🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 200
🔸 در پیرامون زبان (تکهی 4)
چنانکه خوانندگان میدانند پیمان از روزی که پیدا شده بزبان فارسی دلبستگی نشان داده و در پیرامون درست گردانیدن و پیراستن آن کوششهای پیاپی کرده. همیشه در این باره پرسشها شده و هواخواهان مهنامه این دلبستگی و کوشش ما را بزبان چندان ارجدار که پیمان بآن پردازد نشناخته و زبان بخردهگیری باز کردهاند. ولی ما ناگزیر از چنان کاری بودهایم. زیرا ما برای پیش بردن کار خود بزبان نیاز بسیار داشتیم و میداریم و چون زبان آلوده [و] بیماری که میبود خواست ما را انجام نتوانستی داد چاره نداشتیم جز آنکه خود به پیراستن زبان برخیزیم و درمیان کوششهای خود گام بگام در آن راه نیز پیش رویم ، و خشنودیم ما همینکه باین کار برخاستیم آرزوی درست گردانیدن زبان که از سالهای بسیار پیش در دلها پدید آمده بود نیرو گرفت و رویهی یک جنبشی پیدا کرد و نتیجه آن شد که تکانی بمردم داد.
این پیشامد بسود ما بود. زیرا زبان پیمان را از بیگانگی بیرون آورد و جلو زباندرازیهایی را که از این راه میشد گرفت. ولی باید گفت نتیجهای که خواسته میشد بدست نیامد. زیرا کسانی که پا بمیان گزاردند خواستی را که بود درنیافتند وانگاه راه را نشناختند. انبوهی چنین پنداشتهاند که عیب زبان فارسی تنها آمیخته بودن کلمههای بیگانه است و اینست در کوشش بچارهی عیبها هم تنها باین بس میکنند که کلمههای عربی یا اروپایی را برداشته بجای آن یک کلمهای از فرهنگها پیدا کرده و بنام آنکه فارسی است بکار برند. در جایی که عیب زبان تنها آن نبود و آشفتگیهای دیگری در آن پیدا شده بود و اینبود در چاره کردن هم بایستی تنها به بیرون کردن کلمههای بیگانه بس نشود و بآشفتگیهای دیگر نیز پرداخته و بچارهی آنها کوشیده شود. برای آنکه خواستمان از این سخن روشن گردد بیک مثلی بس میکنیم :
اینکه ما میگفتیم (و کنون هم میگوییم) باید از کلمههای بیگانه پرهیز جست و آنها را بکار نبرد این پرهیز کردن از روی دشمنی با آن کلمهها یا از راه یک هوسی نبود بلکه یک چیزهایی ما را باین سخن وامیداشت و نتیجههایی را از آن کار در پیش چشم میداشتیم. یکی از انگیزههای این سخن آنست که ما چون یک کلمهی بیگانه را بیاوریم در پدید آوردن کلمههای دیگر از آن دچار دشواری خواهیم گردید ولی در کلمهی خودی آن دشواریها نیست. مثلاً کلمه «فرهیدن» را که بجای «وحی» عربی میآوریم نه برای آنست که با آن کلمهی عربی کینه درمیانست بلکه از اینرویست که ما توانیم از «فرهیدن» کلمههای بسیار دیگری همچون «فرهش» و «فرهنده» و «فرهیده» و «بفرهید» و بسیار مانند اینها را بیاوریم ولی از «وحی» اینها نشدنیست.
🔸 در پیرامون زبان (تکهی 4)
چنانکه خوانندگان میدانند پیمان از روزی که پیدا شده بزبان فارسی دلبستگی نشان داده و در پیرامون درست گردانیدن و پیراستن آن کوششهای پیاپی کرده. همیشه در این باره پرسشها شده و هواخواهان مهنامه این دلبستگی و کوشش ما را بزبان چندان ارجدار که پیمان بآن پردازد نشناخته و زبان بخردهگیری باز کردهاند. ولی ما ناگزیر از چنان کاری بودهایم. زیرا ما برای پیش بردن کار خود بزبان نیاز بسیار داشتیم و میداریم و چون زبان آلوده [و] بیماری که میبود خواست ما را انجام نتوانستی داد چاره نداشتیم جز آنکه خود به پیراستن زبان برخیزیم و درمیان کوششهای خود گام بگام در آن راه نیز پیش رویم ، و خشنودیم ما همینکه باین کار برخاستیم آرزوی درست گردانیدن زبان که از سالهای بسیار پیش در دلها پدید آمده بود نیرو گرفت و رویهی یک جنبشی پیدا کرد و نتیجه آن شد که تکانی بمردم داد.
این پیشامد بسود ما بود. زیرا زبان پیمان را از بیگانگی بیرون آورد و جلو زباندرازیهایی را که از این راه میشد گرفت. ولی باید گفت نتیجهای که خواسته میشد بدست نیامد. زیرا کسانی که پا بمیان گزاردند خواستی را که بود درنیافتند وانگاه راه را نشناختند. انبوهی چنین پنداشتهاند که عیب زبان فارسی تنها آمیخته بودن کلمههای بیگانه است و اینست در کوشش بچارهی عیبها هم تنها باین بس میکنند که کلمههای عربی یا اروپایی را برداشته بجای آن یک کلمهای از فرهنگها پیدا کرده و بنام آنکه فارسی است بکار برند. در جایی که عیب زبان تنها آن نبود و آشفتگیهای دیگری در آن پیدا شده بود و اینبود در چاره کردن هم بایستی تنها به بیرون کردن کلمههای بیگانه بس نشود و بآشفتگیهای دیگر نیز پرداخته و بچارهی آنها کوشیده شود. برای آنکه خواستمان از این سخن روشن گردد بیک مثلی بس میکنیم :
اینکه ما میگفتیم (و کنون هم میگوییم) باید از کلمههای بیگانه پرهیز جست و آنها را بکار نبرد این پرهیز کردن از روی دشمنی با آن کلمهها یا از راه یک هوسی نبود بلکه یک چیزهایی ما را باین سخن وامیداشت و نتیجههایی را از آن کار در پیش چشم میداشتیم. یکی از انگیزههای این سخن آنست که ما چون یک کلمهی بیگانه را بیاوریم در پدید آوردن کلمههای دیگر از آن دچار دشواری خواهیم گردید ولی در کلمهی خودی آن دشواریها نیست. مثلاً کلمه «فرهیدن» را که بجای «وحی» عربی میآوریم نه برای آنست که با آن کلمهی عربی کینه درمیانست بلکه از اینرویست که ما توانیم از «فرهیدن» کلمههای بسیار دیگری همچون «فرهش» و «فرهنده» و «فرهیده» و «بفرهید» و بسیار مانند اینها را بیاوریم ولی از «وحی» اینها نشدنیست.
✴️ شعر و شاعری
(تکهی سوم)
🔶 در پیرامون شعر
(بخش 3 از 3)
در سال 1313 كه ما در پیمان از شعرا بنكوهش پرداختیم در ایران شعرگویی و علاقمندی بشعر تا باندازهی دیوانگی رسیده بود. زیرا گذشته از آنكه داستان شعر و شاعری در ایران ریشه دارد و از زمان سلجوقیان باین طرف از این كشور دهها هزار شاعر برخاسته و چنانكه گفته میشود دیوانهای ششهزار بیشتر از شاعران ، امروز در دست است دخالت شرقشناسان اروپا باین موضوع و كتابهایی كه مستر براون و دیگران در این زمینه نوشتند تأثیر بسیار بزرگی را دربر داشته بود. در نتیجهی آنها در دبیرستانها «تاریخالشعرا» از دروس شمرده میشد. وزارت فرهنگ اهتمام بیاندازهای باین كار نشان داده كسان بسیاری را بتألیف كتاب دربارهی شعر و شاعران وامیداشت . روزنامهها ستونهای خود را با شعرهای تازه میآراستند. برخی روزنامهها تنها برای چاپ كردن شعر برپا شده بود. چند مجله برای همین كار چاپ مییافت.
پس از همهی اینها در همان سال چون جشن فردوسی گرفته شد و نمایندگان بسیاری از روس و انگلیس و فرانسه و آلمان و مصر و هندوستان و تركیه و افغان[ستان] و دیگر جاها برای یادآوری از یك شاعر هزار سال پیش ایرانی بتهران آمدند و از اینجا با شكوه و پذیرایی بسیار بمشهد رفتند ، خود این محرك سختی گردید و رواج شعر و شاعری را در ایران چند برابر بالا برد. در بیشتری از شهرهای ایران از جمله در خود تهران ـ انجمن ادبی برپا گردید كه كسان بسیاری در آنها شركت میكردند و هفتهای یك شب كه گرد میآمدند هر كسی یك غزلی یا قصیدهای یا قطعهای كه ساخته بود میخواند و این نتیجه آن را میداد كه هر كس از اینان در هر هفته یك یا چند غزلی یا قصیدهای بسازد كه در شب جلسه تهیدست نباشد. از آنسوی با پولهای وزارت فرهنگ و با تشویقهای آن ، دیوانهای شعرای گذشته را پیاپی بیرون آورده بچاپ میرسانیدند. هر شهری به بزرگ گردانیدن شعرای خود كوشیده بروی قبرهای آنان گنبد و بارگاه میافراشتند.
در چنان هنگامی ما بگفتارهایی دربارهی شعر پرداخته این موضوع را بمیان كشیدیم كه سخن چه نثر باشد و چه نظم برای معنیست ، باید نخست معنایی باشد تا گوینده آنها را با نثر یا بنظم بزبان آورد ، این شعرها كه برای معنی نیست بیهودهگوییست ، و باید از آنها جلو گرفت ـ اینها را كه نوشتیم یك هیاهوی بزرگی برخاست. یك دسته به زباندرازیها پرداختند و برخی از آنان گفتارهای لوسی در مجلهها یا در روزنامهها نوشتند. سپس در انجمن ادبی تهران سخنرانیهایی شد كه آقایان اورنگ و نفیسی و دكتر شفق ـ بگمان خود پاسخهایی بنوشتههای ما دادند.
شگفت این بود كه دیدیم بسیاری از آنان (بلكه همهشان) این معنی را كه ما میگوییم نمیفهمند. كسانی تعجب میكردند كه ما چگونه به غزلهای شیوای فلان شاعر كه دارای همهی مزایای شعریست و مضمونهای قشنگی دارد ایراد میگیریم. چون علت دیگری پیدا نمیكردند میگفتند : «ذوق شعری ندارد». برخی از آنان بنزد من آمده چنین میگفتند : «حق با شماست باید بعضی شعرهای بد را كنار گزاشت. ولی شعرهای خوب را كه باید نگه داشت». از پیش خود بگفتههای ما این معنی را میدادند.
ناچار میشدم بگویم : «آقا مقصود ما این نیست. همان شعرهای خوبی كه شما میگویید ، چون برای معنی گفته نشده و نیازی بچنان سخنی درمیان نبوده بیهودهگوییست و اینست خرد از آن بیزار است». میدیدم باز نمیفهمند. ناگزیر میشدم مثل آورده بگویم : یك معمار خانههای بسیار خوبی میسازد و در معماریش استاد است. ولی بیآنكه دربند نیازمندی خود یا مردم باشد پیاپی خانهها برپا میكند. آیا این كار سفیهانه نخواهد بود؟!.. یا آن مثل كرهی قالبی را كه دیروز نوشتیم یاد میكردم.
ما چون بغزلهای بیهوده كه دیوانها را پركرده ایراد میگرفتیم كسانی میآمدند و میگفتند : «پس شما منكر عشق هستید؟!» ناگزیر میشدم بگویم : «آقا شما معنی عشق را هم نفهمیدهاید. اینكه یك مرد پنجاهساله و شصتساله با دل بیدردی بنشیند و بنام یك یار پنداری شعرها بسازد و زلفهای او را به مار و مژگانهایش را به تیر و ابرویش را به شمشیر تشبیه كند و یك رشته مضامین لوسی را مكرر گرداند عشق نیست. این كار كجا و عشق كجا؟!. عشق یك چیز اختیاری نیست. عشق آنست كه مردی بیك زن زیبایی دل بازد و در آرزوی رسیدن باو باشد و از جدایی بیتابیها نماید و سوز و گداز نشان دهد. ما با این كاری نداریم. ولی بسیار غلطست كسی كه چنین دردی ندارد بیهوده غزلها سازد و بیرون ریزد.
(تکهی سوم)
🔶 در پیرامون شعر
(بخش 3 از 3)
در سال 1313 كه ما در پیمان از شعرا بنكوهش پرداختیم در ایران شعرگویی و علاقمندی بشعر تا باندازهی دیوانگی رسیده بود. زیرا گذشته از آنكه داستان شعر و شاعری در ایران ریشه دارد و از زمان سلجوقیان باین طرف از این كشور دهها هزار شاعر برخاسته و چنانكه گفته میشود دیوانهای ششهزار بیشتر از شاعران ، امروز در دست است دخالت شرقشناسان اروپا باین موضوع و كتابهایی كه مستر براون و دیگران در این زمینه نوشتند تأثیر بسیار بزرگی را دربر داشته بود. در نتیجهی آنها در دبیرستانها «تاریخالشعرا» از دروس شمرده میشد. وزارت فرهنگ اهتمام بیاندازهای باین كار نشان داده كسان بسیاری را بتألیف كتاب دربارهی شعر و شاعران وامیداشت . روزنامهها ستونهای خود را با شعرهای تازه میآراستند. برخی روزنامهها تنها برای چاپ كردن شعر برپا شده بود. چند مجله برای همین كار چاپ مییافت.
پس از همهی اینها در همان سال چون جشن فردوسی گرفته شد و نمایندگان بسیاری از روس و انگلیس و فرانسه و آلمان و مصر و هندوستان و تركیه و افغان[ستان] و دیگر جاها برای یادآوری از یك شاعر هزار سال پیش ایرانی بتهران آمدند و از اینجا با شكوه و پذیرایی بسیار بمشهد رفتند ، خود این محرك سختی گردید و رواج شعر و شاعری را در ایران چند برابر بالا برد. در بیشتری از شهرهای ایران از جمله در خود تهران ـ انجمن ادبی برپا گردید كه كسان بسیاری در آنها شركت میكردند و هفتهای یك شب كه گرد میآمدند هر كسی یك غزلی یا قصیدهای یا قطعهای كه ساخته بود میخواند و این نتیجه آن را میداد كه هر كس از اینان در هر هفته یك یا چند غزلی یا قصیدهای بسازد كه در شب جلسه تهیدست نباشد. از آنسوی با پولهای وزارت فرهنگ و با تشویقهای آن ، دیوانهای شعرای گذشته را پیاپی بیرون آورده بچاپ میرسانیدند. هر شهری به بزرگ گردانیدن شعرای خود كوشیده بروی قبرهای آنان گنبد و بارگاه میافراشتند.
در چنان هنگامی ما بگفتارهایی دربارهی شعر پرداخته این موضوع را بمیان كشیدیم كه سخن چه نثر باشد و چه نظم برای معنیست ، باید نخست معنایی باشد تا گوینده آنها را با نثر یا بنظم بزبان آورد ، این شعرها كه برای معنی نیست بیهودهگوییست ، و باید از آنها جلو گرفت ـ اینها را كه نوشتیم یك هیاهوی بزرگی برخاست. یك دسته به زباندرازیها پرداختند و برخی از آنان گفتارهای لوسی در مجلهها یا در روزنامهها نوشتند. سپس در انجمن ادبی تهران سخنرانیهایی شد كه آقایان اورنگ و نفیسی و دكتر شفق ـ بگمان خود پاسخهایی بنوشتههای ما دادند.
شگفت این بود كه دیدیم بسیاری از آنان (بلكه همهشان) این معنی را كه ما میگوییم نمیفهمند. كسانی تعجب میكردند كه ما چگونه به غزلهای شیوای فلان شاعر كه دارای همهی مزایای شعریست و مضمونهای قشنگی دارد ایراد میگیریم. چون علت دیگری پیدا نمیكردند میگفتند : «ذوق شعری ندارد». برخی از آنان بنزد من آمده چنین میگفتند : «حق با شماست باید بعضی شعرهای بد را كنار گزاشت. ولی شعرهای خوب را كه باید نگه داشت». از پیش خود بگفتههای ما این معنی را میدادند.
ناچار میشدم بگویم : «آقا مقصود ما این نیست. همان شعرهای خوبی كه شما میگویید ، چون برای معنی گفته نشده و نیازی بچنان سخنی درمیان نبوده بیهودهگوییست و اینست خرد از آن بیزار است». میدیدم باز نمیفهمند. ناگزیر میشدم مثل آورده بگویم : یك معمار خانههای بسیار خوبی میسازد و در معماریش استاد است. ولی بیآنكه دربند نیازمندی خود یا مردم باشد پیاپی خانهها برپا میكند. آیا این كار سفیهانه نخواهد بود؟!.. یا آن مثل كرهی قالبی را كه دیروز نوشتیم یاد میكردم.
ما چون بغزلهای بیهوده كه دیوانها را پركرده ایراد میگرفتیم كسانی میآمدند و میگفتند : «پس شما منكر عشق هستید؟!» ناگزیر میشدم بگویم : «آقا شما معنی عشق را هم نفهمیدهاید. اینكه یك مرد پنجاهساله و شصتساله با دل بیدردی بنشیند و بنام یك یار پنداری شعرها بسازد و زلفهای او را به مار و مژگانهایش را به تیر و ابرویش را به شمشیر تشبیه كند و یك رشته مضامین لوسی را مكرر گرداند عشق نیست. این كار كجا و عشق كجا؟!. عشق یك چیز اختیاری نیست. عشق آنست كه مردی بیك زن زیبایی دل بازد و در آرزوی رسیدن باو باشد و از جدایی بیتابیها نماید و سوز و گداز نشان دهد. ما با این كاری نداریم. ولی بسیار غلطست كسی كه چنین دردی ندارد بیهوده غزلها سازد و بیرون ریزد.
امروز پس از نُه سال ، باز هم كسانی مقصود ما را نفهمیدهاند. اینكه «خدا در آدمیان نیرویی بنام خرد آفریده و آن نیرو داور نیك و بد سود و زیانست و هر چیزی را كه آن بد شناخت باید پرهیز جست» چیزیست كه اینان بآسانی نمیتوانند پذیرفت.
چون سالها با اینگونه شعرها بسر بردهاند و همیشه ستایش شعرا شنیدهاند و همیشه نام «ادبیات» (كه همان شعرها مقصود است) با تجلیل بگوششان برخورده ، اكنون كه ما میگوییم : آنها بیهودهگوییست این را بخود هموار نمیتوانند گردانید و ناگزیر نزدیك نیامده از دور ایستاده بهیاهو میپردازند.
داستان اینان داستان آن راهروانیست كه مسافت بسیاری را پیموده و خود را در نزدیكی سر منزل میپندارند. ولی ناگهان شما از جلو درآمده میگویید : «این راه كه آمدهاید عوضی بوده نه تنها بسر منزل نرسیدهاید بلكه از آن بسیار دورتر شدهاید باید بازگردید و دوباره مسافتی را بپیمایید». پیداست كه این گفتهی شما بآنان بسیار گران خواهد افتاد و بآسانی سخنتان را نخواهند پذیرفت. مگر آنان كه خردهاشان نیرومند باشد و حقیقت را با همهی تلخیش بپذیرند.
(پرچم روزانه شمارههای 72 و 73)
چون سالها با اینگونه شعرها بسر بردهاند و همیشه ستایش شعرا شنیدهاند و همیشه نام «ادبیات» (كه همان شعرها مقصود است) با تجلیل بگوششان برخورده ، اكنون كه ما میگوییم : آنها بیهودهگوییست این را بخود هموار نمیتوانند گردانید و ناگزیر نزدیك نیامده از دور ایستاده بهیاهو میپردازند.
داستان اینان داستان آن راهروانیست كه مسافت بسیاری را پیموده و خود را در نزدیكی سر منزل میپندارند. ولی ناگهان شما از جلو درآمده میگویید : «این راه كه آمدهاید عوضی بوده نه تنها بسر منزل نرسیدهاید بلكه از آن بسیار دورتر شدهاید باید بازگردید و دوباره مسافتی را بپیمایید». پیداست كه این گفتهی شما بآنان بسیار گران خواهد افتاد و بآسانی سخنتان را نخواهند پذیرفت. مگر آنان كه خردهاشان نیرومند باشد و حقیقت را با همهی تلخیش بپذیرند.
(پرچم روزانه شمارههای 72 و 73)
«با پولهای وزارت فرهنگ و با تشویقهای آن ، دیوانهای شعرای گذشته را پیاپی بیرون آورده بچاپ میرسانیدند. هر شهری به بزرگ گردانیدن شعرای خود كوشیده بروی قبرهای آنان گنبد و بارگاه میافراشتند.»