شعرا شعر را تابع نیاز نمیدانند و آن را یك چیزی جداگانهای میشمارند و اینست بیآنكه نیازی باشد مینشینند و شعر میسازند.
اینان گمان میكنند شعر بخودی خود یك چیز مطلوبیست. باید آن را ساخت و نوشت و چاپ كرد ، اگرچه نیازی درمیان نباشد. ما میگوییم : این غلط است. این كار بیهودهگوییست. چه فرقی هست میانهی آنكه كسی با نثر بیهودهگویی كند با اینكه دیگری با نظم كند؟!.. چرا باید آن را دیوانگی و سبكمغزی شمرد و این را نشمرد؟!..
«اینكه ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست و باید تابع نیاز باشد» شعرای ایران نفهمیدهاند. آنان از روز نخست شعر را یك چیز جداگانه دانسته و خودِ آن را مطلوب شمرده نام «ادبیات» دادهاند ، و به همین جهت هر یكی هزارها شعر سروده و از خود یادگار گزاردهاند. بلكه بیشتر آنان چه در گذشته و چه اكنون شاعری را كار یا پیشهای پنداشته جز بآن نپرداختهاند.»
اینان گمان میكنند شعر بخودی خود یك چیز مطلوبیست. باید آن را ساخت و نوشت و چاپ كرد ، اگرچه نیازی درمیان نباشد. ما میگوییم : این غلط است. این كار بیهودهگوییست. چه فرقی هست میانهی آنكه كسی با نثر بیهودهگویی كند با اینكه دیگری با نظم كند؟!.. چرا باید آن را دیوانگی و سبكمغزی شمرد و این را نشمرد؟!..
«اینكه ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست و باید تابع نیاز باشد» شعرای ایران نفهمیدهاند. آنان از روز نخست شعر را یك چیز جداگانه دانسته و خودِ آن را مطلوب شمرده نام «ادبیات» دادهاند ، و به همین جهت هر یكی هزارها شعر سروده و از خود یادگار گزاردهاند. بلكه بیشتر آنان چه در گذشته و چه اكنون شاعری را كار یا پیشهای پنداشته جز بآن نپرداختهاند.»
🔶 زندگانی من
🔸 26ـ چگونه بدمکراتها پیوستم (تکهی دو از دو)
این را هم در تاریخ نوشتهام که از همان روزهای نخست آزادی ، شادروان خیابانی با همدستی کسانی از بازماندگان دستهی دمکرات دوباره آن دسته را برپا گردانیدند و یک شکوهی بآزادیخواهان دادند. از آنسو کسانی در برابر او ایستاده دستهی دیگری بنام «دمکرات قانونی» پدید آوردند. هایهوی بزرگی بمیان افتاد. کسانی که دیروز از ترس جان آوازی نمیتوانستند درآورد امروز بمیدان افتاده باهم بنبرد و کشاکش برخاستند. انبوهی از سودجویان بلکه از بدخواهان مشروطه نیز باینسو و آنسو پیوسته باد بآتش کشاکش میزدند. دو سه ماهی این رسوایی درمیان میبود.
من در این پیشامد خاموشی گزیده خود را بکنار گرفته بودم. باآنکه در شش سال دورهی فشار بیشتر از دیگران زیان دیده و سختی کشیده و درمیان آزادیخواهان از همه بنامتر میبودم و با خیابانی و همراهانش دوستی نزدیک میداشتم ، چون در دورهی گذشته بدمکراتها نپیوسته بودم اکنون نیز خود را دور میداشتم. بهرهمندی من از پیشامدها آن شده بود که از زبان ملایان و پیروانشان آسوده گردم و دیگر بجان خود نترسم ، و به همان خرسند میبودم و خدا را سپاس میگزاردم. از آنسوی چون دوره برگشته ، برای من کار تازهای پیدا شده بود ، و آن اینکه این بار بجلوگیری از زورگویی و کینهجویی مشروطهخواهان بکوشم.
همینکه فشار خودکامگی برخاسته بود بسیاری از مشروطهخواهان و بازماندگان مجاهدان بمیان افتاده بنام کینهجویی از بدخواهان کوششهایی میکردند و بکسانی آزار میرسانیدند. من میگفتم : گذشته گذشته است. باید از کینهجویی چشم پوشید. اینبود بسیاری از کسانی که در آن شش سال بمن آزار رسانیده بودند این بار بمن میپناهیدند و من نگهداری مینمودم.
همان هُکماوار که من از آنجا گریزان میبودم این هنگام خود را بزیر پای من انداخته یاوری میخواست. شیخیان که مشروطهخواه میبودند کسانی از آنان سر برآورده بآزار متشرعان میکوشیدند و من میبایست از آنان جلو گیرم.
از اینها گذشته در همان روزها چون دبستانها باز میشد از سوی ادارهی فرهنگ مرا برای آموزگاری عربی در دبیرستان دولتی (که یگانه دبیرستان آذربایجان میبود) خواندند. و ماهانهی آبرومندی که بکمتر آموزگاری دادندی برایم بدیده گرفتند. در این کار دست فیوضات درمیان میبود که این هنگام دستیاری فرهنگ را میداشت. فیوضات در دوستی بسیار نیک و در دشمنی بسیار بد میبود.
چندی بدینسان میگذشت ، و چون کشاکش درمیان خیابانی و همراهان او با «دمکراتهای قانونی» سخت گردیده بود کسانی بآن شدند که میانجی گردند. خود خیابانی این را میخواست. از اینرو من نیز از میانجیان گردیدم. چنین نهادیم که هر دو دسته بهم خورد و دستهی تازهی دیگری پدید آید و یک کمیته از سر نو برگزیده شود. در این میان بود که من نیز خواه و ناخواه بدمکراتها پیوستم که در نشستهایی که روزهای پنجشنبه در حیاط تجدد برپا گردیدی میبودم. ولی بیش از این نزدیکی نمیداشتم.
🔸 26ـ چگونه بدمکراتها پیوستم (تکهی دو از دو)
این را هم در تاریخ نوشتهام که از همان روزهای نخست آزادی ، شادروان خیابانی با همدستی کسانی از بازماندگان دستهی دمکرات دوباره آن دسته را برپا گردانیدند و یک شکوهی بآزادیخواهان دادند. از آنسو کسانی در برابر او ایستاده دستهی دیگری بنام «دمکرات قانونی» پدید آوردند. هایهوی بزرگی بمیان افتاد. کسانی که دیروز از ترس جان آوازی نمیتوانستند درآورد امروز بمیدان افتاده باهم بنبرد و کشاکش برخاستند. انبوهی از سودجویان بلکه از بدخواهان مشروطه نیز باینسو و آنسو پیوسته باد بآتش کشاکش میزدند. دو سه ماهی این رسوایی درمیان میبود.
من در این پیشامد خاموشی گزیده خود را بکنار گرفته بودم. باآنکه در شش سال دورهی فشار بیشتر از دیگران زیان دیده و سختی کشیده و درمیان آزادیخواهان از همه بنامتر میبودم و با خیابانی و همراهانش دوستی نزدیک میداشتم ، چون در دورهی گذشته بدمکراتها نپیوسته بودم اکنون نیز خود را دور میداشتم. بهرهمندی من از پیشامدها آن شده بود که از زبان ملایان و پیروانشان آسوده گردم و دیگر بجان خود نترسم ، و به همان خرسند میبودم و خدا را سپاس میگزاردم. از آنسوی چون دوره برگشته ، برای من کار تازهای پیدا شده بود ، و آن اینکه این بار بجلوگیری از زورگویی و کینهجویی مشروطهخواهان بکوشم.
همینکه فشار خودکامگی برخاسته بود بسیاری از مشروطهخواهان و بازماندگان مجاهدان بمیان افتاده بنام کینهجویی از بدخواهان کوششهایی میکردند و بکسانی آزار میرسانیدند. من میگفتم : گذشته گذشته است. باید از کینهجویی چشم پوشید. اینبود بسیاری از کسانی که در آن شش سال بمن آزار رسانیده بودند این بار بمن میپناهیدند و من نگهداری مینمودم.
همان هُکماوار که من از آنجا گریزان میبودم این هنگام خود را بزیر پای من انداخته یاوری میخواست. شیخیان که مشروطهخواه میبودند کسانی از آنان سر برآورده بآزار متشرعان میکوشیدند و من میبایست از آنان جلو گیرم.
از اینها گذشته در همان روزها چون دبستانها باز میشد از سوی ادارهی فرهنگ مرا برای آموزگاری عربی در دبیرستان دولتی (که یگانه دبیرستان آذربایجان میبود) خواندند. و ماهانهی آبرومندی که بکمتر آموزگاری دادندی برایم بدیده گرفتند. در این کار دست فیوضات درمیان میبود که این هنگام دستیاری فرهنگ را میداشت. فیوضات در دوستی بسیار نیک و در دشمنی بسیار بد میبود.
چندی بدینسان میگذشت ، و چون کشاکش درمیان خیابانی و همراهان او با «دمکراتهای قانونی» سخت گردیده بود کسانی بآن شدند که میانجی گردند. خود خیابانی این را میخواست. از اینرو من نیز از میانجیان گردیدم. چنین نهادیم که هر دو دسته بهم خورد و دستهی تازهی دیگری پدید آید و یک کمیته از سر نو برگزیده شود. در این میان بود که من نیز خواه و ناخواه بدمکراتها پیوستم که در نشستهایی که روزهای پنجشنبه در حیاط تجدد برپا گردیدی میبودم. ولی بیش از این نزدیکی نمیداشتم.
🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 199
🔸 در پیرامون زبان (تکهی 3)
باین ده مثل بس میکنیم. از اینجا میتوان دانست که بیکبار رشتهی این سه گونه از هم گسیخته است و کمتر یکی از آنها در جا و معنی خود بکار میرود. این نمونهای از نابسامانی زبان میباشد و یک زبان بدینسان چه کار تواند کرد؟!.. این در سایهی سامانست که یک زبان کار خود انجام کند و چون سامانش بهم خورد ناچار از کار بازماند و ناتوان گردد. زبان از این باره مانند لشکر است. اینکه یک لشکر کار بزرگی را انجام دهد در سایهی سامان او باشد ولی چون نابسامان بود و سپاهیان از جاهای خود بیرون رفتند از آنان هیچ کاری برنیاید. کنون شما آن را ببینید که گروهی نادان از داشتن چنین زبان بیمار و ناتوان بخود میبالیدند و ما که میگفتیم زبان بیمار است و باید بچاره کوشید با ما دشمنی مینمودند. نیز آن را ببینید که همانان میخواهند زبان را درست گردانند.
باری ما این پایه را از امسال روان خواهیم گردانید و در نوشتههای خود گونههای سهگانه را هر یکی را در جا و معنی خود بکار خواهیم برد و این را مینویسیم تا خوانندگان آگاه باشند.
چنانکه دیدیم نابسامانی از دو راه است : یکی اینکه گاهی این گونه را در جای آن بکار میبرند. مثلاً میگویند : من توانای این کار نیستم که غلط است و باید گفت : من توانندهی این کار نیستم. زیرا نگاه بیک کار شناخته است. دیگری آنکه گاهی معنی ریشه را بدیده نمیگیرند. مثلاً میگویند : فلان از سفر بازنگشته نگرانم ، در جایی که باید گویند بیمناکم ، و نگران را که از نگریدنست در این معنی نیاورند. یا میگویند : روی زیبا ، در حالی که زیبا از زیبیدن است و آن بمعنی شایستن و سازگار آمدن میباشد. میگوییم : این رفتار زیبندهی شما نیست. در روی زیبیدن و نازیبیدن درست نیاید. آنان زیبا را بمعنی خوب و قشنگ میآورند و از معنی ریشهی آن چشم میپوشند. از این رشته بسیار است و این خود جستاریست که در بسیاری از کلمهها معنی ریشه فراموش گردیده و ما از این جداگانه در جای دیگری سخن خواهیم راند.
از آن رشتهی نخست غلطها باید شمرد نامهای چرنده و پرنده و درنده و گزنده و خزنده که بجانوران میگویند. بجای آنها باید چرا و پرا و درا و گزا و خزا آورد. زیرا این کارها در جانوران برای یک بار و دو بار نیست و چریدن و پریدن شناختهای را نمیخواهند.
اینها که ما دربارهی زبان مینویسیم باید بهمینسان بماند و در دستورها جای گیرد و اگر کسانی چیزهای دیگری در همین باره باندیشهشان میرسد و یا ایرادی میاندیشند بنویسند که اگر ما براست داشتیم بآن هم درمیان این گفتهها جا دهیم و اگر براست نشناختیم پاسخ نویسیم. بسیاری هستند که اینها را هیچ نیندیشیدهاند و هیچ نمیدانند. ولی چون در پیمان میخوانند بهوس افتاده آهنگ آن میکنند که ایشان نیز چیزهایی نویسند و هر یکی بنام خود بیرون دهند و اینست نوشتههای ما را زیر و رو گردانیده و دست در آنها برده یک چیزهایی پدید میآورند. بارها گفتهایم این کار بسیار زشت است. آن کسان از مردمی بسیار دورند. چنین کاری راه هر پیشرفت را از میان برد و هر کوشش را بینتیجه گرداند. اینها همه از خوی پلید خودخواهی و جداسریست که ما بارها از آن نکوهش نوشتهایم و باز خواهیم نوشت.
🔸 در پیرامون زبان (تکهی 3)
باین ده مثل بس میکنیم. از اینجا میتوان دانست که بیکبار رشتهی این سه گونه از هم گسیخته است و کمتر یکی از آنها در جا و معنی خود بکار میرود. این نمونهای از نابسامانی زبان میباشد و یک زبان بدینسان چه کار تواند کرد؟!.. این در سایهی سامانست که یک زبان کار خود انجام کند و چون سامانش بهم خورد ناچار از کار بازماند و ناتوان گردد. زبان از این باره مانند لشکر است. اینکه یک لشکر کار بزرگی را انجام دهد در سایهی سامان او باشد ولی چون نابسامان بود و سپاهیان از جاهای خود بیرون رفتند از آنان هیچ کاری برنیاید. کنون شما آن را ببینید که گروهی نادان از داشتن چنین زبان بیمار و ناتوان بخود میبالیدند و ما که میگفتیم زبان بیمار است و باید بچاره کوشید با ما دشمنی مینمودند. نیز آن را ببینید که همانان میخواهند زبان را درست گردانند.
باری ما این پایه را از امسال روان خواهیم گردانید و در نوشتههای خود گونههای سهگانه را هر یکی را در جا و معنی خود بکار خواهیم برد و این را مینویسیم تا خوانندگان آگاه باشند.
چنانکه دیدیم نابسامانی از دو راه است : یکی اینکه گاهی این گونه را در جای آن بکار میبرند. مثلاً میگویند : من توانای این کار نیستم که غلط است و باید گفت : من توانندهی این کار نیستم. زیرا نگاه بیک کار شناخته است. دیگری آنکه گاهی معنی ریشه را بدیده نمیگیرند. مثلاً میگویند : فلان از سفر بازنگشته نگرانم ، در جایی که باید گویند بیمناکم ، و نگران را که از نگریدنست در این معنی نیاورند. یا میگویند : روی زیبا ، در حالی که زیبا از زیبیدن است و آن بمعنی شایستن و سازگار آمدن میباشد. میگوییم : این رفتار زیبندهی شما نیست. در روی زیبیدن و نازیبیدن درست نیاید. آنان زیبا را بمعنی خوب و قشنگ میآورند و از معنی ریشهی آن چشم میپوشند. از این رشته بسیار است و این خود جستاریست که در بسیاری از کلمهها معنی ریشه فراموش گردیده و ما از این جداگانه در جای دیگری سخن خواهیم راند.
از آن رشتهی نخست غلطها باید شمرد نامهای چرنده و پرنده و درنده و گزنده و خزنده که بجانوران میگویند. بجای آنها باید چرا و پرا و درا و گزا و خزا آورد. زیرا این کارها در جانوران برای یک بار و دو بار نیست و چریدن و پریدن شناختهای را نمیخواهند.
اینها که ما دربارهی زبان مینویسیم باید بهمینسان بماند و در دستورها جای گیرد و اگر کسانی چیزهای دیگری در همین باره باندیشهشان میرسد و یا ایرادی میاندیشند بنویسند که اگر ما براست داشتیم بآن هم درمیان این گفتهها جا دهیم و اگر براست نشناختیم پاسخ نویسیم. بسیاری هستند که اینها را هیچ نیندیشیدهاند و هیچ نمیدانند. ولی چون در پیمان میخوانند بهوس افتاده آهنگ آن میکنند که ایشان نیز چیزهایی نویسند و هر یکی بنام خود بیرون دهند و اینست نوشتههای ما را زیر و رو گردانیده و دست در آنها برده یک چیزهایی پدید میآورند. بارها گفتهایم این کار بسیار زشت است. آن کسان از مردمی بسیار دورند. چنین کاری راه هر پیشرفت را از میان برد و هر کوشش را بینتیجه گرداند. اینها همه از خوی پلید خودخواهی و جداسریست که ما بارها از آن نکوهش نوشتهایم و باز خواهیم نوشت.
✴️ شعر و شاعری
(تکهی دوم)
🔶 در پیرامون شعر
(بخش 2 از 3)
برای آنكه موضوع نیك روشن گردد یك مثلی یاد میكنم ـ مثلی كه خود شاعرانه است و باریكی مطلب ، مرا بیاد كردن آن وامیدارد : شما اگر از جلو یك مغازهی خواروبارفروشی بگذرید خواهید دید مغازهدار یكسو كره را در ظرفی تودهوار ریخته و گزارده و یكسو هم كرههای قالبی را رویهم چیده. شما میتوانید آن كرهی تودهوار را به نثر و این كرهی قالبی را بشعر تشبیه كنید. پیداست كه كرهی قالبی همان كره است ، نهایت با وزن و شكل خاصی. نیز پیداست كه كرهی قالبی خوشنماتر از كرهی تودهوار میباشد و در بها نیز تفاوتی با آن خواهد داشت.
ولی در اینجا چند نكته ای هست : نخست اینكه كرهی قالبی برای صبحانه و سر سفره خوبست و آن را در همه جا بكار نمیبرند. مثلاً در مطبخ برای پختن خوراك آن را بكار نباید برد. در سخن نیز چنینست. شعر برخی مزایایی دارد و خوشنماتر از نثر است و در پارهای جاها نیاز بآن داریم. مثلاً در نظام سرود میخوانند ، در موسیقی آواز میخوانند ، در اینگونه مواقع بشعر نیازمندیم و باید آن را داشته باشیم. لیكن چیزی كه هست شعر در همه جا نیست. مثلاً تاریخ را نباید بشعر كشید ، دانشها را نباید با شعر سرود ، همچنین در بسیار جاها كه شعر بسیار بیجهت است.
نكتهی دوم اینكه در كرهی قالبی ارزش مال كره است. نهایت قالب هم اندكی بآن افزوده. مثلاً فرض كنید كره سیری یك ریال است ، كرهی قالبی سیری شش عباسی خواهد بود. یك پنجیك ببهای كره افزوده خواهد شد.
در شعر نیز چنینست و ارزش مال خود مطلب باید بود ، نهایت وزن و قافیه اندكی بآن خواهد افزود. باینمعنی باید بیك مطلب لازم و سودمندی پرداخت كه خود آن دارای ارزش باشد و از شعر هم بارزشش افزوده گردد. ولی شعرای ایران چنین میپندارند كه ارزش تنها مال وزن و قافیه و مزایای شعریست و اینست پروای اینكه مطلبی لازم باشد و نباشد ، و سودی دارد و ندارد نكردهاند ، و اینست هرچه باندیشهشان رسیده برشتهی شعر كشیده و در دیوانها یادگار گزاردهاند ، و این داستان آن كسیست كه چنین داند در كرهی قالبی همهی ارزش مال قالب است و اینست یك قالبی بدست گیرد و خاك و خاكستر و پهن و گچ و آهك و هرچه پیدا كرد بقالب زند و در مغازه رویهم چیند و انتظار كشد كه خریداران بیایند و آنها را بخرند و ببرند. درست مانند همینست.
اینكه ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست و باید تابع نیاز باشد» شعرای ایران نفهمیدهاند. آنان از روز نخست شعر را یك چیز جداگانه دانسته و خودِ آن را مطلوب شمرده نام «ادبیات» دادهاند ، و به همین جهت هر یكی هزارها شعر سروده و از خود یادگار گزاردهاند. بلكه بیشتر آنان چه در گذشته و چه اكنون شاعری را كار یا پیشهای پنداشته جز بآن نپرداختهاند.
مثلاً میگویند سحابی استرآبادی 70000 رباعی ساخته. اگر این راست است باید گفت كاری جز این نمیكرده. صائب شاعر اسپهان 100000 شعر سروده. پیداست كه پیشهاش جز همین نبوده. امیرعلیشیر نوایی وزیر سلطانحسین بایقرا چهار دیوان بزرگی (بتركی جغتایی) پرداخته و شعرهای دیگری نیز بسیار دارد. یقین است که از وزارت جز نام آن را نمیداشته. محمدعلی حزین در زمان استیلای افغان باسپهان ، از آن شهر بیرون آمده و در شهرهای ایران میگردیده و بگفتهی خودش در همان هنگام آشوب ، همه چیز را فراموش ساخته پیاپی شعر میسروده و دیوان میپرداخته.
در نظر آنان همینكه شعر دارای وزن و قافیهی درستی بود و شرایط شعری را داشت كافیست و جای ایراد نمیباشد ، و اگر دارای یك مضمونی بود دیگر بهتر است. اینان بمضمون اهمیت بسیار میدهند. مثلاً همان شعری كه دیروز نوشتیم :
به شبنشینی زندانیان برم حسرت كه نقل مجلسشان دانههای زنجیر است
از نظر ما یك سخن بیهودهای بیش نیست ، و از آنسوی معنایش بسیار ركیك است. یك كسی چقدر سبكمغز باشد كه بحال زندانیان حسرت برد و آن را آرزو كند. ولی از دیدهی یك شاعر چون دارای یك مضمونیست و دانههای زنجیر به نقل تشبیه شده ، یك شعر خوبی میباشد.
این داستان مضمون در نزد شاعران اهمیت بیاندازه دارد. چنانكه اگر بزیان خودشان هم باشد از آن نمیگذرند. یك شاعر شیرازی بنام میرزاتقیخان ضیاءلشگر كه در سالهای نخست مشروطه در تهران بوده و شعرهایی میسروده و بروزنامهها میفرستاده در یك جا دیدم چنین شعری سروده :
بر شاعر و سگ تا بتوانی مگذر هیچ ور میگذری بر دمشان پا نگذاری
شعری باین زشتی را ساخته و در روزنامه بچاپ رسانیده تنها برای آنكه یك مضمونی را دربر دارد.
فراموش نمیكنم در سالهایی كه تازه بتهران آمده بودم این را در مجلسی بگفتگو گزارده میگفتم : چرا باید كسی باین زشتیها تنزل نماید؟.. یكی از خود شاعران پاسخ داده گفت : «به هر حال یك مضمون تازهای را بكار برده».
(تکهی دوم)
🔶 در پیرامون شعر
(بخش 2 از 3)
برای آنكه موضوع نیك روشن گردد یك مثلی یاد میكنم ـ مثلی كه خود شاعرانه است و باریكی مطلب ، مرا بیاد كردن آن وامیدارد : شما اگر از جلو یك مغازهی خواروبارفروشی بگذرید خواهید دید مغازهدار یكسو كره را در ظرفی تودهوار ریخته و گزارده و یكسو هم كرههای قالبی را رویهم چیده. شما میتوانید آن كرهی تودهوار را به نثر و این كرهی قالبی را بشعر تشبیه كنید. پیداست كه كرهی قالبی همان كره است ، نهایت با وزن و شكل خاصی. نیز پیداست كه كرهی قالبی خوشنماتر از كرهی تودهوار میباشد و در بها نیز تفاوتی با آن خواهد داشت.
ولی در اینجا چند نكته ای هست : نخست اینكه كرهی قالبی برای صبحانه و سر سفره خوبست و آن را در همه جا بكار نمیبرند. مثلاً در مطبخ برای پختن خوراك آن را بكار نباید برد. در سخن نیز چنینست. شعر برخی مزایایی دارد و خوشنماتر از نثر است و در پارهای جاها نیاز بآن داریم. مثلاً در نظام سرود میخوانند ، در موسیقی آواز میخوانند ، در اینگونه مواقع بشعر نیازمندیم و باید آن را داشته باشیم. لیكن چیزی كه هست شعر در همه جا نیست. مثلاً تاریخ را نباید بشعر كشید ، دانشها را نباید با شعر سرود ، همچنین در بسیار جاها كه شعر بسیار بیجهت است.
نكتهی دوم اینكه در كرهی قالبی ارزش مال كره است. نهایت قالب هم اندكی بآن افزوده. مثلاً فرض كنید كره سیری یك ریال است ، كرهی قالبی سیری شش عباسی خواهد بود. یك پنجیك ببهای كره افزوده خواهد شد.
در شعر نیز چنینست و ارزش مال خود مطلب باید بود ، نهایت وزن و قافیه اندكی بآن خواهد افزود. باینمعنی باید بیك مطلب لازم و سودمندی پرداخت كه خود آن دارای ارزش باشد و از شعر هم بارزشش افزوده گردد. ولی شعرای ایران چنین میپندارند كه ارزش تنها مال وزن و قافیه و مزایای شعریست و اینست پروای اینكه مطلبی لازم باشد و نباشد ، و سودی دارد و ندارد نكردهاند ، و اینست هرچه باندیشهشان رسیده برشتهی شعر كشیده و در دیوانها یادگار گزاردهاند ، و این داستان آن كسیست كه چنین داند در كرهی قالبی همهی ارزش مال قالب است و اینست یك قالبی بدست گیرد و خاك و خاكستر و پهن و گچ و آهك و هرچه پیدا كرد بقالب زند و در مغازه رویهم چیند و انتظار كشد كه خریداران بیایند و آنها را بخرند و ببرند. درست مانند همینست.
اینكه ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست و باید تابع نیاز باشد» شعرای ایران نفهمیدهاند. آنان از روز نخست شعر را یك چیز جداگانه دانسته و خودِ آن را مطلوب شمرده نام «ادبیات» دادهاند ، و به همین جهت هر یكی هزارها شعر سروده و از خود یادگار گزاردهاند. بلكه بیشتر آنان چه در گذشته و چه اكنون شاعری را كار یا پیشهای پنداشته جز بآن نپرداختهاند.
مثلاً میگویند سحابی استرآبادی 70000 رباعی ساخته. اگر این راست است باید گفت كاری جز این نمیكرده. صائب شاعر اسپهان 100000 شعر سروده. پیداست كه پیشهاش جز همین نبوده. امیرعلیشیر نوایی وزیر سلطانحسین بایقرا چهار دیوان بزرگی (بتركی جغتایی) پرداخته و شعرهای دیگری نیز بسیار دارد. یقین است که از وزارت جز نام آن را نمیداشته. محمدعلی حزین در زمان استیلای افغان باسپهان ، از آن شهر بیرون آمده و در شهرهای ایران میگردیده و بگفتهی خودش در همان هنگام آشوب ، همه چیز را فراموش ساخته پیاپی شعر میسروده و دیوان میپرداخته.
در نظر آنان همینكه شعر دارای وزن و قافیهی درستی بود و شرایط شعری را داشت كافیست و جای ایراد نمیباشد ، و اگر دارای یك مضمونی بود دیگر بهتر است. اینان بمضمون اهمیت بسیار میدهند. مثلاً همان شعری كه دیروز نوشتیم :
به شبنشینی زندانیان برم حسرت كه نقل مجلسشان دانههای زنجیر است
از نظر ما یك سخن بیهودهای بیش نیست ، و از آنسوی معنایش بسیار ركیك است. یك كسی چقدر سبكمغز باشد كه بحال زندانیان حسرت برد و آن را آرزو كند. ولی از دیدهی یك شاعر چون دارای یك مضمونیست و دانههای زنجیر به نقل تشبیه شده ، یك شعر خوبی میباشد.
این داستان مضمون در نزد شاعران اهمیت بیاندازه دارد. چنانكه اگر بزیان خودشان هم باشد از آن نمیگذرند. یك شاعر شیرازی بنام میرزاتقیخان ضیاءلشگر كه در سالهای نخست مشروطه در تهران بوده و شعرهایی میسروده و بروزنامهها میفرستاده در یك جا دیدم چنین شعری سروده :
بر شاعر و سگ تا بتوانی مگذر هیچ ور میگذری بر دمشان پا نگذاری
شعری باین زشتی را ساخته و در روزنامه بچاپ رسانیده تنها برای آنكه یك مضمونی را دربر دارد.
فراموش نمیكنم در سالهایی كه تازه بتهران آمده بودم این را در مجلسی بگفتگو گزارده میگفتم : چرا باید كسی باین زشتیها تنزل نماید؟.. یكی از خود شاعران پاسخ داده گفت : «به هر حال یك مضمون تازهای را بكار برده».
در هنگامی كه ما از شعر گفتگو میكردیم و این سخنان خود را مینوشتیم دیدیم كسانی از شعرای تهران شعرها در نكوهش شعر (بلكه در هجو شاعران) نوشتند و آوردند و از ما درمیخواستند كه آنها را بچاپ رسانیم.
روزی یكی از یاران گفت : مضمونهای تازهای بدست شعرا دادید. دیگری گفت : یك زمینهی نوینی پدید آوردید.
روزی یكی از یاران گفت : مضمونهای تازهای بدست شعرا دادید. دیگری گفت : یك زمینهی نوینی پدید آوردید.
«اینكه ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست و باید تابع نیاز باشد» شعرای ایران نفهمیدهاند. آنان از روز نخست شعر را یك چیز جداگانه دانسته و خودِ آن را مطلوب شمرده نام «ادبیات» دادهاند ، و به همین جهت هر یكی هزارها شعر سروده و از خود یادگار گزاردهاند. بلكه بیشتر آنان چه در گذشته و چه اكنون شاعری را كار یا پیشهای پنداشته جز بآن نپرداختهاند.»
نمونههایی از کوششهایی که در راه شعر و شاعری و کشانیدن جوانان به این میدان انجام میگیرد.
«اینكه ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست و باید تابع نیاز باشد» شعرای ایران نفهمیدهاند. آنان از روز نخست شعر را یك چیز جداگانه دانسته و خودِ آن را مطلوب شمرده نام «ادبیات» دادهاند ، و به همین جهت هر یكی هزارها شعر سروده و از خود یادگار گزاردهاند. بلكه بیشتر آنان چه در گذشته و چه اكنون شاعری را كار یا پیشهای پنداشته جز بآن نپرداختهاند.»
«اینكه ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست و باید تابع نیاز باشد» شعرای ایران نفهمیدهاند. آنان از روز نخست شعر را یك چیز جداگانه دانسته و خودِ آن را مطلوب شمرده نام «ادبیات» دادهاند ، و به همین جهت هر یكی هزارها شعر سروده و از خود یادگار گزاردهاند. بلكه بیشتر آنان چه در گذشته و چه اكنون شاعری را كار یا پیشهای پنداشته جز بآن نپرداختهاند.»
🔶 زندگانی من
🔸 27ـ خشکسالی و گرسنگی (تکهی یک از دو)
ما هنوز در هُکماوار مینشستیم ، مادرم خرسندی نمیداد که از آنجا بیرون آییم. من ناچار شده بودم پس از آنهمه بدیها که از مردم آنجا دیده بودم بکارهاشان پردازم و بآسایش ایشان کوشم. آزار شیخیان بیش از اندازه شده بود. یکی از ایشان چند تنی تفنگچی بسر خود گرد آورده کینههای گذشته را میجست. روزی ناچار شدم یکی از تفنگچیان را در میدان با دست خود کتک زنم. سپس نیز به میرزامحمودآقا برادر ثقةالاسلام پیام فرستادم که جلو پیروان خود را گیرد. او پیام مرا پذیرفت و یک شب رمضان نیز بخانهی ما بمیهمانی آمد.
در همان روزها در تبریز وبایی نیز رخ داد و من چون گرفتار شدم در اینجا بیادش میپردازم : این وبا را به تبریز سپاهیان روس آوردند ، و چون از راه دوری رسیده بود بیش از یک ماه نکشید و از میان رفت.
روزی من بخانهی میرزانصراللهخان که نامش بردهام رفته بودم ، و چون از وبا میترسیدم ازو پرسشهایی کردم. او نشانههای بیماری را میشمرد ، ولی چنین گفت : «تا تشنج نیامده نباید ترسید. لیکن اگر تشنج آمد جای بیمست». شبانه چون بخانه بازگشتم و پس از شام خوابیدم نیمه شب بیدار شده دیدم حالم سخت بهم خورده وبای سختی گرفتهام. قی و دیگر نشانیها آغاز یافت. در آن دل شب خود را در چنگال آن بیماری هراسگین دیدم. میدانستم در آن ساعت دسترس بپزشک و دارو ـ بویژه در هکماوار ـ نخواهد بود. ولی میگفتم : بهتر است مادرم و دیگران را بیدار گردانم و «وصیت» کنم باز میگفتم : هنوز «تشنج» نیامده و جای بیم نیست. بهتر است آنان را به ترس نیندازم. بدینسان نزدیک بسه ساعت با حال سخت میگذرانیدم. سرانجام قی و اسهال کمی بریده شد و من که بسیار ناتوان شده بودم با سختی خود را بکنار رختخواب رسانیده افتادم. هنگام بامداد بآواز مادرم بیدار شدم که بالا سرم نشسته مرا میخواند و چون چشم باز کردم دانستم که از چنگال مرگ رهیدهام. خدا را سپاس گزارده بمادرم دلداری دادم. باآنکه سه ساعت بیشتر گرفتار بیماری نبودم تا یک ماه در تن خود ناتوانی آشکار درمییافتم. این دوم بیماری من بود.
در این میان خشکسالی و نایابی تاریخی سال 1296 (1336) آغاز میشد. چنانکه در تاریخ هجدهساله نوشتهام در این هنگام در تبریز دمکراتها شایندگی از خود نشان دادند و با همدستی دولت به یاوری مردم برخاستند. دولت غله میداد. دمکراتها از توانگران پول (اعانه) میگرفتند. در کویها بینوایان و کمچیزان را سرشماری کرده بودند. باندازهی نیاز آنها آرد بنانواییها میدادند. در هر کویی کمیسیونی از خود مردم برپا گردیده پته بدست بینوایان داده بودند که از روی آن نان گیرند.
سامان نیکی داده شده از درماندگان و کمچیزان نگهداری نیکی میرفت. تنها در کوی هُکماوار این سامان سر نگرفته بینوایان بهره از آن یاوریها نمییافتند. مردم بیسواد و نادان این کوی که اختیارشان در دست ملایان میبود درمیانشان کسی که بچنان کارهایی تواند برخاست یافت نمیشد. ملایان که نان دولت را «حرام» میدانستند و خود را کنار کشیده بودند از دیگران نیز جلو میگرفتند. از اینرو آردی که دولت میداد چون سامانی درمیان نمیبود زورمندان میگرفتند و میبردند و دیگران گرسنه میماندند.
🔸 27ـ خشکسالی و گرسنگی (تکهی یک از دو)
ما هنوز در هُکماوار مینشستیم ، مادرم خرسندی نمیداد که از آنجا بیرون آییم. من ناچار شده بودم پس از آنهمه بدیها که از مردم آنجا دیده بودم بکارهاشان پردازم و بآسایش ایشان کوشم. آزار شیخیان بیش از اندازه شده بود. یکی از ایشان چند تنی تفنگچی بسر خود گرد آورده کینههای گذشته را میجست. روزی ناچار شدم یکی از تفنگچیان را در میدان با دست خود کتک زنم. سپس نیز به میرزامحمودآقا برادر ثقةالاسلام پیام فرستادم که جلو پیروان خود را گیرد. او پیام مرا پذیرفت و یک شب رمضان نیز بخانهی ما بمیهمانی آمد.
در همان روزها در تبریز وبایی نیز رخ داد و من چون گرفتار شدم در اینجا بیادش میپردازم : این وبا را به تبریز سپاهیان روس آوردند ، و چون از راه دوری رسیده بود بیش از یک ماه نکشید و از میان رفت.
روزی من بخانهی میرزانصراللهخان که نامش بردهام رفته بودم ، و چون از وبا میترسیدم ازو پرسشهایی کردم. او نشانههای بیماری را میشمرد ، ولی چنین گفت : «تا تشنج نیامده نباید ترسید. لیکن اگر تشنج آمد جای بیمست». شبانه چون بخانه بازگشتم و پس از شام خوابیدم نیمه شب بیدار شده دیدم حالم سخت بهم خورده وبای سختی گرفتهام. قی و دیگر نشانیها آغاز یافت. در آن دل شب خود را در چنگال آن بیماری هراسگین دیدم. میدانستم در آن ساعت دسترس بپزشک و دارو ـ بویژه در هکماوار ـ نخواهد بود. ولی میگفتم : بهتر است مادرم و دیگران را بیدار گردانم و «وصیت» کنم باز میگفتم : هنوز «تشنج» نیامده و جای بیم نیست. بهتر است آنان را به ترس نیندازم. بدینسان نزدیک بسه ساعت با حال سخت میگذرانیدم. سرانجام قی و اسهال کمی بریده شد و من که بسیار ناتوان شده بودم با سختی خود را بکنار رختخواب رسانیده افتادم. هنگام بامداد بآواز مادرم بیدار شدم که بالا سرم نشسته مرا میخواند و چون چشم باز کردم دانستم که از چنگال مرگ رهیدهام. خدا را سپاس گزارده بمادرم دلداری دادم. باآنکه سه ساعت بیشتر گرفتار بیماری نبودم تا یک ماه در تن خود ناتوانی آشکار درمییافتم. این دوم بیماری من بود.
در این میان خشکسالی و نایابی تاریخی سال 1296 (1336) آغاز میشد. چنانکه در تاریخ هجدهساله نوشتهام در این هنگام در تبریز دمکراتها شایندگی از خود نشان دادند و با همدستی دولت به یاوری مردم برخاستند. دولت غله میداد. دمکراتها از توانگران پول (اعانه) میگرفتند. در کویها بینوایان و کمچیزان را سرشماری کرده بودند. باندازهی نیاز آنها آرد بنانواییها میدادند. در هر کویی کمیسیونی از خود مردم برپا گردیده پته بدست بینوایان داده بودند که از روی آن نان گیرند.
سامان نیکی داده شده از درماندگان و کمچیزان نگهداری نیکی میرفت. تنها در کوی هُکماوار این سامان سر نگرفته بینوایان بهره از آن یاوریها نمییافتند. مردم بیسواد و نادان این کوی که اختیارشان در دست ملایان میبود درمیانشان کسی که بچنان کارهایی تواند برخاست یافت نمیشد. ملایان که نان دولت را «حرام» میدانستند و خود را کنار کشیده بودند از دیگران نیز جلو میگرفتند. از اینرو آردی که دولت میداد چون سامانی درمیان نمیبود زورمندان میگرفتند و میبردند و دیگران گرسنه میماندند.
Zendeganiye Man 22-26.pdf
1 MB
🔶 زندگانی من
🔸 گفتارهای بیست و دو تا بیست و شش
22ـ گفتگوهایی که با بهائیان میداشتیم
23ـ چگونه به قفقاز رفتم
24ـ چگونه در تفلیس درنگ کردم
25ـ بازگشت به تبریز
26ـ چگونه بدموکراتها پیوستم
🔸 گفتارهای بیست و دو تا بیست و شش
22ـ گفتگوهایی که با بهائیان میداشتیم
23ـ چگونه به قفقاز رفتم
24ـ چگونه در تفلیس درنگ کردم
25ـ بازگشت به تبریز
26ـ چگونه بدموکراتها پیوستم