش هر دو سال یک بار به کربلا رفتندی و آن را کاری بسیار نیک شمردندی. ولی مادرم سخنان پدرم را آموخته و بآن کارها ارج نگزاردی. از پدر و مادر و برادر و خواهرانش نیز جدایی نمودی. از هنگامی که برادرانم را بدبستان می‌فرستادم او هم باین آرزو افتاده بود که در چهل و چند سالگی الفبا خوانَد. ولی گرفتاریها نمی‌گزاشت. سرگذشت من و آزارهایی که از ملایان و دیگران می‌دیدم برای او اندوه بزرگی شده بود ، و چون نام «بابی» و مانند اینها را می‌شنیدی بسیار افسرده می‌گردیدی. آن ملای هُکماواری بدخواهی را از اندازه گذرانیده کسانی را بکشتن من نیز برمی‌انگیخت.

بارها خواسته بودم که از هُکماوار بیرون آمده در کوی دیگری نشیمن گیریم. مادرم خرسندی نمی‌داد و بدینسان هم مرا و هم خود را دستخوش آزار مردم نافهم و نادان آن کوی نگه می‌داشت.

تا مدرسه می‌بود سرگرمی بدرس و دیدار شاگردان مایه‌ی دلداری برای من می‌بود. ولی چون مدرسه بسته گردید سختی جایگاه خود را دریافته بهتر دانستم سفری کنم ، و چون روسها راه قفقاز را تا تبریز رسانیده بودند که همان سال پایان یافته بود گفتم به قفقاز روم و در یکی از شهرهای آنجا بکاری پرداخته بمانم و چون پایدار گردیدم خانواده‌ی خود را نیز بخواهم. آنچه مرا در این اندیشه استوار گردانید آن بود که در نتیجه‌ی آن پیشامد بیماری و رفتن خون از دماغم بسیار بیخون و ناتوان می‌بودم و پزشکان سفر را بهترین چاره‌ها می‌ستودند.

بهمین عنوان مادرم را خرسند گردانیدم ، و چون پول نمی‌داشتم از شادروان حاجی‌عباس وامی گرفتم. در آن یک سال از پولی که از مدرسه می‌گرفتم بسیاری از وامهایم را پرداخته بودم. این هنگام ناچار شدم و دوباره وامی گرفتم و گویا روز یازدهم تیرماه 1295 (یکم رمضان 1334) بود که در ایستگاه ببرادرانم و دیگران بدرود گفته و براه‌آهن نشسته روانه گردیدم.
🔶 زندگانی من
🔸 23ـ چگونه بقفقاز رفتم (تکه‌ی دو از دو)

در این واگن دو تن از آشنایان می‌بودند : حاجی‌میرزامصطفا پسر مجتهد که برای درمان رماتیسم بآبهای کانی باکو می‌رفت ، آقامیرزاعلی هیئت که با چند تن از ملایان به مشهد می‌رفتند. (1) من نزد آنان نرفته در اتاقی تنها نشستم و یک افسر روسی با من نشست. کم‌کم با او آشنا گردیده خواستیم با هم بگفتگو پردازیم نتوانستیم. چه من از روسی بیش از چند جمله نمی‌دانستم. او نیز ترکی یا فارسی نمی‌دانست. پرسید : «فرانسه می‌دانی؟» گفتم : نه. من پرسیدم : انگلیسی می‌دانی؟. گفت : «نه». با همدیگر خندیدیم.

چون واگن آهسته می‌رفت ما می‌بایست شش ساعت باهم باشیم تا به جُلفا برسیم. من بهتر دانستم آن چند ساعت را بیاد گرفتن روسی ازو پردازم که هم بیکار نباشیم و هم من سود جویم. اینبود مداد و دفتر درآوردم و چیزهایی را باو نشان داده نامش را می‌پرسیدم و می‌نوشتم. مثلاً دستش را گرفته می‌گفتم : «ایتو اچتو؟». و او پاسخ می‌گفت. بدینسان تا جُلفا صد واژه بیشتر یاد گرفتم. برخی جمله‌ها نیز یادداشت کردم.

شب را به جُلفا رسیده خوابیدیم. در واگنِ فردا که تا الکساندراپُل می‌بایست رفت مردم انبوه می‌بودند و زبانهای گوناگون ـ از ترکی و ارمنی و گرجی و روسی ـ سخن گفته می‌شد. دلخوشی من از جمله‌های روسی می‌بود که می‌شنیدم و بیاد می‌سپاردم. در آنجا نیز آموزگاری پیدا کردم. با یک زن و یک شوهر آمریکایی که از مسیونرها[مُبّلغ مسیحی] می‌بودند و سالها در پتروگراد زیسته روسی را نیک می‌دانستند آشنا گردیدم. دانسته شد که برای «کنفرانس» به تبریز آمده بوده‌اند و بازمی‌گردند ، و چون دانستند من از آموزگاران مدرسه‌ی باهَماد ایشان بوده‌ام مهربانی کردند. گفتم خواهشمندم پرسشهایی که درباره‌ی زبان روسی می‌دارم بمن پاسخ دهید. پذیرفتند ، و من تا شب چیزهای بسیاری از ایشان یاد گرفتم.

شب نیمشب به الکساندراپل رسیدیم. در همان ساعت واگن دیگری از مرز خواستی رسید که ما می‌بایست سوار آن شویم ، و چون واگن پر از سالدات آمد همه نتوانستند سوار شوند. من با گروهی بازماندیم. یک بازرگان تبریزی پسر هشت‌ساله‌ی خود را زمین گزارده خود سوار شده بود و آن پسر می‌گریست و فریاد می‌کشید. من او را بنزد خود آورده گفتم تو را برده به پدرت رسانم. چند تن از ملایان و دیگران نیز که می‌بودند بسر من گرد آمدند. من رفته گفتگو کردم. گفتند : نزدیک بامداد واگن دیگر خواهد آمد. شما را سوار آن کنیم. هنگام بامداد این واگن آمد و ما همه سوار شدیم. واگن آهسته می‌رفت و من بتماشای آن کوهها و دره‌های دلکش می‌پرداختم و لذت می‌بردم. ولی در هر ایستگاهی مرا برای پرسش درباره‌ی آن پسر بازرگان که بلیت و گذرنامه نمی‌داشت پیاده می‌گردانیدند و این مرا فرصتی بود که جمله‌های روسی را که یاد گرفته بودم بکار برم ، و چون گاهی نیز واژه‌ها را عوضی می‌گفتم مایه‌ی خنده و شوخی می‌شد.

آن شب یا شب فردایش به تفلیس رسیدیم. من در آنجا خودآموزی (ساما اوچیتل) خریده درس روسی را دنبال کردم. در اینجا دو روز مانده به باکو رفتیم. در باکو آشنایان بسیار داشتم. ولی کاری پیدا نکردم. از آنجا بکشتی نشسته به عشق‌آباد رفتم. در آنجا آشنایی نیافتم. می‌خواستم به سَرَخس بروم. کسانی گفتند جای کوچکیست. بهتر دانستم به مشهد روم و آنجا را نیز دیده بازگردم. با آقامیرزاعلی همراهی نموده از راه «خاکستر» روانه‌ی مشهد شدیم. چهار روز با استر از جنگلها و کوهها می‌گذشتیم. در مشهد یک ماه مانده بازگشتم. این بار نیز در باکو چند روزی جستجوی کار کردم. ولی فیروز نگردیده آهنگ تفلیس کردم.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ امروز برای ما شگفت‌آورست که کسانی برای مشهد رفتن بجای آنکه از تبریز از راه زمینی مثلاً از تهران گذشته به مشهد بروند ، از راه قفقاز به مشهد می‌رفته‌اند. لیکن در آن زمان که راهها بس ناهموار و ناامن بوده ، راه دریایی از قفقاز به کرانه‌ی جنوب شرقی دریای مازندران راه نیکی بشمار می‌آمده. در این کتاب به راههای دیگری نیز خواهیم برخورد که آنها نیز امروز شگفت‌آور می‌نماید.